శ్రీ రామాయణం | సుందర కాండం | సర్గ ౦౦౧
సుందర కాండం – సర్గ ౦౦౧ ఈ అధ్యాయంలో హనుమంతుడు లంకాప్రవేశానికి సిద్ధమయ్యే ముందు ఉన్న సంకల్ప స్థితి దర్శనమిస్తుంది. సముద్ర లంఘనానంతరం అతని దృష్టి లక్ష్యంపై నిలిచిన విధానం, పరిసరాలను పరిశీలించే వివేకం, కార్యసిద్ధిపై అచంచలమైన నమ్మకం ఈ సర్గంలో స్పష్టంగా ప్రతిఫలిస్తాయి.
ఈ సర్గం అధ్యయనం శ్లోకాలను నేరుగా గ్రంథ స్వరూపంలో చదివే విధానాన్ని అనుసరిస్తుంది. ప్రతి శ్లోకం స్పష్టమైన పాద విభజనతో, పదం–పదార్థంతో, యథాతథ తెలుగు అనువాదంతో అందించబడుతుంది. వ్యాఖ్యానాలు లేకుండా, అనవసరమైన వివరణలు లేకుండా, మూల వాక్యానికి దగ్గరగా ఉండే అధ్యయనమే ఇక్కడ లక్ష్యం.
ఇది వేగంగా చదవడానికి కాదు. ఇది శ్రద్ధతో, స్థిరంగా, గ్రంథంతో నేరుగా సన్నిహితంగా ఉండేందుకు రూపొందించబడిన అధ్యయనం.
శ్లోకపాఠం
తతో రావణనీతాయాః సీతాయాః శత్రుకర్షణః ।
ఇయేష పదమన్వేష్టుం చారణాచరితే పథి ॥
॥ ౦౦౧.౦౦౧ ॥
పదం - పదార్థం
తతః : తరువాత, రావణనీతాయాః : రావణుడు అపహరించిన, సీతాయాః : సీతాదేవి యొక్క, శత్రుకర్షణః : శత్రువులను క్షయింపజేసేవాడు (హనుమంతుడు), ఇయేష : ప్రయత్నించాడు, పదమ్ : జాడను, అన్వేష్టుం : వెదకడానికి, చారణా : చారణులు, ఆచరితే : సంచరించబడే, పథి : మార్గంలో
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
తరువాత, రావణుడు అపహరించిన సీతాదేవి యొక్క జాడను వెదకడానికి, శత్రువులను క్షయింపజేసే హనుమంతుడు చారణులు సంచరించే మార్గంలో ప్రయత్నం చేశాడు.
శ్లోకపాఠం
దుష్కరం నిష్ప్రతిద్వంద్వం చికీర్షన్ కర్మ వానరః ।
సముదగ్రశిరోగ్రీవః గవాంపతిః ఇవాబభౌ ॥
॥ ౦౦౧.౦౦౨ ॥
పదం - పదార్థం
దుష్కరం : చేయుటకు కష్టం; నిష్ప్రతిద్వంద్వం : ఎదురు లేని, అపూర్వమైనది; చికీర్షన్ : చేయదలచుకొని; కర్మ : కార్యం; వానరః : వానరుడు; సముదగ్రశిరోగ్రీవః : తల–మెడలను నిటారుగా, దృఢంగా ఉంచుకున్నవాడు; గవాంపతిః : గోవుల పతి అయిన వృషభుడు (ఎద్దు); ఇవ : వలె; అభభౌ : గంభీరంగా ప్రకాశించాడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
చేయుటకు కష్టమైన, ఎదురు లేని ఆ కార్యాన్ని చేయదలచుకున్న వానరుడు,
తల–మెడలను నిటారుగా, దృఢంగా ఉంచుకుని, గోవుల పతి అయిన వృషభుడిలా గంభీరంగా ప్రకాశించాడు.
శ్లోకపాఠం
అథ వైడూర్యవర్ణేషు శాద్వలేషు మహాబలః ।
ధీరః సలిలకల్పేషు విచచార యథాసుఖమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౦౩ ॥
పదం - పదార్థం
అథ : అప్పుడు; వైడూర్యవర్ణేషు : వైడూర్యమణి వర్ణాన్ని తలపించే ప్రదేశాలలో; శాద్వలేషు : మృదువైన పచ్చికతో నిండిన భూముల్లో; మహాబలః : మహాబలుడు (హనుమంతుడు); ధీరః : ధైర్యవంతుడు; సలిలకల్పేషు : నీటిలాగా శీతలంగా సుఖాన్నిచ్చే ప్రదేశాలలో; విచచార : సంచరించాడు; యథాసుఖమ్ : తనకు అనుకూలంగా, స్వేచ్ఛగా
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు మహాబలుడైన ఆ ధీరుడు, వైడూర్యమణి వర్ణాన్ని తలపించే మృదువైన పచ్చికతో నిండిన, నీటిలాగా శీతలంగా సుఖాన్నిచ్చే ప్రదేశాలలో, తనకు ఇష్టమైన విధంగా స్వేచ్ఛగా సంచరించాడు.
శ్లోకపాఠం
ద్విజాన్ విత్రాసయన్ ధీమాన్ ఉరసా పాదపాన్ హరన్ ।
మృగాంశ్చ సుబహూన్ నిఘ్నన్ ప్రవృద్ధ ఇవ కేసరీ ॥
॥ ౦౦౧.౦౦౪ ॥
పదం - పదార్థం
ద్విజాన్ : పక్షులను; విత్రాసయన్ : భయపెడుతూ; ధీమాన్ : ధైర్యశాలి; ఉరసా : వక్షస్థలంతో; పాదపాన్ : చెట్లను; హరన్ : పీకుతూ; మృగాన్ : జంతువులను; చ : మరియు; సుబహూన్ : అనేకులను; నిఘ్నన్ : సంహరిస్తూ; ప్రవృద్ధ : పూర్తిగా పెరిగిన; ఇవ : వలె; కేసరీ : సింహం
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతడు పూర్తిగా పెరిగిన సింహంలా ముందుకు సాగుతున్నప్పుడు, అతని కదలికతో ముందుగా వక్షస్థలంతో తాకిన చెట్లు పీకబడినట్లయ్యాయి; ఆ చెట్లపై ఉన్న పక్షులు భయభ్రాంతులకు గురయ్యాయి; మార్గంలో ఎదురైన అనేక మృగములు సంహరింపబడ్డాయి.
శ్లోకపాఠం
నీలలోహిత మాఞ్జిష్ఠ పత్రవర్ణైః సితాసితైః ।
స్వభావ విహితైశ్చిత్రైః ధాతుభిః సమలంకృతమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౦౫ ॥
పదం - పదార్థం
నీలలోహిత : నీల-లోహిత (నీల-ఎరుపు) వర్ణముల; మాఞ్జిష్ఠ : మాఞ్జిష్ఠ వర్ణము (లోతైన ఎరుపు-ఇటుక ఎరుపు ఛాయ); పత్రవర్ణైః : ఆకుల వర్ణములతో; సితాసితైః : శ్వేత-శ్యామ వర్ణములతో; స్వభావ : స్వభావముచే; విహితైః : సహజంగా ఏర్పడిన; చిత్రైః : వివిధమైన; ధాతుభిః : ఆ రంగులన్నీ కలిగిన ధాతువులతో (ఖనిజ పదార్థాలతో); సమలంకృతమ్ : చక్కగా అలంకరింపబడినది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
నీలం, ఎరుపు, ఇటుక ఎరుపు వంటి ఛాయలు, ఆకుల రంగులు, తెలుపు, నలుపు వర్ణాలు కలిగిన వివిధ ఖనిజ పదార్థాలు సహజంగా కలిసినట్లుగా అది ఎంతో అందంగా తీర్చిదిద్దబడినట్లుగా కనిపించింది.
శ్లోకపాఠం
కామరూపిభిః ఆవిష్టమ్ అభీక్ష్ణం సపరిచ్ఛదైః ।
యక్ష కిన్నర గంధర్వైః దేవకల్పైశ్చ పన్నగైః ॥
॥ ౦౦౧.౦౦౬ ॥
పదం - పదార్థం
కామరూపిభిః : కామరూపులు – ఇష్టమొచ్చిన రూపాలు ధరించగలవారిచే; ఆవిష్టమ్ : పూర్తిగా ఆక్రమించబడిన / నిండిపోయిన; అభీక్ష్ణం : పదేపదే / నిరంతరం; సపరిచ్ఛదైః : ఆయుధాలు మరియు పరివారంతో కూడినవారిచే; యక్ష : యక్షులు; కిన్నర : కిన్నరులు; గంధర్వైః : గంధర్వులచే; దేవకల్పైశ్చ : దేవతలతో సమానులైనవారిచే కూడా; పన్నగైః : నాగులచే
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
కామరూపులు (ఇష్టమొచ్చిన రూపాలు ధరించగలవారు), ఆయుధాలు మరియు పరివారంతో కూడినవారు –
యక్షులు, కిన్నరులు, గంధర్వులు, దేవతలతో సమానులైనవారు మరియు నాగులు – వారిచేత ఆ ప్రదేశం నిరంతరం పూర్తిగా ఆక్రమించబడి ఉంది.
శ్లోకపాఠం
స తస్య గిరివర్యస్య తలే నాగవరాయుతే ।
తిష్ఠన్నివ వరస్తత్ర హ్రదే నాగ ఇవాబభౌ ॥
॥ ౦౦౧.౦౦౭ ॥
పదం - పదార్థం
సః : అతడు; తస్య : ఆ; గిరివర్యస్య : శ్రేష్ఠమైన పర్వతానికి చెందిన; తలే : అడుగున / పాదదేశంలో; నాగవరాయుతే : శ్రేష్ఠమైన నాగులతో / ఏనుగులతో నిండిన; తిష్ఠన్ : నిలుచుండుతూ; ఇవ : వలె; వరః : శ్రేష్ఠుడు; తత్ర : అక్కడ; హ్రదే : సరస్సులో; నాగః : నాగుడు / ఏనుగు; ఇవాబభౌ : వలె ప్రకాశించాడు / కనిపించాడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆ శ్రేష్ఠమైన పర్వతపు అడుగుభాగంలో, ఉత్తమ నాగులతో / ఏనుగులతో నిండిన ఆ ప్రాంతంలో, అతడు అక్కడ నిలుచుండగా – సరస్సులో ఉన్న ఒక మహా నాగుడు / ఏనుగు లాగా అత్యంత ప్రభావంతో
శ్లోకపాఠం
స సూర్యాయ మహేంద్రాయ పవనాయ స్వయంభువే ।
భూతేభ్యశ్చాఞ్జలిం కృత్వా చకార గమనే మతిమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౦౮ ॥
పదం - పదార్థం
సః : అతడు; సూర్యాయ : సూర్యుడికి; మహేంద్రాయ : ఇంద్రుడికి; పవనాయ : వాయుదేవునికి; స్వయంభువే : స్వయంభువుడైన బ్రహ్మకు; భూతేభ్యశ్చ : భూతములకును కూడా (సమస్త సత్త్వాలు / సమస్త ప్రాణులు / దైవ–అదైవ శక్తులన్నీ); ఆఞ్జలిం కృత్వా : అంజలి చేసి; చకార : చేసెను; గమనే : ప్రయాణంలో / గమనంలో; మతిమ్ : సంకల్పాన్ని / నిశ్చయాన్ని
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతడు సూర్యునికి, ఇంద్రునికి, వాయుదేవునికి, స్వయంభువుడైన బ్రహ్మకు, భూతములకును కూడా (సమస్త సత్త్వాలు / సమస్త ప్రాణులు / దైవ–అదైవ శక్తులన్నీ) అంజలి చేసి, తన ప్రయాణానికి సంబంధించిన సంకల్పాన్ని దృఢంగా చేసుకున్నాడు.
శ్లోకపాఠం
అంజలిం ప్రాఙ్ముఖః కృత్వా పవనాయాత్మయోనయే ।
తతో హి వవృధే గంతుం దక్షిణో దక్షిణాం దిశమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౦౯ ॥
పదం - పదార్థం
అంజలిం : అంజలి (చేతులు జోడించడం), ప్రాఙ్ముఖః : తూర్పు వైపు ముఖం చేసి, కృత్వా : చేసి, పవనాయాత్మయోనయే : పవనుని ఆత్మయోనికి (తండ్రికి), తతో : అప్పుడు, హి : నిజంగా / నిజముగానే, వవృధే : పెరిగాడు / ఉత్సాహం పెరిగింది, గంతుం : వెళ్లడానికి, దక్షిణః : దక్షిణ దిశకు సంబంధించినవాడు (దక్షిణదిశ వైపు), దక్షిణాం : దక్షిణ, దిశమ్ : దిశ
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
తూర్పు వైపు ముఖం చేసి, పవనుని ఆత్మయోనైన తన తండ్రికి అంజలి అర్పించిన తరువాత, అప్పుడు నిజంగానే దక్షిణ దిశకు వెళ్లాలని అతనిలో ఉత్సాహం మరింత పెరిగింది.
శ్లోకపాఠం
ప్లవంగప్రవరైర్దృష్టః ప్లవనే కృతనిశ్చయః ।
వవృధే రామవృద్ధ్యర్థం సముద్ర ఇవ పర్వసు ॥
॥ ౦౦౧.౦౧౦ ॥
పదం - పదార్థం
ప్లవంగప్రవరైః : వానరులలో శ్రేష్ఠులచే, దృష్టః : చూడబడినవాడు, ప్లవనే : దూకడంలో / లంఘించడంలో, కృతనిశ్చయః : నిర్ణయం చేసుకున్నవాడు, వవృధే : మరింత పెరిగాడు, రామవృద్ధ్యర్థం : శ్రీరాముడి కార్యసిద్ధి కొరకు / శ్రీరాముడి విజయార్థం, సముద్రః : సముద్రం, ఇవ : వలె, పర్వసు : పర్వకాలాల్లో (అమావాస్య, పౌర్ణమి వంటి వేళల్లో)
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వానరులలో శ్రేష్ఠులచే పరిశీలింపబడి, దూకడంలో తన నిర్ణయాన్ని స్థిరపరచుకున్న అతడు, శ్రీరాముడి కార్యసిద్ధి కోసం, పర్వకాలాల్లో సముద్రం ఉప్పొంగినట్లుగా మరింత మహత్తుగా ఎదిగాడు.
శ్లోకపాఠం
నిష్ప్రమాణ శరీరస్సన్ లిలంఘయిషుర్ అర్ణవమ్ ।
బాహుభ్యాం పీడయామాస చరణాభ్యాం చ పర్వతమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౧౧ ॥
పదం - పదార్థం
నిష్ప్రమాణ : అపారమైన, కొలతలేని; శరీరస్సన్ : శరీరం కలవాడైన; లిలంఘయిషుర్ : లీలగా దాటబోయినవాడు; అర్ణవమ్ : సముద్రమును; బాహుభ్యాం : రెండు భుజాలతో; పీడయామాస : బలంగా అదిమాడు / గట్టిగా నొక్కాడు; చరణాభ్యాం : రెండు పాదాలతో; చ : మరియు; పర్వతమ్ : పర్వతాన్ని.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అపారమైన శరీరం కలవాడైన ఆయన, సముద్రాన్ని లీలగా దాటబోయినవాడై, చేతులు-పాదాలచేత పర్వతాన్ని బలంగా అదిమాడు.
శ్లోకపాఠం
స చ చాలాచలశ్చాపి ముహూర్తం కపిపీడితః ।
తరూణాం పుష్పితాగ్రాణాం సర్వం పుష్పమశాతయత్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౧౨ ॥
పదం - పదార్థం
స : అతడు (ఆ పర్వతము), చ : కూడా, చాలాచలః : చలించగలిగినదైన, చ అపి : అయినప్పటికీ కూడా, ముహూర్తం : క్షణమాత్రమైనా, కపిపీడితః : వానరుడి బలంతో నలిపించబడినది; తరూణాం : చెట్ల యొక్క, పుష్పితాగ్రాణాం : పుష్పాలతో నిండిన అగ్రభాగాలైన కొమ్మల యొక్క, సర్వం : అంతటినీ, పుష్పం : పూలను, అశాతయత్ : కిందపడేలా చేశాడు / చిందరగొట్టాడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతడు బలంగా నొక్కినప్పుడు, ఆ పర్వతం కూడా క్షణమాత్రమైనా స్థిరంగా నిలవలేదు. వానరుడి ఉగ్రబలానికి లోనై, పుష్పాలతో నిండిన చెట్ల అగ్రభాగాలన్నీ కదిలిపోయి, వాటి పూలన్నీ చిందరగొట్టబడ్డాయి.
శ్లోకపాఠం
తేన పాదపముక్తేన పుష్పౌఘేణ సుగంధినా ।
సర్వతః సంవృతశ్శైలః బభౌ పుష్పమయో యథా ॥
॥ ౦౦౧.౦౧౩ ॥
పదం - పదార్థం
తేన : దాని ద్వారా (అతని చర్య వలన), పాదపముక్తేన : చెట్ల నుండి విడిచిపడినదైన, పుష్పౌఘేణ : పుష్పాల సమూహముచే, సుగంధినా : సువాసనతో నిండినదైన; సర్వతః : అన్ని వైపుల నుండి, సంవృతః : కప్పబడ్డ, శైలః : పర్వతము, బభౌ : ప్రకాశించింది / అలా కనిపించింది, పుష్పమయః : పుష్పాలతో నిండినదిగా, యథా : వలె
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
చెట్ల నుండి విడిచిపడిన సువాసనతో నిండిన పుష్పాల సమూహం వలన ఆ పర్వతము అన్ని వైపుల నుంచీ కప్పబడిపోయింది. అందుచేత అది పుష్పమయమైనదిలా కనిపిస్తూ, సుందరంగా ప్రకాశించింది.
శ్లోకపాఠం
తేన చోత్తమవీర్యేణ పీడ్యమానః స పర్వతః ।
సలిలం సంప్రసుస్రావ మదం మత్త ఇవ ద్విపః ॥
॥ ౦౦౧.౦౧౪ ॥
పదం - పదార్థం
తేన : దాని ద్వారా (అతని చర్య వలన), చ : మరియు, ఉత్తమవీర్యేణ : అత్యుత్తమమైన బలంతో, పీడ్యమానః : నలిపించబడుతూ, స : అతడు (ఆ), పర్వతః : పర్వతము; సలిలం : నీటిని, సంప్రసుస్రావ : బాగా పొంగి ప్రవహింపజేశాడు / వెలువరించాడు, మదం : మదజలాన్ని, మత్తః : మదించిన, ఇవ : వలె, ద్విపః : ఏనుగు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతని అత్యుత్తమ బలం చేత నలిపించబడుతూ, ఆ పర్వతము నుండి నీరు పొంగిపొర్లింది. అది మదించిన ఏనుగు తన మదజలాన్ని వెలువరించినట్లుగా కనిపించింది.
శ్లోకపాఠం
పీడ్యమానస్తు బలినా మహేంద్రేణ తేన పర్వతః ।
రీతిః నిర్వర్తయామాస కాంచనాంజనరాజతీ ॥
॥ ౦౦౧.౦౧౫ ॥
పదం - పదార్థం
పీడ్యమానః : నలిపించబడుతూ, తు : అయితే / అప్పుడు, బలినా : బలవంతుడైనవాడి చేత, మహేంద్రేణ : మహేంద్రుని వంటి వానరుడి చేత, తేన : అతని ద్వారా, పర్వతః : ఆ పర్వతము; రీతిః : స్వరూపము / రూపము, నిర్వర్తయామాస : ఏర్పరచుకుంది / పొందింది, కాంచన : బంగారు వర్ణము, అంజన : అంజనము (నలుపు) వర్ణము, రాజతీ : వెండి వర్ణము
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
మహేంద్రుని వంటి బలవంతుడి చేత నలిపించబడుతూ, ఆ పర్వతము తన స్వరూపాన్ని మార్చుకుంది. అది బంగారు, అంజనము, వెండి వర్ణాలు కలిసి మెరిసే రూపాన్ని ధరించినట్లుగా దర్శనమిచ్చింది.
శ్లోకపాఠం
ముమోచ చ శిలాః శైలః విశాలాః సమనాః శిలాః ।
మధ్యమేన అర్చిషా జుష్టః ధూమరాజీరివ అనలః ॥
॥ ౦౦౧.౦౧౬ ॥
పదం - పదార్థం
ముమోచ : విడిచిపెట్టాడు / వెలువరించాడు, చ : మరియు, శిలాః : శిలలను, శైలః : ఆ పర్వతము, విశాలాః : విస్తారమైనవి, సమనాః : సమానమైనవి, శిలాః : రాళ్లు; మధ్యమేన : మధ్యభాగంలో, అర్చిషా : అగ్నిజ్వాలచే, జుష్టః : నిండిన / కలసిన, ధూమరాజీః : పొగ వరుసలతో, ఇవ : వలె, అనలః : అగ్ని
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆ పర్వతము విస్తారమైన, ఒకే తీరుగా ఉన్న శిలలను విడిచిపెట్టింది. మధ్యభాగంలో అగ్నిజ్వాలలతో నిండిపోయి, అది పొగ వరుసలతో కూడిన అగ్నిలా దర్శనమిచ్చింది.
శ్లోకపాఠం
గిరిణా పీడ్యమానేన పీడ్యమానాని సర్వతః ।
గుహావిష్టాని భూతాని వినేదుర్వికృతైః స్వరైః ॥
॥ ౦౦౧.౦౧౭ ॥
పదం - పదార్థం
గిరిణా : పర్వతం చేత, పీడ్యమానేన : నలిపించబడుతున్నదానివలన, పీడ్యమానాని : నలిపించబడుతున్నవి, సర్వతః : అన్ని వైపుల నుంచీ; గుహా–విష్టాని : గుహలలో ప్రవేశించి ఉన్నవి / గుహలలో చిక్కుకున్నవి, భూతాని : జీవులు / ప్రాణులు, వినేదుః : కేకలు వేసాయి, వికృతైః : భయంకరమైన / వికృతమైన, స్వరైః : శబ్దాలతో
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
పర్వతం చేత నలిపించబడుతుండటంతో, అన్ని వైపుల నుంచీ నలిగిన గుహలలో చిక్కుకున్న జీవులు భయంతో వికృతమైన స్వరాలతో కేకలు వేసాయి.
శ్లోకపాఠం
స మహాసత్త్వసంనాదః శైలపీడానిమిత్తజః ।
పృథివీం పూరయామాస దిశశ్చోపవనాని చ ॥
॥ ౦౦౧.౦౧౮ ॥
పదం - పదార్థం
స : అది (ఆ శబ్దము), మహాసత్త్వసంనాదః : మహాసత్త్వుడైన వానరుని గొప్ప నాదము, శైలపీడానిమిత్తజః : పర్వతాన్ని నలిపిన కారణంగా జనించినది; పృథివీం : భూమిని, పూరయామాస : నింపింది / వ్యాపించింది, దిశః : దిక్కులను, చ : మరియు, ఉపవనాని : ఉద్యానవనాలను, చ : కూడా
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆ మహాసత్త్వుడి నుండి పుట్టిన గొప్ప నాదము, పర్వతం నలిపబడిన కారణంగా ఉద్భవించి, భూమినంతటినీ నింపుతూ, దిక్కులన్నిటిలోను మరియు ఉపవనాలలోనూ వ్యాపించింది.
శ్లోకపాఠం
శిరోభిః పృథుభిః సర్పాః వ్యక్తస్వస్తికలక్షణైః ।
వమంతః పావకం ఘోరం దదుః శూర్దశనైః శిలాః ॥
॥ ౦౦౧.౦౧౯ ॥
పదం - పదార్థం
శిరోభిః : తలలతో, పృథుభిః : విస్తారమైనవి అయిన, సర్పాః : సర్పాలు, వ్యక్తస్వస్తికలక్షణైః : స్పష్టంగా కనిపించే స్వస్తిక ఆకార లక్షణాలతో; వమంతః : ఉమ్మివేస్తూ, పావకం : అగ్నిని, ఘోరం : భయంకరమైన, దదుః : వెలువరించాయి, శూర్దశనైః : భయంకరమైన దంతాలతో, శిలాః : శిలలు / రాళ్లు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
విస్తారమైన తలలతో ఉన్న సర్పాలు, స్పష్టంగా కనిపించే స్వస్తిక లక్షణాలతో దర్శనమిచ్చాయి. అవి భయంకరమైన అగ్నిని ఉమ్ముతూ, తమ పదునైన దంతాలతో రాళ్లనే కరిచినట్లుగా కనిపించి, ఆ దృశ్యాన్ని మరింత ఉగ్రంగా చేశాయి.
శ్లోకపాఠం
తాస్తదా సవిషైర్దష్టాః కుపితైస్తైః మహాశిలాః ।
జజ్వలుః పావకోద్దీప్తా బిభిదుశ్చ సహస్రధా ॥
॥ ౦౦౧.౦౨౦ ॥
పదం - పదార్థం
తాః : అవి (ఆ శిలలు), తదా : అప్పుడు, సవిషైః : విషంతో కూడినవారి చేత, దష్టాః : కరవబడినవి, కుపితైః : కోపంతో ఉన్నవారి చేత, తైః : వారివలన, మహాశిలాః : మహా శిలలు; జజ్వలుః : భగ్గుమని మండాయి, పావకోద్దీప్తాః : అగ్నితో ప్రకాశించినవి, బిభిదుః : పగిలిపోయాయి, చ : మరియు, సహస్రధా : వేల ముక్కలుగా
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు, కోపంతో ఉన్న సర్పాలు విషంతో కరిచిన కారణంగా, ఆ మహా శిలలు అగ్నితో భగ్గుమని మండుతూ, చివరకు వేల ముక్కలుగా పగిలిపోయినట్లుగా దర్శనమిచ్చాయి.
శ్లోకపాఠం
యాని చౌషధజాలాని తస్మిన్ జాతాని పర్వతే ।
విషఘ్నాన్యపి నాగానాం న శేకుః శమితం విషమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౨౧ ॥
పదం - పదార్థం
యాని : ఏవైతే ఉన్నవో, చ : మరియు, ఔషధజాలాని : ఔషధాల సమూహాలు, తస్మిన్ : ఆ (పర్వతం) లో, జాతాని : పుట్టినవి / ఏర్పడినవి, పర్వతే : పర్వతంలో; విషఘ్నాని : విషాన్ని నశింపజేసేవి అయిన, అపి : అయినప్పటికీ కూడా, నాగానాం : సర్పాల యొక్క, న : కాదు, శేకుః : చేయగలిగాయి, శమితం : శాంతింపజేయడం / తగ్గించడం, విషమ్ : విషాన్ని
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆ పర్వతంలో పుట్టిన ఔషధాల సమూహాలు – విషాన్ని నశింపజేసే స్వభావం ఉన్నవైనా సరే – సర్పాల విషాన్ని శాంతింపజేయలేకపోయాయి.
శ్లోకపాఠం
భిద్యతేఽయం గిరిః భూతైః ఇతి మత్వా తపస్వినః ।
త్రస్తాః విద్యాధరాః తస్మాత్ ఉత్పేతుః స్త్రీగణైః సహ ॥
॥ ౦౦౧.౦౨౨ ॥
పదం - పదార్థం
భిద్యతే : చీలిపోతున్నది; అయం : ఈ; గిరిః : పర్వతము; భూతైః : భూతములచే; ఇతి : అని; మత్వా : భావించి; తపస్వినః : తపస్సు చేసేవారు; త్రస్తాః : భయపడినవారు; విద్యాధరాః : విద్యాధరులు; తస్మాత్ : అక్కడి నుండి; ఉత్పేతుః : ఎగిరి బయలుదేరారు; స్త్రీగణైః : స్త్రీల సమూహాలతో; సహ : కలిసి
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఈ పర్వతం భూతాల వల్ల చీలిపోతోందని భావించి అక్కడ ఉన్న తపస్వులు భయపడ్డారు.
అక్కడే ఉన్న విద్యాధరులు కూడా భయపడి తమ స్త్రీల సమూహాలతో కలిసి ఆ స్థలంనుంచి ఆకాశంలోకి ఎగిరి వెళ్లిపోయారు.
శ్లోకపాఠం
పానభూమిగతమ్ హిత్వా హైమమ్ ఆసవభాజనమ్ ।
పాత్రాణి చ మహార్హాణి కరకాంశ్చ హిరణ్మయాన్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౨౩ ॥
పదం - పదార్థం
పానభూమిగతమ్ : పానభూమిలో ఉంచబడినది; హిత్వా : విడిచిపెట్టి; హైమమ్ : బంగారుతో చేసిన; ఆసవభాజనమ్ : మద్యపాత్రను; పాత్రాణి : పాత్రలను; చ : మరియు; మహార్హాణి : అత్యంత విలువైనవి; కరకాన్ : పానపాత్రలు / గ్లాసులను; చ : మరియు; హిరణ్మయాన్ : బంగారుతో చేసినవాటిని
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
పానభూమిలో ఉంచిన బంగారపు మద్యపాత్రను విడిచిపెట్టి, అక్కడ ఉన్న అత్యంత విలువైన బంగారు పాత్రలు, పానపాత్రలు అన్నిటినీ వదిలేసి వారు వెళ్లిపోయారు.
శ్లోకపాఠం
లేహ్యాన్ ఉచ్చావచాన్ భక్ష్యాన్ మాంసాని వివిధాని చ ।
ఆర్షభాణి చ చర్మాణి ఖడ్గాంశ్చ కనకత్సరూన్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౨౪ ॥
పదం - పదార్థం
లేహ్యాన్ : లేహ్య పదార్థాలను; ఉచ్చావచాన్ : అనేక రకాలైన; భక్ష్యాన్ : భక్ష్య పదార్థాలను; మాంసాని : ఫలములలోని రసభరితమైన గుజ్జు భాగాలను (మాంసభాగము); వివిధాని : రకరకాలైన; చ : మరియు; ఆర్షభాణి : ఎద్దుల చర్మాలతో తయారైన; చర్మాణి : చర్మవాద్యాలను (వాద్య చర్మాలు); చ : మరియు; ఖడ్గాన్ : ఖడ్గాలను; చ : మరియు; కనకత్సరూన్ : బంగారు తొడుగులు / బంగారు అలంకారాలు కలిగినవాటిని
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
నాకేందుకు తినే పదార్థాలు (నాకడం ద్వారా తినేది), అనేక రకాల భక్ష్యాలు, రసభరితమైన గుజ్జు ఉన్న రుచికరమైన ఫలాలు, ఎద్దుల చర్మాలతో తయారైన ఉత్తమమైన చర్మవాద్యాలు, అలాగే బంగారంతో అలంకరించిన ఖడ్గాలు — ఇవన్నీ అక్కడే వదిలివేయబడ్డాయి.
శ్లోకపాఠం
కృతకంఠగుణాః క్షీబాః రక్తమాల్యానులేపనాః ।
రక్తాక్షాః పుష్కరాక్షాశ్చ గగనం ప్రతిపేదిరే ॥
॥ ౦౦౧.౦౨౫ ॥
పదం - పదార్థం
కృతకంఠగుణాః : కంఠాభరణాలు ధరించినవారు; క్షీబాః : మదంతో మత్తుగా ఉన్నవారు; రక్తమాల్యానులేపనాః : ఎర్ర పుష్పమాలలు ధరించి ఎర్ర సుగంధ ద్రవ్యాలతో లేపించబడినవారు; రక్తాక్షాః : ఎర్రని నేత్రాలు కలవారు; పుష్కరాక్షాః : విశాలమైన, కమలదళాల వంటి కన్నులు కలవారు; చ : మరియు; గగనం : ఆకాశాన్ని; ప్రతిపేదిరే : చేరుకున్నారు / ఎగిరి చేరుకున్నారు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
కంఠాభరణాలు ధరించి, మదంతో మత్తుగా ఉన్నవారు, ఎర్ర పుష్పమాలలు మరియు సుగంధ లేపనాలతో అలంకరించబడిన వారు, ఎర్రగా మెరిసే విశాలమైన కమలదళాల వంటి కన్నులు కలిగిన వారు – ఇలా వారు ఆకాశాన్ని చేరుకున్నారు.
శ్లోకపాఠం
హార నూపుర కేయూర పారిహార్య ధరాః స్త్రియః ।
విస్మితాః సస్మితాః తస్థుః ఆకాశే రమణైః సహ ॥
॥ ౦౦౧.౦౨౬ ॥
పదం - పదార్థం
హార : హారములు; నూపుర : నూపురములు (కాళ్ల ఆభరణాలు); కేయూర : కేయూరములు (భుజాభరణాలు); పారిహార్య : ఇతర అలంకార వస్తువులు; ధరాః : ధరించినవారు; స్త్రియః : స్త్రీలు; విస్మితాః : ఆశ్చర్యపడ్డవారు; సస్మితాః : చిరునవ్వుతో ఉన్నవారు; తస్థుః : నిలిచారు; ఆకాశే : ఆకాశంలో; రమణైః : తమ ప్రియులతో; సహ : కలిసి
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
హారాలు, నూపురాలు, కేయూరాలు మరియు ఇతర అలంకారాలు ధరించిన ఆ విద్యాధర స్త్రీలు,
ఆశ్చర్యంతో చిరునవ్వులు చిందిస్తూ, తమ ప్రియులతో కలిసి ఆకాశంలోనే నిలిచారు.
శ్లోకపాఠం
దర్శయంతః మహావిద్యామ్ విద్యాధరమహర్షయః ।
సహితాః తస్థుః ఆకాశే వీక్షాంచక్రుః చ పర్వతమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౨౭ ॥
పదం - పదార్థం
దర్శయంతః : ప్రదర్శించుచున్నవారు; మహావిద్యామ్ : మహా విద్యను; విద్యాధరమహర్షయః : విద్యాధరులైన మహర్షులు; సహితాః : సమేతంగా ఉన్నవారు; తస్థుః : నిలిచారు; ఆకాశే : ఆకాశంలో; వీక్షాంచక్రుః : పరిశీలించారు / చూశారు; చ : మరియు; పర్వతమ్ : పర్వతాన్ని
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
మహావిద్యను (ఆధారం లేకుండానే ఆకాశంలో నిలబడగల శక్తిని) ప్రదర్శిస్తూ, విద్యాధరులు మహర్షుల సమేతంగా ఆకాశంలో నిలిచారు; అలాగే వారు ఆ పర్వతాన్ని కూడా పరిశీలించారు.
శ్లోకపాఠం
శుశ్రువుః చ తదా శబ్దమ్ ఋషీణామ్ భావితాత్మనామ్ ।
చారణానామ్ చ సిద్ధానామ్ స్థితానామ్ విమలేఽంబరే ॥
॥ ౦౦౧.౦౨౮ ॥
పదం - పదార్థం
శుశ్రువుః : వినిపించారు / విన్నారు; చ : మరియు; తదా : ఆ సమయంలో; శబ్దమ్ : శబ్దాన్ని; ఋషీణామ్ : ఋషుల యొక్క; భావితాత్మనామ్ : శుద్ధచిత్తులైన / ఆత్మసంస్కారం పొందిన; చారణానామ్ : చారణుల యొక్క; చ : మరియు; సిద్ధానామ్ : సిద్ధుల యొక్క; స్థితానామ్ : నిలిచివున్న; విమలే : నిర్మలమైన; అంబరే : ఆకాశంలో
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆ సమయంలో, నిర్మలమైన ఆకాశంలో నిలిచివున్న శుద్ధచిత్తులైన ఋషులు, చారణులు, సిద్ధులు – వారి శబ్దం వినిపించింది.
శ్లోకపాఠం
ఏషః పర్వతసంకాశః హనూమాన్ మారుతాత్మజః ।
తితీర్షతి మహావేగః సముద్రమ్ మకరాలయమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౨౯ ॥
పదం - పదార్థం
ఏషః : ఇతడు; పర్వతసంకాశః : పర్వతంలాంటి రూపం కలవాడు; హనూమాన్ : హనుమంతుడు; మారుతాత్మజః : వాయుదేవుని కుమారుడు; తితీర్షతి : దాటాలని ఉద్దేశిస్తున్నాడు / దాటబోతున్నాడు; మహావేగః : మహా వేగం కలవాడు; సముద్రమ్ : సముద్రాన్ని; మకరాలయమ్ : మకరములకు నివాసమైనదాన్ని
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఇతడు పర్వతంలాంటి రూపం కలిగిన మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు. మహా వేగంతో మకరాలకు నివాసమైన ఈ సముద్రాన్ని దాటాలని సిద్ధమవుతున్నాడు.
శ్లోకపాఠం
రామార్థమ్ వానరార్థమ్ చ చికీర్షన్ కర్మ దుష్కరమ్ ।
సముద్రస్య పరమ్ పారమ్ దుష్ప్రాపమ్ ప్రాప్తుమిచ్ఛతి ॥
॥ ౦౦౧.౦౩౦ ॥
పదం - పదార్థం
రామార్థమ్ : శ్రీరాముని నిమిత్తంగా; వానరార్థమ్ : వానరుల నిమిత్తంగా (వానరరాజైన సుగ్రీవుని మరియు వానరసేన ప్రయోజనార్థం); చ : మరియు; చికీర్షన్ : చేయాలని ఉద్దేశిస్తూ; కర్మ : కార్యాన్ని; దుష్కరమ్ : అత్యంత కఠినమైనదాన్ని; సముద్రస్య : సముద్రానికి సంబంధించిన; పరమ్ : అటువైపు ఉన్న; పారమ్ : తీరాన్ని; దుష్ప్రాపమ్ : సులభంగా చేరలేనిదాన్ని; ప్రాప్తుమ్ : చేరాలని; ఇచ్ఛతి : కోరుతున్నాడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
శ్రీరాముని నిమిత్తంగా, అలాగే వానరుల – వానరరాజైన సుగ్రీవుని మరియు వానరసేన ప్రయోజనార్థంగా –
అత్యంత కఠినమైన కార్యాన్ని చేయాలని ఉద్దేశిస్తూ, సులభంగా చేరలేని సముద్రపు అటువైపు తీరాన్ని చేరాలని అతడు కోరుతున్నాడు.
శ్లోకపాఠం
తే విద్యాధరాః శ్రుత్వా వచస్తేషాం మహాత్మనామ్ ।
తమ్ అప్రమేయం దదృశుః పర్వతే వానరర్షభమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౩౧ ॥
పదం - పదార్థం
తే : వారు; విద్యాధరాః : విద్యాధరులు; శ్రుత్వా : విని; వచః : మాటలను; తేషాం : వారి యొక్క; మహాత్మనామ్ : మహాత్ములైన (వారివి); తమ్ : అతనిని; అప్రమేయమ్ : పరిమాణంతో కొలవలేనివాడైన; దదృశుః : చూశారు; పర్వతే : పర్వతంపై; వానరర్షభమ్ : వానరులలో శ్రేష్ఠుడైనవాడిని.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆ విద్యాధరులు, ఆ మహాత్ముల మాటలను విని, పర్వతంపై నిలిచిన కొలవలేని మహిమ కలిగిన వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన అతనిని (హనుమంతుని) దర్శించారు.
శ్లోకపాఠం
దుధూవే చ స రోమాణి చకంపే చాచలోపమః ।
ననాద సుమహానాదమ్ సుమహానివ తోయదః ॥
॥ ౦౦౧.౦౩౨ ॥
పదం - పదార్థం
దుధూవే : దులిపాడు; చ : మరియు; సః : అతడు; రోమాణి : రోమాలను; చకంపే : (ఆ కదలిక వల్ల తన శరీరం) కంపించగా; చ : మరియు; అచల-ఉపమః : పర్వతాన్ని పోలినవాడై; ననాద : గర్జించాడు; సు-మహా-నాదమ్ : అత్యంత గొప్ప ధ్వనిని; సు-మహాన్ : ఎంతో గొప్పవాడైన; ఇవ : వలె; తోయదః : మేఘము.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతడు పర్వతసదృశుడైనవాడై, తన రోమాలను దులిపాడు; ఆ కదలికతో తన శరీరం కంపించగా, మేఘగర్జనలను పోలిన అత్యంత మహా ధ్వనిని వెలువరించాడు.
శ్లోకపాఠం
ఆనుపూర్వ్యేణ వృత్తమ్ చ లాంగూలమ్ లోమభిశ్చితమ్ ।
ఉత్పతిష్యన్ విచిక్షేప పక్షిరాజ ఇవోరగమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౩౩ ॥
పదం - పదార్థం
ఆనుపూర్వ్యేణ : క్రమక్రమంగా (సన్నబడే ఆకారంలో); వృత్తమ్ : గుండ్రంగా చుట్టుకుని / వంకరగా ముడుచుకుంటూ; చ : మరియు; లాంగూలమ్ : తోకను; లోమభిః : రోమాలతో; చితమ్ : నిండినదైన; ఉత్పతిష్యన్ : ఎగరబోతూ; విచిక్షేప : బలంగా ఊపాడు / విసిరాడు; పక్షిరాజః : గరుత్మంతుడు; ఇవ : వలె; ఓరగమ్ : పామును.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఎగరబోతూ, క్రమక్రమంగా సన్నబడే ఆకారంలో గుండ్రంగా ముడుచుకున్న, రోమాలతో నిండిన తన తోకను, గరుత్మంతుడు పామును ఊపినట్లుగా అతడు బలంగా ఊపాడు.
శ్లోకపాఠం
తస్య లాంగూలమావిద్ధమ్ ఆత్తవేగస్య పృష్ఠతః ।
దదృశే గరుడేనేవ హ్రియమాణో మహోరగః ॥
॥ ౦౦౧.౦౩౪ ॥
పదం - పదార్థం
తస్య : అతని యొక్క; లాంగూలమ్ : తోకను; ఆవిద్ధమ్ : బలంగా ఊపబడినదైన; ఆత్తవేగస్య : వేగాన్ని సంపూర్ణంగా స్వాధీనం చేసుకున్నవాడైన (వేగం అతనిలో ప్రవేశించిన స్థితిలో ఉన్న); పృష్ఠతః : వెనుకవైపు; దదృశే : కనిపించింది; గరుడేన : గరుత్మంతుడిచే; ఇవ : వలె; హ్రియమాణః : తీసుకుపోయబడుతున్న; మహోరగః : మహా పాము.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వేగం పూర్తిగా అతనిని ఆవహించిన వేళ, అతని వెనుకవైపు బలంగా ఊపబడుతున్న తోక, గరుత్మంతుడు మహా పామును తీసుకుపోతున్నట్లుగా కనిపించింది.
శ్లోకపాఠం
బాహూ సంస్తంభయామాస మహాపరిఘసన్నిభౌ ।
ససాద చ కపిః కట్యామ్ చరణౌ సంచుకోచ చ ॥
॥ ౦౦౧.౦౩౫ ॥
పదం - పదార్థం
బాహూ : రెండు భుజాలను; సంస్తంభయామాస : గట్టిగా స్థిరపరిచాడు / దృఢంగా నిలిపాడు; మహా–పరిఘ–సన్నిభౌ : మహా గదలను పోలినవిగా; ససాద : కుదించుకున్నాడు; చ : మరియు; కపిః : వానరుడు (హనుమంతుడు); కట్యామ్ : నడుము వద్ద; చరణౌ : రెండు పాదాలను; సంచుకోచ : లోపలికి ముడుచుకున్నాడు (ఉద్దేశపూర్వకంగా, శక్తిని సమీకరించుకునేలా లోపలికి లాగుకున్న కదలిక); చ : మరియు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
మహా గదలను పోలిన తన రెండు భుజాలను గట్టిగా స్థిరపరిచి, నడుము వద్ద తన శరీరాన్ని కుదించుకుని, రెండు పాదాలను లోపలికి ముడుచుకున్నాడు (ఉద్దేశపూర్వకంగా, శక్తిని సమీకరిస్తూ లోపలికి లాగుకున్నట్లుగా).
శ్లోకపాఠం
సంహృత్య చ భుజౌ శ్రీమాన్ తథైవ చ శిరోధరామ్ ।
తేజః సత్త్వం తథా వీర్యమ్ ఆవివేశ స వీర్యవాన్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౩౬ ॥
పదం - పదార్థం
సంహృత్య : లోపలికి సమీకరించుకొని; చ : మరియు; భుజౌ : రెండు భుజాలను; శ్రీమాన్ : శోభాయుతుడైనవాడు / శ్రీలక్షణసంపన్నుడైనవాడు; తథైవ : అలాగే; చ : మరియు; శిరోధరామ్ : తల–మెడ భాగాన్ని; తేజః : తేజస్సును; సత్త్వమ్ : ధైర్యగుణాన్ని / స్థైర్యాన్ని; తథా : అలాగే; వీర్యమ్ : శక్తిని; ఆవివేశ : తనలో అంతటా ఆవహింపజేసుకున్నాడు; సః : అతడు; వీర్యవాన్ : మహాశక్తివంతుడైనవాడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
శోభాయుతుడై, తన రెండు భుజాలను లోపలికి సమీకరించుకొని, అలాగే తల-మెడ భాగాన్ని కూడా స్థిరపరుచుకుని, తేజస్సు, స్థైర్యం, శక్తి తనలో అంతటా నిండినట్లుగా చేసుకున్నాడు – అపార శక్తిసంపత్తితో నిలిచిన హనుమంతుడు.
శ్లోకపాఠం
మార్గమాలోకయన్ దూరాత్ ఊర్ధ్వం ప్రణిహితేక్షణః ।
రురోధ హృదయే ప్రాణాన్ ఆకాశమవలోకయన్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౩౭ ॥.
పదం - పదార్థం
మార్గమ్ : మార్గాన్ని, ఆలోకయన్ : పరిశీలిస్తూ / గమనిస్తూ, దూరాత్ : దూరం నుండే, ఊర్ధ్వమ్ : పైకి, ప్రణిహితేక్షణః : దృష్టిని స్థిరంగా కేంద్రీకరించినవాడు, రురోధ : ఆపుకున్నాడు / నిలిపివేశాడు, హృదయే : హృదయంలో, ప్రాణాన్ : ప్రాణవాయువులను, ఆకాశమ్ : ఆకాశాన్ని, అవలోకయన్ : చూస్తూ / పరిశీలిస్తూ
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
దూరం నుండే ముందున్న మార్గాన్ని గమనిస్తూ, చూపును పైవైపు గట్టిగా కేంద్రీకరించాడు.
అదే సమయంలో, ఆకాశాన్ని తిలకిస్తూ, తన హృదయంలోనే ప్రాణవాయువులను ఆపుకుని స్థిరపరిచాడు.
శ్లోకపాఠం
పాద్భ్యామ్ దృఢమవస్థానమ్ కృత్వా స కపికుంజరః ।
నికుంచ్య కర్ణౌ హనుమాన్ ఉత్పతిష్యన్ మహాబలః ॥
॥ ౦౦౧.౦౩౮ ॥
పదం - పదార్థం
పాద్భ్యామ్ : రెండు పాదాలతో, దృఢమ్ : బలంగా / గట్టిగా, అవస్థానమ్ : నిలకడగా నిలబడటం, కృత్వా : చేసి, సః : అతడు, కపికుంజరః : వానరులలో శ్రేష్ఠుడు, నికుంచ్య : లోపలికి మడిచి / సంకోచింపజేసి, కర్ణౌ : రెండు చెవులను, హనుమాన్ : హనుమంతుడు, ఉత్పతిష్యన్ : ఎగిరిపోవడానికి సిద్ధమవుతూ, మహాబలః : మహాశక్తివంతుడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
రెండు పాదాలతో భూమిపై గట్టిగా స్థిరపడిన తరువాత, వానరులలో శ్రేష్ఠుడూ మహాశక్తివంతుడూ అయిన హనుమంతుడు చెవులను శరీరానికి అంటేటట్టుగా సంకోచింపజేసుకొని, ఆ క్షణమే ఎగిరిపోవడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
శ్లోకపాఠం
వానరాన్ వానరశ్రేష్ఠః ఇదమ్ వచనమ్ అబ్రవీత్ ।
యథా రాఘవనిర్ముక్తః శర శ్వసనవిక్రమః ॥
॥ ౦౦౧.౦౩౯ ॥
పదం - పదార్థం
వానరాన్ : వానరులను, వానరశ్రేష్ఠః : వానరులలో శ్రేష్ఠుడు, ఇదమ్ : ఈ, వచనమ్ : మాటను, అబ్రవీత్ : పలికాడు, యథా : ఎలా అయితే, రాఘవనిర్ముక్తః : రాఘవుడు విడిచిన (బాణంలా ఉన్నవాడు), శర : బాణం, శ్వసనవిక్రమః : గాలివేగంతో సమానమైన శక్తి గలవాడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు, వానరులందరినీ ఉద్దేశించి ఇలా పలికాడు:
“రాఘవుడు విడిచిన బాణంలా, గాలివేగానికి సమానమైన శక్తితో నేను ముందుకు దూసుకుపోతాను.”
శ్లోకపాఠం
గచ్ఛేత్ తద్వద్ గమిష్యామి లంకాం రావణపాలితామ్ ।
న హి ద్రక్ష్యామి యది తాం లంకాయాం జనకాత్మజామ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౪౦ ॥
పదం - పదార్థం
గచ్ఛేత్ : వెళ్తాడు / దూసుకుపోతాడు, తద్వత్ : అట్లే / అదే విధంగా,
గమిష్యామి : నేను వెళ్తాను, లంకామ్ : లంకను, రావణపాలితామ్ : రావణుడు పాలిస్తున్న,
న హి : నిజంగా కాదు / ఎట్టి పరిస్థితిలోనూ కాదు, ద్రక్ష్యామి : నేను చూస్తాను,
యది : యెడల, తామ్ : ఆమెను, లంకాయామ్ : లంకలో, జనకాత్మజామ్ : జనకుని కుమార్తె అయిన సీతాదేవిని
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అట్లే నేను కూడా రావణుడు పాలిస్తున్న లంకకు దూసుకుపోతాను. అక్కడ జనకాత్మజను నేను దర్శించకపోతే, లంకతోనే ఆగిపోను – ఆమె జాడ దొరికేంతవరకు ముందుకు సాగుతాను.
శ్లోకపాఠం
అనేనైవ హి వేగేన గమిష్యామి సురాలయమ్ ।
యది వా త్రిదివే సీతామ్ న ద్రక్ష్యామి కృతశ్రమః ॥
॥ ౦౦౧.౦౪౧ ॥
పదం - పదార్థం
అనేన : ఈ విధమైనద్వారా; ఏవ : మాత్రమే; హి : నిజంగా; వేగేన : ఈ వేగంతో; గమిష్యామి : నేను వెళ్తాను; సురాలయమ్ : దేవలోకానికి; యది : యెడల; వా : లేదా; త్రిదివే : స్వర్గలోకంలో; సీతామ్ : సీతాదేవిని; న : కాదు; ద్రక్ష్యామి : నేను చూడలేకపోతే; కృతశ్రమః : శ్రమను లెక్కచేయనివాడినై.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఈ వేగంతోనే నేను నిస్సందేహంగా దేవలోకానికే చేరగలను.
లేదా, స్వర్గలోకంలోనైనా సీతాదేవిని దర్శించలేకపోతే, నేను శ్రమించానన్న భావమే లేకుండా ముందుకు సాగుతాను.
శ్లోకపాఠం
బద్ధ్వా రాక్షసరాజానమ్ ఆనయిష్యామి రావణమ్ ।
సర్వథా కృతకార్యోఽహమ్ ఏష్యామి సహ సీతయా ॥
॥ ౦౦౧.౦౪౨ ॥
పదం - పదార్థం
బద్ధ్వా : బంధించి; రాక్షసరాజానమ్ : రాక్షసుల రాజైన వానిని; ఆనయిష్యామి : తీసుకొస్తాను; రావణమ్ : రావణుడిని; సర్వథా : అన్ని విధాలుగా; కృతకార్యః : కార్యం సిద్ధించినవాడినై; అహమ్ : నేను; ఏష్యామి : తిరిగి వస్తాను; సహ : తో కలిసి; సీతయా : సీతాదేవితో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
రాక్షసుల రాజైన రావణుడిని బంధించి, ఇక్కడికి తీసుకొస్తాను. అన్ని విధాలా కార్యం సిద్ధించినవాడినై, సీతాదేవితో కలిసి నేను తిరిగి వస్తాను.
శ్లోకపాఠం
ఆనయిష్యామి వా లంకామ్ సముత్పాట్య సరావణామ్ ।
ఏవముక్త్వా తు హనుమాన్ వానరాన్ వానరోత్తమః ॥
॥ ౦౦౧.౦౪౩ ॥
పదం - పదార్థం
ఆనయిష్యామి : తీసుకొస్తాను; వా : లేదా; లంకామ్ : లంకను; సముత్పాట్య : పూర్తిగా పెకలించి; సరావణామ్ : రావణునితో కూడినదిగా; ఏవమ్ : ఈ విధంగా; ఉక్త్వా : చెప్పి; తు : అయితే; హనుమాన్ : హనుమంతుడు; వానరాన్ : వానరులను; వానరోత్తమః : వానరులలో శ్రేష్ఠుడైనవాడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
లేదా, రావణునితో సహా లంకను పూర్తిగా పెకలించి నేనే తీసుకొస్తాను అని
ఇలా చెప్పిన వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు.
శ్లోకపాఠం
ఉత్పపాతాథ వేగేన వేగవాన్ విచారయన్ ।
సుపర్ణమ్ ఇవ ఆత్మానం మేనె స కపికుంజరః ॥
॥ ౦౦౧.౦౪౪ ॥
పదం - పదార్థం
ఉత్పపాత : ఒక్కసారిగా దూకాడు; అథ : అప్పుడు; వేగేన : వేగంతో; వేగవాన్ : అత్యంత వేగవంతుడైనవాడు; విచారయన్ : ఆలోచించుచూ; సుపర్ణమ్ : గరుడుడిని; ఇవ : లాగా; ఆత్మానం : తనను తాను; మేనె : భావించాడు; సః : అతడు; కపికుంజరః : వానరులలో మహాబలవంతుడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు అతడు వేగంతో ఒక్కసారిగా దూకాడు, వేగముగలవాడిగా ఆలోచించుచూ తనను తాను గరుడుడిలా భావించిన వానరులలో మహాబలవంతుడు.
శ్లోకపాఠం
సముత్పతతి తస్మింస్తు వేగాత్ తే నగరోహిణః ।
సంహృత్య విటపాన్ సర్వాన్ సముత్పేతుః సమంతతః ॥
॥ ౦౦౧.౦౪౫ ॥
పదం - పదార్థం
సముత్పతతి : ఒక్కసారిగా పైకి ఎగసిపడుతుండగా; తస్మిన్ : అతనిలో / ఆ సమయంలో; తు : అయితే; వేగాత్ : వేగం వల్ల; తే : వారు; నగరోహిణః : పర్వతంపై పెరిగినవారు (వృక్షాలు);
సంహృత్య : పెకలించి / ఊడగొట్టి; విటపాన్ : కొమ్మలను; సర్వాన్ : అన్నింటినీ; సముత్పేతుః : పైకి ఎగిరాయి; సమంతతః : అన్ని వైపుల నుంచి.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆ బలమైన వేగంతో, పర్వతంపై ఉన్న వృక్షాలు తమ కొమ్మలతో సహా సమూలంగా పెకలించబడి, హనుమంతునితో పాటు అన్ని వైపుల నుంచీ ఎగిరిపోయాయి.
శ్లోకపాఠం
స మత్తకోయష్టిబకాన్ పాదపాన్ పుష్పశాలినః ।
ఉద్వహన్ ఊరువేగేన జగామ విమలేఽఅంబరే ॥
॥ ౦౦౧.౦౪౬ ॥
పదం - పదార్థం
స : అతడు (హనుమంతుడు); మత్తకోయష్టిబకాన్ : పండ్లు తిని మత్తులో ఉన్న కోయష్టి పక్షులతోను, బక (కొంగ) పక్షులతోను కూడిన; పాదపాన్ : వృక్షాలను; పుష్పశాలినః : పుష్పాలతో నిండినవిగా ఉన్నవాటిని; ఉద్వహన్ : తనతో పాటు ఎత్తుకొని పోతూ; ఊరువేగేన : అపారమైన వేగంతో; జగామ : వెళ్లాడు; విమలే అంబరే : స్వచ్ఛమైన ఆకాశంలో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
పండ్లు తిని మత్తులో ఉన్న పక్షులతోను, పుష్పాలతోను నిండిన వృక్షాలు తన మహావేగమైన దూకుడి తీవ్రతకు తన వెంటే ఎగిరి రాగా, హనుమంతుడు స్వచ్ఛమైన ఆకాశంలోకి దూసుకుపోయాడు.
శ్లోకపాఠం
ఊరువేగోత్థితాః వృక్షాః ముహూర్తమ్ కపిమన్వయుః ।
ప్రస్థితం దీర్ఘమధ్వానమ్ స్వబంధుమివ బాంధవాః ॥
॥ ౦౦౧.౦౪౭ ॥
పదం - పదార్థం
ఊరువేగోత్థితాః : ఉప్పొంగిన మహా వేగం వల్ల పైకి లేచిన; వృక్షాః : వృక్షములు; ముహూర్తమ్ : కొద్ది సేపు; కపిమ్ : కపిని (హనుమంతుణ్ని); అన్వయుః : వెంటే వెంబడించాయి; ప్రస్థితం : ప్రయాణానికి బయలుదేరినవాడిని; దీర్ఘమధ్వానమ్ : దీర్ఘమైన మార్గ ప్రయాణంలో ఉన్నవాడిని; స్వబంధుమ్ : తమ స్వబంధువును; ఇవ : లాగా; బాంధవాః : బంధువులు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
దీర్ఘమైన ప్రయాణానికి బయలుదేరిన తమ స్వబంధువును
వీడ్కోలు చెప్పడానికి మనసొప్పక (తమ బంధువుని వదలలేని బంధువుల్లా),
బంధువులు వెంట నడిచినట్టుగా
ఆ వృక్షములు కొద్దిసేపు హనుమంతుణ్ని వెంటే సాగాయి.
శ్లోకపాఠం
తమూరువేగోన్మథితాః శాలాశ్చాన్యే నగోత్తమాః ।
అనుజగ్ముః హనూమంతమ్ సైన్యా ఇవ మహీపతిమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౪౮ ॥
పదం - పదార్థం
తమ్ : అతనిని (హనుమంతుణ్ని); ఊరువేగ : ఉప్పొంగిన మహా వేగం; ఉన్మథితాః : బలంగా కుదిపివేయబడి, అల్లకల్లోలమై, ఊడిపోగా లేచిన; శాలాః : శాల వృక్షాలు (మద్ది వృక్షాలు); చ : మరియు; అన్యే : ఇతర; నగోత్తమాః : శ్రేష్ఠమైన పర్వతాలు; అనుజగ్ముః : వెంటే వెళ్లాయి / అనుసరించాయి; హనూమంతమ్ : హనుమంతుణ్ని; సైన్యాః : సేనలు; ఇవ : లాగా; మహీపతిమ్ : రాజును.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతని ఉప్పొంగిన మహా వేగం చేత తీవ్రంగా కుదిపివేయబడి అల్లకల్లోలమై లేచిన శాల వృక్షాలు మాత్రమే కాదు, ఇతర శ్రేష్ఠమైన పర్వతాలు కూడా, సేనలు రాజును అనుసరించినట్టుగా హనుమంతుణ్ని వెంటే సాగాయి.
శ్లోకపాఠం
సుపుష్పిత అగ్రైః బహుభిః పాదపైః అన్వితః కపిః ।
హనుమాన్ పర్వతాకారః బభూవ అద్భుత దర్శనః ॥
॥ ౦౦౧.౦౪౯ ॥
పదం - పదార్థం
సుపుష్పిత అగ్రైః : సువర్ణంగా వికసించిన అగ్రభాగాలు కలిగిన, బహుభిః : అనేకమైన, పాదపైః : కొమ్మలతో, అన్వితః : అలంకరింపబడిన / తోడై ఉన్న, కపిః : కపి (హనుమంతుడు), హనుమాన్ : హనుమంతుడు, పర్వతాకారః : పర్వతంలాంటి ఆకారముతో ఉన్నవాడు, బభూవ : అయ్యాడు / కనిపించాడు, అద్భుత దర్శనః : ఆశ్చర్యకరమైన దర్శనమిచ్చేవాడై
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
సువర్ణంగా వికసించిన పుష్పాలతో నిండిన అనేక వృక్షాలు, వాటి కొమ్మలతో సహా, అతనికి తోడై ఉండగా, హనుమంతుడు పర్వతంలాంటి మహాకాయుడిగా మారి, చూడగానే ఆశ్చర్యం కలిగించే విధంగా దర్శనమిచ్చాడు.
శ్లోకపాఠం
సారవంతః అథ యే వృక్షాః న్యమజ్జన్ లవణాంభసి ।
భయాత్ ఇవ మహేంద్రస్య పర్వతాః వరుణాలయే ॥
॥ ౦౦౧.౦౫౦ ॥
పదం - పదార్థం
సారవంతః : గట్టిగా, దృఢంగా ఉన్న; అథ : అప్పుడు; యే : ఏవైతే; వృక్షాః : వృక్షాలు; న్యమజ్జన్ : లోనికి దిగిపోయాయి / మునిగి దాక్కున్నాయి; లవణాంభసి : ఉప్పునీటిలో (సముద్రంలో); భయాత్ : భయంతో; ఇవ : లాగా; మహేంద్రస్య : మహేంద్రుని (ఇంద్రుని); పర్వతాః : పర్వతాలు; వరుణాలయే : వరుణుని నివాసమైన సముద్రంలో
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు, బలమైన వృక్షాలు కూడా, మహేంద్రునికి భయపడి పర్వతాలు వరుణుని నివాసమైన సముద్రంలో దాక్కున్నట్లుగా, అట్లే ఉప్పు నీటిలోకి దిగిపోయి మునిగిపోయాయి.
శ్లోకపాఠం
సః నానా కుసుమైః కీర్ణః కపిః సాంకుర కోరకైః ।
శుశుభే మేఘ సంకాశః ఖద్యోతైః ఇవ పర్వతః ॥
॥ ౦౦౧.౦౫౧ ॥
పదం - పదార్థం
సః : అతడు; నానా : వివిధమైన; కుసుమైః : పుష్పాలతో; కీర్ణః : నిండిపోయిన / కప్పబడిన; కపిః : కపి (హనుమంతుడు); సాంకుర కోరకైః : చిగుర్లు, మొగ్గలతో; శుశుభే : శోభించాడు / ప్రకాశించాడు; మేఘ సంకాశః : మేఘంలాంటి రూపముతో; ఖద్యోతైః : మిణుగురు పురుగులతో; ఇవ : లాగా; పర్వతః : పర్వతం
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వివిధ పుష్పాలతో, చిగుర్లు–మొగ్గలతో నిండిపోయిన హనుమంతుడు, మేఘంలాంటి ఘనరూపంతో, వెలుగుతున్న మిణుగురు పురుగులతో కప్పబడిన పర్వతంలా, అత్యంత శోభతో ప్రకాశించాడు.
శ్లోకపాఠం
విముక్తాః తస్య వేగేన ముక్త్వా పుష్పాణి తే ద్రుమాః ।
అవశీర్యంత సలిలే నివృత్తాః సుహృదః యథా ॥
॥ ౦౦౧.౦౫౨ ॥
పదం - పదార్థం
విముక్తాః : విడిపించబడ్డవి / విడిచిపెట్టబడ్డవి; తస్య : అతని (హనుమంతుని); వేగేన : వేగం వల్ల; ముక్త్వా : విడిచిపెట్టి; పుష్పాణి : పుష్పాలను; తే : ఆ; ద్రుమాః : వృక్షాలు; అవశీర్యంత : కిందకు జారిపోయాయి / కూలిపోయాయి; సలిలే : నీటిలో; నివృత్తాః : వెనుతిరిగినవారు; సుహృదః : ఆత్మీయులు; యథా : లాగా
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతని మహావేగం వల్ల పుష్పాలను విడిచిపెట్టిన ఆ వృక్షాలు, కొంత దూరం సాగిన తర్వాత వెనుతిరిగిన ఆత్మీయుల్లా, నీటిలోకి జారిపోయాయి.
శ్లోకపాఠం
లఘుత్వేన ఉపపన్నమ్ తత్ విచిత్రమ్ సాగరేఽపతత్ ।
ద్రుమాణాం వివిధమ్ పుష్పమ్ కపి వాయు సమీరితమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౫౩ ॥
పదం - పదార్థం
లఘుత్వేన : తేలికత్వం వల్ల; ఉపపన్నమ్ : కలిగిన / ఏర్పడిన; తత్ : అది; విచిత్రమ్ : నానావిధంగా, విచిత్రంగా ఉన్నది; సాగరేఽపతత్ : సముద్రంలో పడింది; ద్రుమాణాం : వృక్షాల యొక్క; వివిధమ్ : అనేక రకాలైన; పుష్పమ్ : పుష్పాలు; కపి వాయు సమీరితమ్ : కపి అయిన హనుమంతుని వల్ల ఏర్పడిన గాలిచే కదిలించబడిన / ఊపబడిన
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
హనుమంతుని అత్యంత వేగం వల్ల ఏర్పడిన, వీచిన గాలిచే ఊపబడిన, వృక్షాల నుండి రాలిన నానావిధమైన పుష్పాలు, తేలికగా ఉన్న కారణంగా, విచిత్రమైన దృశ్యంలా సముద్రంలో పడిపోయాయి.
శ్లోకపాఠం
తారాచితమ్ ఇవ ఆకాశమ్ ప్రబభౌ సః మహార్ణవః ।
పుష్పఔఘేణ అనుబద్ధేన నానావర్ణేన వానరః ॥
॥ ౦౦౧.౦౫౪ ॥
పదం - పదార్థం
తారాచితమ్ : నక్షత్రాలతో నిండినట్లుగా ఉన్న; ఇవ : లాగా; ఆకాశమ్ : ఆకాశం; ప్రబభౌ : ప్రకాశించింది; సః : అది; మహార్ణవః : మహాసముద్రం; పుష్పౌఘేణ : పుష్పాల ప్రవాహంతో; అనుబద్ధేన : అంటుకుని ఉన్న / కలసి ఉన్న; నానావర్ణేన : అనేక వర్ణాలతో; వానరః : వానరుడు (హనుమంతుడు)
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అనేక వర్ణాల పుష్పాల ప్రవాహంతో నిండిపోయిన మహాసముద్రం, నక్షత్రాలతో నిండిన ఆకాశంలా ప్రకాశించింది – ఆ అనేక వర్ణాల పుష్పాలు హనుమంతుడికి ఇంకా అంటుకుని ఉండగా.
శ్లోకపాఠం
బభౌ మేఘః ఇవ ఆకాశే విద్యుత్ గణ విభూషితః ।
తస్య వేగ సమాధూతైః పుష్పైః తోయమ్ అదృశ్యత ॥
॥ ౦౦౧.౦౫౫ ॥
పదం - పదార్థం
బభౌ : ప్రకాశించాడు / శోభించాడు; మేఘః : మేఘం; ఇవ : లాగా; ఆకాశే : ఆకాశంలో; విద్యుత్ గణ విభూషితః : మెరుపుల సమూహాలతో అలంకరింపబడిన; తస్య : అతని (హనుమంతుని); వేగ సమాధూతైః : అతని వేగం వల్ల బలంగా ఊపబడిన; పుష్పైః : పుష్పాలతో; తోయమ్ : నీరు (సముద్ర జలం); అదృశ్యత : కనిపించకుండా పోయింది / కప్పబడింది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆకాశంలో మెరుపుల సమూహాలతో అలంకరింపబడిన మేఘంలా హనుమంతుడు ప్రకాశించాడు; అతని వేగం వల్ల బలంగా ఊపబడిన పుష్పాల కారణంగా సముద్రజలం కూడా కనిపించకుండా కప్పబడినట్లుగా అనిపించింది.
శ్లోకపాఠం
తారాభిరభిరామాభిః ఉదితాభిరివాంబరం ।
తస్యాంబరగతౌ బాహూ దదృశాతే ప్రసారితౌ ॥
॥ ౦౦౧.౦౫౬ ॥
పదం - పదార్థం
తారాభిః : నక్షత్రాలతో; అభిరామాభిః : మనోహరంగా కాంతిచేసేవాటితో; ఉదితాభిః ఇవ : ఉదయించినట్లుగా; అంబరం : ఆకాశం; తస్య : అతని (హనుమంతుని); అంబరగతౌ : ఆకాశంలో ఉన్న; బాహూ : భుజాలు; దదృశాతే : దర్శించబడ్డాయి; ప్రసారితౌ : విస్తరింపబడ్డవి.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
పూలు చల్లబడిన సముద్రం, మనోహరంగా కాంతిచేసే నక్షత్రాలతో నిండిన ఆకాశంలాగా వెలిగిపోతున్నట్టు కనిపించింది. అలాగే, ఆకాశమార్గంలో గమనం చేస్తున్న హనుమంతుని రెండు భుజాలు విస్తరింపబడి స్పష్టంగా దర్శనమిచ్చాయి.
శ్లోకపాఠం
పర్వతాగ్రాత్ వినిష్క్రాంతౌ పఞ్చాస్యావివ పన్నగౌ ।
పిబన్నివ బభౌ చాపి సోఽర్మిమూలమ్ మహార్ణవమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౫౭ ॥
పదం - పదార్థం
పర్వతాగ్రాత్ : పర్వత శిఖరం నుండి; వినిష్క్రాంతౌ : బయటికి దూసుకొచ్చినవి; పఞ్చాస్యౌ ఇవ : ఐదు పడగలున్నవాటిలాగా; పన్నగౌ : నాగులు; పిబన్ ఇవ : (నీడ వల్ల) తాగుతున్నట్టుగా; బభౌ : దర్శనమిచ్చాడు; చ అపి : అలాగే కూడా; సః : అతడు (హనుమంతుడు); అర్మిమూలమ్ : అలల మూలభాగాన్ని; మహార్ణవమ్ : మహాసముద్రాన్ని.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
పర్వత శిఖరం మీద నుంచి దూసుకొచ్చిన ఐదు పడగల నాగుల్లాగా అతని విస్తరించిన రెండు బాహువులు దర్శనమిచ్చాయి. అలాగే, తన నీడ ద్వారా అలల మూలంలో ఉన్న మహాసముద్రాన్ని తాగుతున్నట్టుగా అతడు కనిపించాడు.
శ్లోకపాఠం
పిపాసురివ చాకాశం దదృశే స మహాకపిః ।
తస్య విద్యుత్ప్రభాకారే వాయుమార్గానుసారిణః ॥
॥ ౦౦౧.౦౫౮ ॥
పదం - పదార్థం
పిపాసుః ఇవ : దాహంతో కాదు, ఆకాశాన్నే త్రాగివేయబోతున్నట్టుగా కనిపించే విధంగా; చ : మరియు; ఆకాశమ్ : ఆకాశాన్ని; దదృశే : దర్శనమిచ్చాడు; సః : అతడు (హనుమంతుడు); మహాకపిః : మహావానరుడు; తస్య : అతని; విద్యుత్ప్రభాకారే : మెరుపు కాంతి వంటి రూపంలో; వాయుమార్గానుసారిణః : వాయుమార్గాన్ని అనుసరిస్తూ కదిలేవి.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆకాశాన్నే త్రాగివేయబోతున్నట్టుగా హనుమంతుడు దర్శనమిచ్చాడు. వాయుమార్గాన్ని అనుసరిస్తూ అతని రూపం మెరుపుకాంతితో వేగంగా ముందుకు దూసుకుపోతున్నట్టు కనిపించింది.
శ్లోకపాఠం
నయనే విప్రకాశేతే పర్వతస్థావివానలౌ ।
పింగే పింగాక్షముఖ్యస్య బృహతీ పరిమండలే ॥
॥ ౦౦౧.౦౫౯ ॥
పదం - పదార్థం
నయనే : రెండు కళ్ళు; విప్రకాశేతే : అత్యంత ప్రకాశించాయి; పర్వతస్థౌ ఇవ : పర్వతంపై ఉన్నవాటిలాగా; అనలౌ : రెండు అగ్నులు; పింగే : పసుపు–గోధుమ ఛాయ కలిగినవి; పింగాక్షముఖ్యస్య : పింగాక్షుడు అయిన అతని (హనుమంతుని); బృహతీ : విశాలమైన; పరిమండలే : ముఖ మండలంలో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
పర్వత శిఖరంపై మండుతున్న రెండు అగ్నుల్లాగా హనుమంతుని రెండు కళ్ళు అత్యంత ప్రకాశంతో వెలిగాయి. పింగాక్షుడైన అతని విశాలమైన ముఖ మండలంలో ఆ కళ్ల కాంతి తేజస్సుతో స్పష్టంగా దర్శనమిచ్చింది.
శ్లోకపాఠం
చక్షుషీ సంప్రకాశేతే చంద్రసూర్యావివోదితౌ ।
ముఖం నాసికయా తస్య తామ్రయా తామ్రమాబభౌ ॥
॥ ౦౦౧.౦౦౬౦ ॥
పదం - పదార్థం
చక్షుషీ : రెండు కళ్ళు; సంప్రకాశేతే : సమ్యక్గా ప్రకాశించాయి; చంద్రసూర్యౌ ఇవ ఉదితౌ : చంద్రుడు–సూర్యుడు ఒకేసారి ఉదయించినట్లుగా; ముఖమ్ : ముఖం; నాసికయా : ముక్కు వల్ల / ముక్కుతో; తస్య : అతని (హనుమంతుని); తామ్రయా : ఎర్రటి (తామ్ర వర్ణం కలిగిన); తామ్రమ్ : ఎర్రగా; ఆబభౌ : ప్రకాశించింది / కనిపించింది.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
చంద్రుడు మరియు సూర్యుడు ఒకేసారి ఉదయించినట్లుగా హనుమంతుని రెండు కళ్ళు సమ్యక్ ప్రకాశంతో వెలిగాయి. అతని ఎర్రటి ముక్కు వల్ల అతని ముఖం మొత్తం తామ్రవర్ణ కాంతితో మెరుస్తూ దర్శనమిచ్చింది.
శ్లోకపాఠం
సంధ్యయా సమభిస్పృష్టమ్ యథా తత్సూర్యమండలమ్ ।
లాంగూలంచ సమావిద్ధమ్ ప్లవమానస్య శోభతే ॥
॥ ౦౦౧.౦౬౧ ॥
పదం - పదార్థం
సంధ్యయా : సంధ్యాకాలపు కాంతితో; సమభిస్పృష్టమ్ : పూర్తిగా తాకబడినది / ఆవరించబడినది; యథా : ఏ విధంగా అయితే; తత్ : ఆ; సూర్యమండలమ్ : సూర్యబింబం; లాంగూలమ్ చ : తోక కూడా; సమావిద్ధమ్ : చుట్టుముట్టబడినది / కాంతితో నిండినది; ప్లవమానస్య : దూసుకుపోతున్నవాడి; శోభతే : శోభిల్లుతోంది; ఇవ : వలె
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆకాశంలో విహరిస్తున్న వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు (హనుమంతుని తోక) సంధ్యాకాలపు కాంతి పూర్తిగా ఆవరించిన సూర్యబింబం ఎలా శోభిస్తుందో, అలాగే దర్శనమిచ్చాడు.
శ్లోకపాఠం
అంబరే వాయుపుత్రస్య శక్రధ్వజ ఇవోచ్ఛృతః ।
లాంగూలచక్రేణ మహాన్ శుక్లదంష్ట్రోఽనిలాత్మజః ॥
॥ ౦౦౧.౦౬౨ ॥
పదం - పదార్థం
అంబరే : ఆకాశంలో; వాయుపుత్రస్య : వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుని; శక్రధ్వజః : ఇంద్రుని ధ్వజం; ఇవ : వలె; ఉచ్ఛృతః : ఎత్తుగా లేచినది; లాంగూలచక్రేణ : తోక యొక్క వలయంతో / చక్రాకార కదలికతో; మహాన్ : మహత్తరమైన; శుక్లదంష్ట్రః : తెల్లని దంతాలు కలవాడు; అనిలాత్మజః : వాయుదేవుని కుమారుడు (హనుమంతుడు)
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆకాశంలో దూసుకుపోతున్న హనుమంతుని తోక ఆ కాంతితో నిండిపోయి, ఇంద్రుని ధ్వజం ఎత్తుగా నిలిచినట్లుగా అద్భుతంగా ప్రకాశించింది; తోక యొక్క వలయాకార కదలికతో, తెల్లని దంతాలతో కూడిన ఆ అనిలాత్మజుడు అత్యంత మహిమాన్వితంగా కనిపించాడు.
శ్లోకపాఠం
వ్యరోచత మహాప్రాజ్ఞః పరివేషీవ భాస్కరః ।
స్ఫిగ్దేశేనాభితామ్రేణ రరాజ స మహాకపిః ॥
॥ ౦౦౧.౦౬౩ ॥
పదం - పదార్థం
వ్యరోచత : ప్రకాశించాడు / శోభించాడు; మహాప్రాజ్ఞః : మహాజ్ఞానసంపన్నుడు; పరివేషీ ఇవ : చుట్టూ ప్రకాశవలయం ఉన్నట్లుగా; భాస్కరః : సూర్యుడు; స్ఫిగ్దేశేన : నడుము / పృష్ఠ భాగం ద్వారా; అభితామ్రేణ : చుట్టూ తామ్రవర్ణంతో నిండిన; రరాజ : మెరిశాడు / అద్భుతంగా కనిపించాడు; సః : అతడు; మహాకపిః : మహావానరుడు (హనుమంతుడు)
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
చుట్టూ ప్రకాశవలయం కలిగిన సూర్యునిలా, మహాజ్ఞానసంపన్నుడైన హనుమంతుడు శోభించాడు; నడుము–పృష్ఠ భాగం చుట్టూ తామ్రవర్ణ కాంతితో నిండిపోయి, ఆ మహాకపి అత్యంత వైభవంగా మెరిశాడు.
శ్లోకపాఠం
మహతా దారితేనేవ గిరిః గైరికధాతునా ।
తస్య వానరసింహస్య ప్లవమానస్య సాగరమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౬౪ ॥
పదం - పదార్థం
మహతా : మహత్తరమైనదానిచే; దారితేన : చీల్చబడినదానిచే / పగలగొట్టబడినదానిచే; ఇవ : వలె; గిరిః : పర్వతం; గైరికధాతునా : ఎర్రటి గైరిక ధాతువుతో; తస్య : అతని; వానరసింహస్య : వానరుల్లో సింహసమానుడైన; ప్లవమానస్య : దూసుకుపోతున్నవాడి; సాగరమ్ : సముద్రం
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆకాశంలో సముద్రాన్ని లంఘించుచు దూసుకుపోతున్న వానరసింహుడైన హనుమంతుడు, ఎర్రటి గైరిక ధాతువుతో ఒక మహా పర్వతం చీల్చబడినట్లుగా దర్శనమిచ్చాడు.
శ్లోకపాఠం
కక్షాంతరగతో వాయుః జీమూత ఇవ గర్జతి ।
ఖే యథా నిపతత్యుల్కా హ్యుత్తరాంతాద్ వినిసృతా ॥
॥ ౦౦౧.౦౬౫ ॥
పదం - పదార్థం
కక్షాంతరగతః : భుజమూల ప్రాంతంలో (కక్షలో) ప్రవేశించిన; వాయుః : వాయువు; జీమూతః : మేఘం; ఇవ : వలె; గర్జతి : గర్జిస్తోంది; ఖే : ఆకాశంలో; యథా : ఏ విధంగా అయితే; నిపతతి : పడుతుంది; ఉల్కా : అగ్నిగోళం / ఉల్క; హి : నిజంగానే; ఉత్తరాంతాత్ : పైభాగం నుండి; వినిసృతా : బయటికి దూసుకువచ్చినది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
భుజమూల ప్రాంతంలో ఉద్ధృతమైన వాయువు మేఘం గర్జించినట్లుగా గర్జిస్తుండగా, ఆకాశంలో పైభాగం నుండి విడిచిపెట్టబడిన ఉల్క ఎలా పడుతుందో, అలాగే హనుమంతుడి గమనము ఉగ్రంగా దర్శనమిచ్చింది.
శ్లోకపాఠం
దృశ్యతే సానుబంధా చ తథా సః కపికుంజరః ।
పతత్ పతంగ సంకాశః వ్యాయతః శుశుభే కపిః ॥
॥ ౦౦౧.౦౬౬ ॥
పదం - పదార్థం
దృశ్యతే : దర్శనమిచ్చాడు; సానుబంధా : తనతో పాటు అంటుకున్న వాటితో కలిసి; చ : మరియు; తథా : అట్లే; సః : అతడు (హనుమంతుడు); కపికుంజరః : వానరశ్రేష్ఠుడు, గజంలాంటి మహావానరుడు; పతత్ : వేగంగా ఎగిరిపోతున్న; పతంగ : ప్రకాశంతో ఎగిరే పురుగు (సూర్యుని వైపు దూసుకుపోయే చిలుకపురుగు); సంకాశః : పోలినట్టుగా; వ్యాయతః : శరీరాన్ని విస్తారంగా చాచి; శుశుభే : ప్రకాశించాడు; కపిః : వానరుడు (హనుమంతుడు)
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అట్లే, అతడు – వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు – తనతో పాటు అంటుకున్న వాటితో కలిసి దర్శనమిచ్చాడు.
వేగంగా ఎగిరే, ప్రకాశంతో కనిపించే పతంగం (సూర్యుని వైపు దూసుకుపోయే పురుగు) వలె, తన శరీరాన్ని విస్తారంగా చాచి, ఆకాశంలో అతడు అత్యంత వైభవంగా మెరిసిపోయాడు.
శ్లోకపాఠం
ప్రవృద్ధః ఇవ మాతంగః కక్ష్యయా బధ్యమానయా ।
ఉపరిష్టాత్ శరీరేణ ఛాయయా చ అవగాఢయా ॥
॥ ౦౦౧.౦౬౭ ॥
పదం - పదార్థం
ప్రవృద్ధః : పూర్తిగా ఎదిగిన, మహత్తరమైన; ఇవ : వలె; మాతంగః : మహాగజం; కక్ష్యయా : నడుము చుట్టూ ఉన్న బంధంతో; బధ్యమానయా : బంధింపబడిన స్థితిలో ఉన్న; ఉపరిష్టాత్ : పై భాగంలో; శరీరేణ : శరీరంతో; ఛాయయా : నీడతో; చ : మరియు; అవగాఢయా : గాఢంగా, విస్తారంగా వ్యాపించిన
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
నడుము చుట్టూ బంధంతో ఉన్న, పూర్తిగా ఎదిగిన ఒక మహాగజాన్ని పోలి, పై భాగంలో తన శరీరం మరియు గాఢంగా విస్తరించిన నీడతో ఆకాశాన్ని నింపినట్లుగా అతడు దర్శనమిచ్చాడు.
శ్లోకపాఠం
సాగరే మారుత ఆవిష్టా నౌః ఇవ ఆసీత్ తదా కపిః ।
యమ్ యమ్ దేశమ్ సముద్రస్య జగామ సః మహాకపిః ॥
॥ ౦౦౧.౦౬౮ ॥
పదం - పదార్థం
సాగరే : సముద్రంలో; మారుత : గాలిచేత; ఆవిష్టా : గాలిసహాయంతో నడిపింపబడే; నౌః : పడవ; ఇవ : వలె; ఆసీత్ : ఉన్నాడు / కనిపించాడు; తదా : అప్పుడు; కపిః : వానరుడు (హనుమంతుడు); యమ్ యమ్ : ఏ ఏ; దేశమ్ : ప్రాంతాన్ని; సముద్రస్య : సముద్రానికి చెందిన; జగామ : దాటి వెళ్లాడు / గమించాడు; సః : అతడు (హనుమంతుడు); మహాకపిః : మహావానరుడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు, సముద్రంపై గాలిసహాయంతో సాగిపోయే పడవ వలె హనుమంతుడు కనిపించాడు.
అతడు ఏ ఏ ప్రాంతం మీదుగా దూసుకుపోయాడో, ఆ ఆ ప్రాంతమంతా అతని మహావేగం వల్ల సముద్రం ఉప్పొంగుతూ, కల్లోలంగా మారింది.
శ్లోకపాఠం
సః సః తస్య ఉరుగవేగేన స ఉన్మాదః ఇవ లక్ష్యతే ।
సాగరస్య ఊర్మిజాలానామ్ ఉరసా శైలవర్మణామ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౬౯ ॥
పదం - పదార్థం
సః సః : అతడే అతడే (క్షణక్షణానికి దర్శనమిచ్చే విధంగా); తస్య : అతని (హనుమంతుడి); ఉరుగవేగేన : అపారమైన మహావేగంతో; సః : అతడు; ఉన్మాదః : అడ్డుకట్టలు తెగినట్టుగా ఉప్పొంగిన స్థితిలో ఉన్న వాడు; ఇవ : వలె; లక్ష్యతే : కనిపించాడు; సాగరస్య : సముద్రానికి చెందిన; ఊర్మిజాలానామ్ : అలల సమూహాల; ఉరసా : ముందుభాగంతో / వక్షస్థలంతో; శైలవర్మణామ్ : పర్వతాల్లా గట్టి కవచాలైన
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతని అపారమైన మహావేగం కారణంగా, హనుమంతుడు అడ్డుకట్టలు తెగినట్టుగా ఉప్పొంగిన వాడిలా క్షణక్షణానికి కనిపించాడు. పర్వతాల్లా గట్టిగా ఎదురు నిలిచిన సముద్ర అలల సమూహాలను, తన ముందుభాగంతో చీల్చుకుంటూ అతడు దూసుకుపోయాడు.
శ్లోకపాఠం
అభిఘ్నమ్ తు మహావేగః పుప్లువే సః మహాకపిః ।
కపివాతః చ బలవాన్ మేఘవాతః చ నిస్సృతః ॥
॥ ౦౦౧.౦౭౦ ॥
పదం - పదార్థం
అభిఘ్నమ్ : ఎదురైన అడ్డంకులను ఛేదిస్తూ; తు : అయితే / ఆ సందర్భంలో; మహావేగః : అపారమైన వేగంతో; పుప్లువే : దూసుకుపోయాడు; సః : అతడు (హనుమంతుడు); మహాకపిః : మహావానరుడు; కపివాతః : వానరుడి వేగం వల్ల ఏర్పడిన గాలి; చ : మరియు; బలవాన్ : అత్యంత బలమైన; మేఘవాతః : మేఘాలను కదిలించే గాలి; చ : మరియు; నిస్సృతః : ఒక్కసారిగా బయటకు దూసుకువచ్చిన
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఎటువంటి అడ్డంకులూ ఆపలేకపోయే అపారమైన వేగంతో, మహావానరుడైన హనుమంతుడు దూసుకుపోయాడు.
అతని వేగం వల్ల పుట్టిన వానరగాలి అత్యంత బలంగా ఉప్పొంగగా, మేఘాలను కదిలించే గాలి కూడా ఒక్కసారిగా బయటకు దూసుకువచ్చినట్లుగా ఆ దిశంతా ప్రభావితమైంది.
శ్లోకపాఠం
సాగరమ్ భీమనిర్ఘోషమ్ కంపయామాసతుః భృశమ్ ।
వికరన్ ఊర్మిజాలాని బృహంతి లవణాంభసి ॥
॥ ౦౦౧.౦౭౧ ॥
పదం - పదార్థం
సాగరమ్ : సముద్రాన్ని; భీమనిర్ఘోషమ్ : భయంకరమైన ఘోషతో నిండినదిగా; కంపయామాసతుః : తీవ్రంగా కంపింపజేశారు; భృశమ్ : అత్యంతంగా; వికరన్ : చీల్చుతూ, కల్లోలపరుస్తూ; ఊర్మిజాలాని : అలల సమూహాలను; బృహంతి : మహత్తరమైనవి; లవణాంభసి : ఉప్పునీటితో నిండిన సముద్రంలో
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
హనుమంతుడి అపారమైన వేగం వల్ల, సముద్రం భయంకరమైన ఘోషతో నిండిపోయింది; అతడే ఆ సముద్రాన్ని తీవ్రంగా కంపింపజేశాడు. ఉప్పునీటితో నిండిన ఆ విస్తారమైన సముద్రంలో, మహత్తరమైన అలల సమూహాలు చీల్చబడుతూ, అల్లకల్లోలం వ్యాపించింది.
శ్లోకపాఠం
పుప్లువే కపిసార్దూలః వికిరన్ ఇవ రోదసీ ।
మేరు మందర సంకాశాన్ ఉద్ధతాన్ సః మహార్ణవే ॥
॥ ౦౦౧.౦౭౨ ॥
పదం - పదార్థం
పుప్లువే : దూసుకుపోయాడు; కపిసార్దూలః : వానరులలో సింహంలాంటి వాడు (హనుమంతుడు); వికిరన్ : విడివిడిగా చేస్తూ, వేరు చేస్తున్నట్టుగా; ఇవ : వలె; రోదసీ : భూమి మరియు ఆకాశం రెండింటిని; మేరు : మేరుపర్వతంలాంటి; మందర : మందరపర్వతంలాంటి; సంకాశాన్ : పోలినట్టుగా ఉన్న; ఉద్ధతాన్ : పైకి ఎగసిపడిన; సః : అతడు (హనుమంతుడు); మహార్ణవే : మహాసముద్రంలో
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వానరులలో సింహంలాంటి హనుమంతుడు దూసుకుపోతూ, భూమి – ఆకాశాల మధ్య విభజన జరుగుతున్నట్టుగా అనిపించే రీతిలో కనిపించాడు. మహాసముద్రంలో, మేరూ – మందర పర్వతాలను పోలినట్టుగా పైకి ఎగసిపడిన అలలను అతడు వేరు చేస్తున్నట్టుగా దూసుకుపోయాడు.
శ్లోకపాఠం
అతిక్రామన్ మహావేగః తరంగాన్ గణయన్ ఇవ ।
తస్య వేగ సముద్ధూతమ్ జలమ్ సజలదమ్ తదా ॥
॥ ౦౦౧.౦౭౩ ॥
పదం - పదార్థం
అతిక్రామన్ : దాటి వెళ్తూ; మహావేగః : అపారమైన వేగంతో ఉన్నవాడు; తరంగాన్ : అలలను; గణయన్ : లెక్కచేయకుండా, పట్టించుకోనట్టుగా; ఇవ : వలె; తస్య : అతని (హనుమంతుడి); వేగ : వేగం వల్ల; సముద్ధూతమ్ : బలంగా పైకి ఎగసి లేచిన; జలమ్ : నీరు; సజలదమ్ : మేఘంలా మారినట్టు; తదా : అప్పుడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అపారమైన వేగంతో దూసుకుపోతూ, హనుమంతుడు సముద్ర అలలను లెక్కచేయనట్టుగా దాటిపోయాడు. అతని వేగం వల్ల పైకి ఎగసిన నీరు, ఆ సమయంలో మేఘంలా మారినట్టుగా ఆకాశంలో కనిపించింది.
శ్లోకపాఠం
అంబరస్థమ్ విభభ్రాజ శారదభ్రమ్ ఇవ ఆతతమ్ ।
తిమి నక్ర ఝుషాః కూర్మాః దృశ్యంతే వివృతాః తదా ॥
॥ ౦౦౧.౦౭౪ ॥
పదం - పదార్థం
అంబరస్థమ్ : ఆకాశంలో ఉన్నదిగా; విభభ్రాజ : అత్యంత ప్రకాశించింది; శారదభ్రమ్ : శరదృతువుకు చెందిన తెల్లని మేఘం; ఇవ : వలె; ఆతతమ్ : విస్తారంగా వ్యాపించిన; తిమి : మహత్తరమైన చేపలు (తిమింగల జాతి); నక్ర : మొసళ్ళు; ఝుషాః : చేపలు; కూర్మాః : తాబేళ్లు; దృశ్యంతే : కనిపించాయి; వివృతాః : పైకి తేలి బయటపడిన; తదా : అప్పుడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆకాశంలో విస్తరించిన శరదృతు మేఘంలా, అది ప్రకాశిస్తూ కనిపించింది.
అప్పుడు, సముద్రం కల్లోలమవడం వల్ల తిమింగలజాతి చేపలు, మొసళ్ళు, ఇతర చేపలు, తాబేళ్లు – అన్నీ పైకి తేలి బయటపడినట్టుగా దర్శనమిచ్చాయి.
శ్లోకపాఠం
వస్త్రాపకర్షణేన ఇవ శరీరాణి శరీరిణామ్ ।
ప్లవమానమ్ సమీక్ష్య అథ భుజంగాః సాగరాలయాః ॥
॥ ౦౦౧.౦౭౫ ॥
పదం - పదార్థం
వస్త్రాపకర్షణేన : వస్త్రాన్ని లాగినట్లుగా; ఇవ : వలె; శరీరాణి : శరీరాలను; శరీరిణామ్ : శరీరాలు కలిగినవారి; ప్లవమానమ్ : తేలుతూ, ఎగిరిపోతున్నట్లుగా ఉన్నదాన్ని; సమీక్ష్య : చూసి; అథ : అప్పుడు; భుజంగాః : నాగములు / పాములు; సాగరాలయాః : సముద్రంలో నివసించే వారు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వస్త్రాన్ని ఒక్కసారిగా లాగినప్పుడు శరీరాలు ఎలా బయటపడతాయో, అలాగే శరీరధారులైన సముద్రవాసుల శరీరాలు తేలుతూ కనిపించాయి. ఆ దృశ్యాన్ని చూసి, సముద్రంలో నివసించే నాగములు అప్పుడు స్పష్టంగా దర్శనమిచ్చాయి.
శ్లోకపాఠం
వ్యోమ్ని తం కపిశార్దూలమ్ సుపర్ణమ్ ఇతి మేనిరే ।
దశయోజనవిస్తీర్ణా త్రింశద్యోజనమాయతా ॥
॥ ౦౦౧.౦౭౬ ॥
పదం - పదార్థం
వ్యోమ్ని : ఆకాశంలో; తమ్ : అతడిని (హనుమంతుడిని); కపిశార్దూలమ్ : వానరులలో సింహంలాంటి వాడిని; సుపర్ణమ్ : గరుత్మంతుడిగా; ఇతి : అని; మేనిరే : అనుకున్నారు / భావించారు; దశయోజనవిస్తీర్ణా : పది యోజనల వెడల్పుతో ఉన్నది; త్రింశద్యోజనమాయతా : ముప్పై యోజనల పొడవుతో విస్తరించినది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆకాశంలో ఉన్న అతడిని – వానరులలో సింహంలాంటి హనుమంతుడిని – గరుత్మంతుడే అని వారు అనుకున్నారు.
అతని రూపం పది యోజనల వెడల్పుతో, ముప్పై యోజనల పొడవుతో విస్తరించినట్టుగా దర్శనమిచ్చింది.
శ్లోకపాఠం
ఛాయా వానరసింహస్య జలే చ ఆరుతరా అభవత్ ।
శ్వేతాభ్రఘనరాజీ ఇవ వాయుపుత్ర అనుగామినీ ॥
॥ ౦౦౧.౦౭౭ ॥
పదం - పదార్థం
ఛాయా : నీడ; వానరసింహస్య : వానరులలో సింహంలాంటి వాడైన హనుమంతుడి; జలే : నీటిలో; చ : మరియు; ఆరుతరా : మరింత సుందరంగా; అభవత్ : అయింది / కనిపించింది; శ్వేత : తెల్లని; అభ్ర : మేఘం; ఘనరాజీ : గుంపులుగా ఉన్న వరుస; ఇవ : వలె; వాయుపుత్ర : వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడిని; అనుగామినీ : వెంబడిస్తూ సాగేది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వానరులలో సింహంలాంటి హనుమంతుడి నీడ, నీటిలో మరింత సుందరంగా కనిపించింది. ఆ నీడ, తెల్లని మేఘగుంపుల వరుసలా, వాయుపుత్రుడైన అతడిని వెంబడిస్తూ సాగినట్టుగా దర్శనమిచ్చింది.
శ్లోకపాఠం
తస్య సా శుశుభే ఛాయా వితతా లవణాంభసి ।
శుశుభే సః మహాతేజాః మహాకాయః మహాకపిః ॥
॥ ౦౦౧.౦౭౮ ॥
పదం - పదార్థం
తస్య : అతని (హనుమంతుడి); సా : ఆ; శుశుభే : ప్రకాశించింది / అందంగా కనిపించింది; ఛాయా : నీడ; వితతా : విస్తరించిన; లవణాంభసి : ఉప్పునీటిలో, సముద్రంలో; శుశుభే : ప్రకాశించాడు; సః : అతడు (హనుమంతుడు); మహాతేజాః : అపారమైన తేజస్సు గలవాడు; మహాకాయః : విస్తారమైన శరీరమున్నవాడు; మహాకపిః : మహావానరుడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
సముద్రంలోని ఉప్పునీటిలో విస్తరించిన హనుమంతుడి ఆ నీడ ఎంతో సుందరంగా ప్రకాశించింది.
అలాగే, అపారమైన తేజస్సుతో, విస్తారమైన శరీరముతో ఉన్న మహావానరుడైన హనుమంతుడు కూడా అత్యంత వైభవంగా మెరిసిపోయాడు.
శ్లోకపాఠం
వాయుమార్గే నిరాలంబే పక్షవాన్ ఇవ పర్వతః ।
యేన అసౌ యాతి బలవాన్ వేగేన కపికుంజరః ॥
॥ ౦౦౧.౦౭౯ ॥
పదం - పదార్థం
వాయుమార్గే : గాలిమార్గంలో, ఆకాశంలో; నిరాలంబే : ఆధారం లేనిదైన; పక్షవాన్ : రెక్కలు కలిగిన; ఇవ : వలె; పర్వతః : పర్వతం; యేన : ఏ విధంగా; అసౌ : అతడు (హనుమంతుడు); యాతి : వెళ్తున్నాడు / సాగుతున్నాడు; బలవాన్ : బలవంతుడైన; వేగేన : వేగంతో; కపికుంజరః : వానరగజంలాంటి వానరుడు (హనుమంతుడు)
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆధారం లేని ఆకాశమార్గంలో, రెక్కలు కలిగిన పర్వతంలా హనుమంతుడు సాగుతున్నాడు. ఆ విధంగా, అపారమైన బలంతో మరియు వేగంతో, వానరగజంలాంటి హనుమంతుడు దూసుకుపోతున్నాడు.
శ్లోకపాఠం
తేన మార్గేణ సహసా ద్రోణీకృత ఇవార్ణవః ।
ఆపాతే పక్షిసంఘానాం పక్షిరాజ ఇవ వ్రజన్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౮౦ ॥
పదం - పదార్థం
తేన : ఆ (మార్గం) ద్వారా; మార్గేణ : మార్గంతో; సహసా : ఒక్కసారిగా, అకస్మాత్తుగా; ద్రోణీకృతః : పడవ నడిచేలా నీరు చీలిపోయినట్టుగా, తొట్టెలా మారినట్టుగా అయిన; ఇవార్ణవః : వలె సముద్రం; ఆపాతే : ఎదురుగా దిగివచ్చే సమయంలో; పక్షిసంఘానాం : పక్షుల సమూహాల; పక్షిరాజః : గరుత్మంతుడు (పక్షులలో రాజు); ఇవ : వలె; వ్రజన్ : సాగుతూ, ముందుకు వెళ్తూ
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతడు దూసుకుపోయిన ఆ మార్గం వెంట, సముద్రం పడవ నడిచేలా నీరు చీలిపోయినట్టుగా, తొట్టెలా మారినట్టుగా ఒక్కసారిగా కనిపించింది. పక్షుల సమూహాల మధ్యుగా గరుత్మంతుడిలా, హనుమంతుడు ఆకాశమార్గంలో వేగంగా ముందుకు సాగుతున్నాడు.
శ్లోకపాఠం
హనుమాన్ మేఘజాలాని ప్రకర్షన్ మారుతో యథా ।
పాండురారుణ వర్ణాని నీలమంజిష్ఠకాని చ ॥
॥ ౦౦౧.౦౮౧ ॥
పదం - పదార్థం
హనుమాన్ : హనుమంతుడు, మేఘజాలాని : మేఘసమూహాలను, ప్రకర్షన్ : బలంగా లాగుతూ / చీల్చుతూ ముందుకు తోసుకుంటూ, మారుతః : గాలి, యథా : ఎలా అయితే అలా, పాండుర : తెల్లని, అరుణ : ఎర్రని, వర్ణాని : వర్ణాలైనవి, నీల : నీలి, మంజిష్ఠకాని : మంజిష్ఠ (గాఢ ఎర్ర) వర్ణంతో కూడినవి, చ : మరియు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఎలా అయితే గాలి ముందుకు దూసుకుపోతూ, తన వేగంతో మేఘసమూహాలను చీల్చుకుంటూ లాగుకుపోతుందో, అలా హనుమంతుడు కూడా దూసుకుపోయాడు. అతని చుట్టూ ఉన్న మేఘాలు తెలుపు, ఎరుపు, నీలం, గాఢ మంజిష్ఠ వర్ణాలతో విరిగిపడుతూ చెదిరిపోయినట్లుగా కనిపించాయి.
శ్లోకపాఠం
కపినాఽకృష్యమాణాని మహాభ్రాణి చకాశిరే ।
ప్రవిశన్నభ్రజాలాని నిష్పతంశ్చ పునః పునః ॥
॥ ౦౦౧.౦౮౨ ॥
పదం - పదార్థం
కపినా : కపిచేత (హనుమంతునిచేత), ఆకృష్యమాణాని : బలంగా లాగబడుతున్నవి, మహాభ్రాణి : విస్తారమైన భారీ మేఘాలు, చ : మరియు, కాశిరే : ప్రకాశించాయి / దర్శనమిచ్చాయి, ప్రవిశన్ : లోనికి ప్రవేశిస్తూ, అభ్రజాలాని : మేఘసమూహాలలోకి, నిష్పతన్ : బయటకు దూసుకువస్తూ, చ : మరియు, పునః పునః : మళ్లీ మళ్లీ.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
హనుమంతుడి వేగానికి లాగబడుతూ వచ్చిన విస్తారమైన మేఘాలు అద్భుతంగా ప్రకాశించాయి. అతడు మేఘసమూహాల్లోకి దూసుకెళ్లి, మళ్లీ వాటి నుంచి బయటకు దూసుకువస్తూ – ఈ విధంగా మళ్లీ మళ్లీ ఆకాశంలో దూసుకెళ్తున్న దృశ్యం కనిపించింది.
శ్లోకపాఠం
ప్రచ్ఛన్నశ్చ ప్రకాశశ్చ చంద్రమా ఇవ లక్ష్యతే ।
ప్లవమానం తు తం దృష్ట్వా ప్లవంగం త్వరితం తదా ॥
॥ ౦౦౧.౦౮౩ ॥
పదం - పదార్థం
ప్రచ్ఛన్నః : కొంత కప్పబడి ఉన్నవాడు / మరుగున పడినట్టు ఉన్నవాడు, చ : మరియు, ప్రకాశః : ప్రకాశించేవాడు, చ : మరియు, చంద్రమా : చంద్రుడు, ఇవ : వలె, లక్ష్యతే : కనిపించాడు / దర్శనమిచ్చాడు, ప్లవమానం : దూకుతూ ఉన్నవాడిని / ఆకాశంలో కదులుతున్నవాడిని, తు : అయితే, తం : అతనిని (హనుమంతుణ్ని), దృష్ట్వా : చూసి, ప్లవంగం : వానరుడిని, త్వరితం : వేగంగా / త్వరగా, తదా : అప్పుడే.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
హనుమంతుడు ఒక వేళ మేఘాల వెనుక దాగినట్టుగా, మరొక వేళ ప్రకాశిస్తూ కనిపించాడు – మేఘాల మధ్య దాగుతూ వెలిగే చంద్రుడిలా అతడు దర్శనమిచ్చాడు. అలా ఆకాశంలో దూకుతూ సాగుతున్న ఆ వానరుడిని చూసిన వెంటనే, అక్కడున్నవారు ఒక్కసారిగా కదలికతో స్పందించారు.
శ్లోకపాఠం
వవర్షుః పుష్పవర్షాణి దేవగంధర్వదానవాః ।
తతాప న హి తం సూర్యః ప్లవంతం వానరోత్తమమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౮౪ ॥
పదం - పదార్థం
వవర్షుః : వర్షించారు, పుష్పవర్షాణి : పుష్పవర్షాలను, దేవగంధర్వదానవాః : దేవులు, గంధర్వులు, దానవులు, తతాప : తాపం చేసాడు / వేడి చేసాడు, న : చేయలేదు, హి : నిజంగా / అసలే, తం : అతనిని (హనుమంతుడిని), సూర్యః : సూర్యుడు, ప్లవంతం : దూకుతూ సాగుతున్నవాడిని, వానరోత్తమమ్ : శ్రేష్ఠుడైన వానరుడిని.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
హనుమంతుడి మహోన్నతమైన ఆకాశయాత్రను చూసి దేవులు, గంధర్వులు, దానవులు పుష్పవర్షం కురిపించారు. అదే సమయంలో, దూకుతూ సాగుతున్న ఆ శ్రేష్ఠ వానరుడిని గౌరవిస్తూ, అనుకూలంగా ఉండాలనే భావంతో సూర్యుడు కూడా అతనికి ఏ విధంగానూ ఇబ్బంది పెట్టలేదు – తన వేడిని ఉద్దేశపూర్వకంగా కలిగించలేదు.
శ్లోకపాఠం
శిశేవే చ తదా వాయుః రామకార్యార్థసిద్ధయే ।
ఋషయస్తుష్టువుశ్చైనమ్ ప్లవమానమ్ విహాయసా ॥
॥ ౦౦౧.౦౮౫ ॥
పదం - పదార్థం
శిశేవే : సేవ చేశాడు / అనుకూలంగా సహాయపడ్డాడు, చ : మరియు, తదా : ఆ సమయంలో, వాయుః : వాయువు (గాలి), రామకార్యార్థసిద్ధయే : శ్రీరాముని కార్యసాధన కోసమే, ఋషయః : ఋషులు, తుష్టువుః : స్తుతించారు, చ : మరియు, ఏనం : అతనిని (హనుమంతుడిని), ప్లవమానమ్ : దూకుతూ సాగుతున్నవాడిని, విహాయసా : ఆకాశంలో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆ సమయంలో శ్రీరాముని కార్యం సఫలమవ్వాలనే ఉద్దేశంతో, సుఖదాయకమైన మృదువైన గాలిగా వాయువు హనుమంతుడికి అనుకూలంగా స వ చేశాడు. ఆకాశంలో దూకుతూ సాగుతున్న హనుమంతుడిని చూసి, ఋషులు కూడా ఆనందంతో అతనిని స్తుతించారు.
(శ్రీరామకార్యంలో నిమగ్నమైనవాడు ఎవరికైనా – అతడు ఎవరి కుమారుడైనా కాకపోయినా – సమస్తుల సేవకు అర్హుడే.)
శ్లోకపాఠం
జగుశ్చ దేవగంధర్వాః ప్రశంసంతో మహౌజసమ్ ।
నాగాశ్చ తుష్టువుర్యక్షా రక్షాంసి విబుధాః ఖగాః ॥
॥ ౦౦౧.౦౮౬ ॥
పదం - పదార్థం
జగుః : గానం చేశారు; చ : మరియు; దేవగంధర్వాః : దేవలోక గంధర్వులు; ప్రశంసంతః : ప్రశంసిస్తూ; మహౌజసమ్ : మహాశక్తివంతుడైనవాడిని (హనుమంతుడిని); నాగాః : నాగులు; చ : మరియు; తుష్టువుః : స్తుతించారు; యక్షాః : యక్షులు; రక్షాంసి : రాక్షసులు; విబుధాః : దేవతలు; ఖగాః : పక్షులు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
దేవగంధర్వులు గానం చేస్తూ, మహాశక్తివంతుడైన హనుమంతుడిని ప్రశంసించారు.
నాగులు, యక్షులు, రాక్షసులు, దేవతలు, పక్షులు – అందరూ ఆయనను స్తుతించారు.
శ్లోకపాఠం
ప్రేక్ష్యా సర్వే కపివరం సహసా విగతక్లమమ్ ।
తస్మిన్ ప్లవగశార్దూలే ప్లవమానే హనూమతి ॥
॥ ౦౦౧.౦౮౭ ॥
పదం - పదార్థం
ప్రేక్ష్యా : చూచి, దర్శించి; సర్వే : అందరూ; కపివరం : కపులలో శ్రేష్ఠుడైనవాడిని (హనుమంతుడు); సహసా : అకస్మాత్తుగా / ఒక్కసారిగా; విగతక్లమమ్ : అలసట లేనివాడిగా మారినవాడిని; తస్మిన్ : అతనిలో / అతని విషయంలో; ప్లవగశార్దూలే : కపులలో సింహసమానుడైనవాడైన; ప్లవమానే : దూకుతూ సాగుతున్నప్పుడు; హనూమతి : హనుమంతునిలో / హనుమంతుని విషయంలో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అందరూ, కపులలో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు ఒక్కసారిగా అలసటలేని వాడిగా మారినట్టుగా కనిపించడాన్ని చూశారు. కపులలో సింహసమానుడైన హనుమంతుడు అలా దూకుతూ ముందుకు సాగుతున్న ఆ క్షణంలో, అతనిలో అపారమైన శక్తి స్పష్టంగా దర్శనమిచ్చింది.
శ్లోకపాఠం
ఇక్వాకుకులమానార్థీ చింతయామాస సాగరః ।
సాహాయ్యం వానరేంద్రస్య యది నాహం హనూమతః ॥
॥ ౦౦౧.౦౮౮ ॥
పదం - పదార్థం
ఇక్వాకుకులమానార్థీ : ఇక్ష్వాకు వంశ గౌరవాన్ని కాపాడాలనే ఉద్దేశంతో ఉన్నవాడు; చింతయామాస : ఆలోచించాడు; సాగరః : సముద్రుడు; సాహాయ్యం : సహాయాన్ని; వానరేంద్రస్య : వానరులలో అధిపతియైనవాడి (సుగ్రీవుని) కార్యానికి; యది : యెడల; న : కాదు; అహం : నేను; హనూమతః : హనుమంతునికి / హనుమంతుడి విషయంలో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఇక్ష్వాకు వంశ గౌరవం నిలవాలనే ఆలోచనతో సముద్రుడు మనసులో ఇలా నిర్ణయించుకున్నాడు – “వానరుల అధిపతి కార్యసిద్ధి కావడంలో, నేను కూడా హనుమంతునికి సహాయం చేయాలి.”
శ్లోకపాఠం
కరిష్యామి భవిష్యామి సర్వవాచ్యో వివక్షతామ్ ।
అహమిక్ష్వాకునాథేన సగరేణ వివర్ధితః ॥
॥ ౦౦౧.౦౮౯ ॥
పదం - పదార్థం
కరిష్యామి : నేను చేయబోతున్నాను; భవిష్యామి : నేను అవుతాను; సర్వవాచ్యః : అందరి చేత చెప్పబడేవాడిగా; వివక్షతామ్ : ప్రశంసింపబడదగినవాడిగా; అహమ్ : నేను; ఇక్ష్వాకునాథేన : ఇక్ష్వాకు వంశాధిపతియైన శ్రీరాముని కారణంగా; సగరేణ : ఇక్ష్వాకు వంశపు సగర మహారాజు కారణంగా; వివర్ధితః : మహిమ పొందినవాడిగా అయ్యాను.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
“నేను ఈ కార్యాన్ని తప్పకుండా చేస్తాను; అలా చేసినవాడిగా నిలుస్తాను. ఇక్ష్వాకు వంశాధిపతి అయిన సగర మహారాజు కారణంగా ‘సాగరుడు’ అనే పేరుతో మహిమ పొందినవాడిని నేను; అందువల్ల అందరి చేత ప్రశంసింపబడే వాడిని అవుతాను.”
శ్లోకపాఠం
ఇక్వాకుసచివశ్చాయమ్ నావసీదితుమర్హతి ।
తథా మయా విధాతవ్యమ్ విశ్రమేత యథా కపి ॥
॥ ౦౦౧.౦౯౦ ॥
పదం - పదార్థం
ఇక్వాకుసచివః : ఇక్ష్వాకు వంశ కార్యానికి సహాయకుడైనవాడు; చ : మరియు; అయమ్ : ఈయన (హనుమంతుడు); న : కాదు; అవసీదితుమ్ : శ్రమించి కుంగిపోవడానికి; అర్హతి : అర్హుడు కాదు; తథా : అట్లే / అలాగే; మయా : నావల్ల / నేను; విధాతవ్యమ్ : చేయవలసినది; విశ్రమేత : విశ్రాంతి పొందేలా కావాలి; యథా : అలా; కపి : కపి (హనుమంతుడు).
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
“ఇక్ష్వాకు వంశ కార్యానికి సహకరించే ఈ హనుమంతుడు శ్రమించి కుంగిపోవడం తగదు. అందువల్ల, అతడు విశ్రాంతి పొందేలా కావడానికి తగిన ఏర్పాట్లు నేను చేయాలి.”
శ్లోకపాఠం
శేషం చ మయి విశ్రాంతః సుఖేనాతితరిష్యతి ॥
ఇతి కృత్వా మతిమ్ సాధ్వీమ్ సముద్రః ఛన్నమంభసి ॥
॥ ౦౦౧.౦౯౧ ॥
పదం - పదార్థం
శేషమ్ : మిగిలిన భాగాన్ని, చ : మరియు, మయి : నన్ను ఆశ్రయంగా / నాపై ఆధారపడి, విశ్రాంతః : ఆధారస్థితిలో ఉన్నవాడు, సుఖేన : సౌఖ్యంగా, అతితరిష్యతి : దాటిపోతాడు; ఇతి : ఇలా అని, కృత్వా : నిర్ణయించుకొని, మతిమ్ : ఆలోచనను, సాధ్వీమ్ : శ్రేష్ఠమైన, సముద్రః : సముద్రుడు, ఛన్నమ్ : ఆవరించబడిన / ఆ స్థితిలో ఉన్న, అంభసి : తన జలంలో
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
“మిగిలిన దూరాన్ని కూడా నన్ను ఆశ్రయంగా చేసుకొని సౌఖ్యంగా దాటిపోతాడు” – ఇలా శ్రేష్ఠమైన ఆలోచనను ఏర్పరచుకున్న సముద్రుడు…
శ్లోకపాఠం
హిరణ్యనాభమ్ మైనాకమ్ ఉవాచ గిరిసత్తమమ్ ।
త్వమిహాసురసంఘానామ్ పాతాళతలవాసినామ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౯౨ ॥
పదం - పదార్థం
హిరణ్యనాభమ్ : హిరణ్యనాభుడిని (సముద్రునిని), మైనాకమ్ : మైనాక పర్వతాన్ని, ఉవాచ : పలికాడు, గిరిసత్తమమ్ : శ్రేష్ఠమైన పర్వతమును; త్వమ్ : నీవు, ఇహ : ఇక్కడ (ఈ సముద్రంలో), అసురసంఘానామ్ : అసుర సమూహాల యొక్క, పాతాళతలవాసినామ్ : పాతాళ లోకాలలో నివసించే వారి యొక్క
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
హిరణ్యనాభుడైన సముద్రుడు, తన అంతర్భాగంలోనే నివసిస్తున్న శ్రేష్ఠమైన పర్వతమైన మైనాకునితో ఇలా పలికాడు – “నీవు ఇక్కడ, పాతాళ లోకాలలో నివసించే అసుర సమూహాలకు చెందినవాడివి …”
శ్లోకపాఠం
దేవరాజ్ఞా గిరిశ్రేష్ఠ పరిఘస్సన్నివేశితః ।
త్వమేషామ్ జాతవీర్యాణామ్ పునరేవోత్పతిష్యతామ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౯౩ ॥
పదం - పదార్థం
దేవరాజ్ఞా : దేవతల ఆజ్ఞచేత, గిరిశ్రేష్ఠ : ఓ శ్రేష్ఠమైన పర్వతమా, పరిఘస్సన్నివేశితః : అడ్డుగోడలా నిలిపివేయబడినవాడివై; త్వమ్ : నీవు, ఏషామ్ : వారి యొక్క (ముందు చెప్పిన అసుర సమూహాల యొక్క), జాతవీర్యాణామ్ : శక్తిని సంపాదించుకున్న వారి యొక్క, పునః ఏవ : మళ్లీనే, ఉత్పతిష్యతామ్ : ఎగిరి పైకి లేవుటకు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
“ఓ శ్రేష్ఠమైన పర్వతమా! దేవతల ఆజ్ఞచేత నీవు అడ్డుగోడలా ఇక్కడ నిలిపివేయబడ్డావు.
ముందు చెప్పబడిన ఆ శక్తిసంపన్న అసురుల విషయంలో, వారు మళ్లీ ఎగిరి పైకి లేవడానికి నీవు …”
శ్లోకపాఠం
పాతాళస్యాప్రమేయస్య ద్వారమావృత్య తిష్ఠసి ।
తిర్యగూర్ధ్వమధశ్చైవ శక్తిస్తే శైలవర్ధితుమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౯౪ ॥
పదం - పదార్థం
పాతాళస్య : పాతాళ లోకానికి సంబంధించిన, అప్రమేయస్య : అపారమైన / కొలవలేనంత విస్తారమైన, ద్వారమ్ : ద్వారాన్ని, ఆవృత్య : మూసివేసి / కప్పివేసి, తిష్ఠసి : నిలిచియున్నావు; తిర్యక్ : అడ్డంగా, ఊర్ధ్వమ్ : పైవైపు, అధశ్చ : కిందవైపు కూడా, ఏవ : నిజంగానే, శక్తిః తే : నీ శక్తి, శైలవర్ధితుమ్ : పర్వతాన్ని పెంపొందించడానికి / విస్తరింపజేయడానికి
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
“అపారమైన పాతాళ లోకానికి ద్వారంలా నీవు నిలిచి, దాన్ని మూసివేసినట్టుగా ఇక్కడ ఉన్నావు.
అడ్డంగా, పైవైపు, కిందవైపు కూడా పర్వతాన్ని విస్తరింపజేయగల శక్తి నీలో ఉంది …”
శ్లోకపాఠం
తస్మాత్ సఞ్చోదయామి త్వామ్ ఉత్తిష్ఠ గిరిసత్తమ ।
స ఏష కపిశార్దూలః త్వాముపర్యేతి వీర్యవాన్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౯౫ ॥
పదం - పదార్థం
తస్మాత్ : అందువల్ల, సఞ్చోదయామి : ప్రేరేపిస్తున్నాను / ఉత్సాహపరుస్తున్నాను, త్వామ్ : నిన్ను, ఉత్తిష్ఠ : లేవు / పైకి లేచు, గిరిసత్తమ : ఓ శ్రేష్ఠమైన పర్వతమా; సః : అతడు, ఏష : ఈ, కపిశార్దూలః : వానరుల్లో సింహంలాంటి వాడు, త్వామ్ : నిన్ను, ఉపర్యేతి : మీదుగా వస్తున్నాడు / సమీపిస్తున్నాడు, వీర్యవాన్ : మహాశక్తివంతుడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
“అందువల్లనే, ఓ శ్రేష్ఠమైన పర్వతమా, నిన్ను నేను ప్రేరేపిస్తున్నాను – లేవు!
ఈ మహాశక్తివంతుడైన వానరసింహుడు నీ మీదుగా ఇక్కడికి వస్తున్నాడు.”
శ్లోకపాఠం
హనూమాన్ రామకార్యార్థమ్ భీమకర్మా ఖమాప్లుతః ।
అస్య సాహ్యమ్ మయా కార్యమ్ ఇక్ష్వాకుకులవర్తినః ॥
॥ ౦౦౧.౦౯౬ ॥
పదం - పదార్థం
హనూమాన్ : హనుమంతుడు, రామకార్యార్థమ్ : శ్రీరాముడి కార్య నిమిత్తంగా, భీమకర్మా : భయంకరమైన కార్యాలు చేయగలవాడు, ఖమ్ ఆప్లుతః : ఆకాశంలోకి దూసుకుపోతున్నవాడు; అస్య : ఇతనికి (ఈ హనుమంతుడికి), సాహ్యమ్ : సహాయం, మయా : నా చేత, కార్యమ్ : చేయవలసినది, ఇక్ష్వాకుకులవర్తినః : ఇక్ష్వాకు వంశానికి చెందినవాడైన (శ్రీరాముడికి)
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
శ్రీరాముడి కార్యం కోసం, భయంకరమైన కార్యాలను చేయగలవాడై, ఆకాశంలోకి దూసుకుపోతున్న హనుమంతుడే ఇతడు. ఇక్ష్వాకు వంశానికి చెందిన శ్రీరాముడి విషయంలో, ఈ హనుమంతుడికి సహాయం చేయడం నా కర్తవ్యం …
శ్లోకపాఠం
మమ హీక్ష్వాకవః పూజ్యాః పరం పూజ్యతమాస్తవ ।
కురు సాచివ్యమస్మాకం న నః కార్యమతిక్రమేత్ ॥
॥ ౦౦౧.౦౯౭ ॥
పదం - పదార్థం
మమ : నా దృష్టిలో / నాకు, హి : నిశ్చయంగా, ఇక్ష్వాకవః : ఇక్ష్వాకు వంశీయులు, పూజ్యాః : పూజించదగినవారు, పరమ్ : అత్యంతంగా, పూజ్యతమాః : అత్యంత పూజనీయులు, తవ : నీకు; కురు : చేయుము, సాచివ్యమ్ : సహకారాన్ని / సహాయాన్ని, అస్మాకమ్ : మాకు, న : కాకుండా / అలా కాక, నః : మా, కార్యమ్ : కార్యాన్ని, అతిక్రమేత్ : అతిక్రమించకుండా ఉండునట్లు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
“నాకు నిశ్చయంగా ఇక్ష్వాకు వంశీయులు అత్యంత పూజనీయులు; నీకు వారు మరింత పూజ్యతములే.
కాబట్టి మాకు సహకారం చేయుము – మా కర్తవ్యము ఎటువంటి విధంగా కూడా భంగపడకుండా ఉండునట్లు …”
శ్లోకపాఠం
కర్తవ్యమకృతం కార్యం సతాం మన్యుముదీరయేత్ ।
సలిలాదూర్ధ్వముత్తిష్ఠ తిష్ఠత్వేష కపిస్త్వయి ॥
॥ ౦౦౧.౦౯౮ ॥
పదం - పదార్థం
కర్తవ్యమ్ : చేయవలసిన ధర్మకార్యం, అకృతమ్ : చేయబడకపోతే, కార్యమ్ : ఆ కార్యం, సతామ్ : సజ్జనులలో, మన్యుమ్ : అసంతృప్తిని / ఆగ్రహాన్ని, ఉదీరయేత్ : కలిగిస్తుంది; సలిలాత్ : నీటిలోనుంచి, ఊర్ధ్వమ్ : పైకి, ఉత్తిష్ఠ : లేవు, తిష్ఠత్వి : నిలిచియుండగా, ఏష : ఈవాడు (హనుమంతుడు), కపిః : వానరుడు, త్వయి : నీ మీద
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
చేయవలసిన కర్తవ్యం చేయబడకపోతే, అది సజ్జనులలో కూడా అసంతృప్తిని కలిగిస్తుంది.
కాబట్టి నీటిలోనుంచి పైకి లేవు – నీ మీద నిలిచియున్న ఈ వానరుడు …
శ్లోకపాఠం
అస్మాకమతిథిశ్చైవ పూజ్యశ్చ ప్లవతాం వరః ।
చామీకరమహానాభ దేవగంధర్వసేవిత ॥
॥ ౦౦౧.౦౯౯ ॥
పదం - పదార్థం
అస్మాకమ్ : మా, అతిథిః చ ఏవ : అతిథియే కూడా, పూజ్యః చ : పూజనీయుడే కూడా, ప్లవతామ్ వరః : ఎగిరే వారిలో శ్రేష్ఠుడు (హనుమంతుడు); చామీకరమహానాభ : బంగారంలాంటి మహానాభుడైనవాడా (సముద్రుని విశేషణం), దేవగంధర్వసేవిత : దేవులు, గంధర్వులు సేవించే వాడా
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
“ఈ ఎగిరే వారిలో శ్రేష్ఠుడైనవాడు మా అతిథియే కాక, పూజనీయుడూ కూడా. ఓ బంగారంలాంటి మహానాభుడా! దేవులు, గంధర్వులు సేవించే వాడా …”
శ్లోకపాఠం
హనూమాన్ త్వయి విశ్రాంతః తతః శేషం గమిష్యతి ।
కాకుత్థస్యానృశంస్యం చ మైథిల్యాశ్చ వివాసనం ॥
॥ ౦౦౧.౧౦౦ ॥
పదం - పదార్థం
హనూమాన్ : హనుమంతుడు, త్వయి : నీ మీద / నీయందు, విశ్రాంతః : విశ్రాంతి పొందినవాడై, తతః : ఆ తరువాత, శేషమ్ : మిగిలిన భాగాన్ని / మిగిలిన దూరాన్ని, గమిష్యతి : వెళ్లును / గమించును; కాకుత్థస్య : కాకుత్థ వంశానికి చెందినవాడైన (శ్రీరాముడి) యొక్క, అనృశంస్యమ్ : క్రూరత లేని స్వభావం / కరుణాత్మక గుణం, చ : మరియు, మైథిల్యాః : మైథిలి (సీతాదేవి) యొక్క, వివాసనమ్ : నివాసం నుండి దూరం చేయబడిన స్థితి / ప్రవాసస్థితి
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
నీ మీద విశ్రాంతి పొందిన తరువాత, హనుమంతుడు మిగిలిన దూరాన్ని దాటిపోతాడు.
శ్రీరాముడి కరుణాస్వభావాన్ని, అలాగే మైథిలి యొక్క వనవాసాన్ని …
శ్లోకపాఠం
శ్రమం చ ప్లవగేంద్రస్య సమీక్ష్యోత్థాతుమర్హసి ।
హిరణ్యనాభో మైనాకో నిశమ్య లవణాంభసః ॥
॥ ౦౦౧.౧౦౧ ॥
పదం - పదార్థం
శ్రమమ్ : అలసటను, చ : మరియు, ప్లవగేంద్రస్య : వానరశ్రేష్ఠుడైన (హనుమంతుడి) యొక్క, సమీక్ష్య : గమనించి, ఉత్థాతుమ్ : పైకి లేవుటకు, అర్హసి : తగినవాడివి; హిరణ్యనాభః : హిరణ్యనాభుడు (సముద్రుడు), మైనాకః : మైనాకుడు, నిశమ్య : విని, లవణాంభసః : ఉప్పు నీటి (సముద్రపు)
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడి అలసటను గమనించి, నీవు పైకి లేవుటకు తగినవాడివి.
ఈ మాటలను లవణాంభసమయమైన సముద్రుడైన హిరణ్యనాభుడు పలికిన తరువాత, మైనాకుడు విని …
శ్లోకపాఠం
ఉత్పపాత జలాత్ తూర్ణమ్ మహాద్రుమలతాయుతః ।
సః సాగరజలమ్ భిత్త్వా బభూవాభ్యుత్థితస్తదా ॥
॥ ౦౦౧.౧౦౨ ॥
పదం - పదార్థం
ఉత్పపాత : ఒక్కసారిగా పైకి లేచాడు; జలాత్ : నీటిలోనుండి; తూర్ణమ్ : తక్షణమే / అత్యంత వేగంగా; మహాద్రుమలతాయుతః (మహా + ద్రుమ + లతా + ఆయుతః) : మహావృక్షాలు, లతలతో కూడినవాడై; సః : అతడు (మైనాకుడు); సాగరజలమ్ : సముద్రజలాన్ని; భిత్త్వా : చీల్చి; బభూవాభ్యుత్థితస్తదా (బభూవ + అభ్యుత్థితః + తదా) : అప్పుడు పైకి లేచినవాడై అయ్యాడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
మహావృక్షాలు, లతలతో కప్పబడి ఉన్న మైనాకుడు, తక్షణమే నీటిలోనుండి పైకి లేచాడు. సముద్రజలాన్ని చీల్చుకుంటూ బయటికి ఉద్భవించినవాడిగా, అప్పుడు కనిపించాడు…
శ్లోకపాఠం
యథా జలధరమ్ భిత్త్వా దీప్తరశ్మిర్దివాకరః ।
స మహాత్మా ముహూర్తేన పర్వతః సలిలావృతః ॥
॥ ౦౦౧.౧౦౩ ॥
పదం - పదార్థం
యథా : ఎలా అయితే; జలధరమ్ : మేఘాన్ని; భిత్త్వా : చీల్చి; దీప్తరశ్మిః దివాకరః : ప్రకాశించే కిరణాలుగల సూర్యుడు; సః : అతడు (మైనాకుడు); మహాత్మా : మహోన్నత స్వభావుడైనవాడు; ముహూర్తేన : ఒక క్షణంలోనే / తక్షణ వ్యవధిలో; పర్వతః : పర్వతం; సలిలావృతః (సలిల + ఆవృతః) : నీటితో ఆవరించబడి ఉన్నవాడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఎలా అయితే ప్రకాశించే కిరణాలుగల సూర్యుడు మేఘాన్ని చీల్చి ఒక్క క్షణంలోనే బయటకు వస్తాడో, అలా నీటితో ఆవరించబడి ఉన్న పర్వతస్వరూపుడైన ఆ మహాత్ముడు తక్షణమే బయటకు కనిపించాడు…
శ్లోకపాఠం
దర్శయామాస శృంగాణి సాగరేణ నియోజితః ।
శాతకుంభనిభైః శృంగైః సకిన్నరమహోరగైః ॥
॥ ౦౦౧.౧౦౪ ॥
పదం - పదార్థం
దర్శయామాస : చూపించాడు / దర్శనమిచ్చాడు; శృంగాణి : శిఖరాలను / కొండచూళ్లను; సాగరేణ : సముద్రునిచే; నియోజితః : నియమింపబడినవాడై / ఆదేశింపబడినవాడై; శాతకుంభనిభైః (శాతకుంభ + నిభైః) : బంగారంలాంటి కాంతిగల; శృంగైః : శిఖరాలతో; సకిన్నరమహోరగైః (స + కిన్నర + మహోరగైః) : కిన్నరులు, మహాసర్పాలతో కూడినవిగా.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
సముద్రుని ఆదేశానుసారంగా, మైనాకుడు తన బంగారంలాంటి కాంతితో మెరిసే శిఖరాలను బయటకు చూపించాడు. ఆ శిఖరాలు కిన్నరులు, మహాసర్పాలతో కూడినవిగా దర్శనమిచ్చాయి…
శ్లోకపాఠం
ఆదిత్యోదయసంకాశైః ఆలిఖద్భిరివాంబరమ్ ।
తప్తజాంబూనదైః శృంగైః పర్వతస్య సముత్థితైః ॥
॥ ౦౦౧.౧౦౫ ॥
పదం - పదార్థం
ఆదిత్యోదయసంకాశైః (ఆదిత్య + ఉదయ + సంకాశైః) : సూర్యోదయంలాంటి కాంతిగలవిగా; ఆలిఖద్భిః ఇవ : గీసినట్లుగా; అంబరమ్ : ఆకాశాన్ని; తప్తజాంబూనదైః (తప్త + జాంబూనదైః) : మండుతున్న జాంబూనద స్వర్ణంలాంటి; శృంగైః : శిఖరాలతో; పర్వతస్య : ఆ పర్వతానికి చెందిన; సముత్థితైః (సమ్ + ఉత్థితైః) : పైకి లేచినవిగా.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
సూర్యోదయంలాంటి కాంతితో మెరిసే, మండుతున్న జాంబూనద స్వర్ణంలాంటి శిఖరాలు పైకి లేచి, ఆకాశాన్ని ఎవరో గీసినట్లుగా చిత్రిస్తున్నట్టుగా కనిపించాయి…
శ్లోకపాఠం
ఆకాశం శస్త్రసంకాశమ్ అభవత్ కాంచనప్రభమ్ ।
జాతరూపమయైః శృంగైః భ్రాజమానైః స్వయం ప్రభైః ॥
॥ ౦౦౧.౧౦౬ ॥
పదం - పదార్థం
ఆకాశమ్ : ఆకాశం; శస్త్రసంకాశమ్ (శస్త్ర + సంకాశమ్) : ఆయుధంలా మెరుస్తున్నట్టుగా; అభవత్ : అయింది / మారింది; కాంచనప్రభమ్ (కాంచన + ప్రభమ్) : బంగారు కాంతిగలదిగా; జాతరూపమయైః (జాతరూప + మయైః) : శుద్ధ స్వర్ణంతో తయారైనవిగా; శృంగైః : శిఖరాలతో; భ్రాజమానైః : మెరుస్తున్నవిగా; స్వయం ప్రభైః (స్వయం + ప్రభైః) : తమ స్వంత కాంతితోనే ప్రకాశిస్తున్నవిగా.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
శుద్ధ స్వర్ణంతో తయారై, తమ స్వంత కాంతితో మెరిసే ఆ శిఖరాల వల్ల, ఆకాశమే ఆయుధంలా మెరుస్తూ బంగారు కాంతితో నిండినట్టుగా కనిపించింది…
శ్లోకపాఠం
ఆదిత్యశతసంకాశః సోఽభవద్గిరిసత్తమః ।
తముత్థితమసంగేన హనూమానగ్రతః స్థితమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౦౭ ॥
పదం - పదార్థం
ఆదిత్యశతసంకాశః (ఆదిత్య + శత + సంకాశః) : వంద సూర్యుల వంటి కాంతిగలవాడై; సః అభవత్ (సః + అభవత్) : అతడు అయ్యాడు; గిరిసత్తమః (గిరి + సత్తమః) : పర్వతాలలో శ్రేష్ఠుడైనవాడు; తమ్ ఉత్థితమ్ (తమ్ + ఉత్థితమ్) : పైకి లేచిన అతడిని (మైనాకుడిని); అసంగేన : అడ్డంకి లేకుండా; హనూమాన్ : హనుమంతుడు; అగ్రతః : ముందర; స్థితమ్ : నిలబడి ఉన్నవాడిగా (మైనాకుడు).
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వంద సూర్యుల వంటి కాంతితో ప్రకాశించే పర్వతాలలో శ్రేష్ఠుడైన మైనాకుడు అలా వెలుగొందాడు. అలా పైకి లేచి నిలబడి ఉన్న ఆ మైనాకుడిని, ఇప్పటివరకు ఏ అడ్డంకీ, ఏ ఆటంకమూ లేని హనుమంతుడు తన ముందర చూశాడు…
శ్లోకపాఠం
మధ్యే లవణతోయస్య విఘ్నోఽయమితి నిశ్చితః ।
స తముఛ్ఛ్రితమత్యర్థమ్ మహావేగో మహాకపిః ॥
॥ ౦౦౧.౧౦౮ ॥
పదం - పదార్థం
మధ్యే : మధ్యలో; లవణతోయస్య (లవణ + తోయస్య) : ఉప్పు నీటిగల సముద్రానికి చెందిన; విఘ్నః అయమ్ ఇతి (విఘ్నః + అయమ్ + ఇతి) : “ఇది ఒక అడ్డంకి” అని; నిశ్చితః : నిశ్చయించుకున్నవాడు; సః : అతడు (హనుమంతుడు); తమ్ ఉఛ్ఛ్రితమ్ (తమ్ + ఉఛ్ఛ్రితమ్) : పైకి లేచిన అతనిని (మైనాకుడిని); అత్యర్థమ్ : అత్యంతంగా / ఎంతో ఎక్కువగా; మహావేగః (మహా + వేగః) : మహా వేగముగలవాడు; మహాకపిః (మహా + కపిః) : మహావానరుడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
సముద్ర మధ్యలో ఉన్న ఇది ఒక అడ్డంకే అని నిశ్చయించుకున్నాడు. మహా వేగముగల మహావానరుడైన హనుమంతుడు, అలా పైకి లేచిన ఆ మైనాకుడిని అత్యంతంగా ఎదిరించేందుకు సిద్ధమైనట్టుగా…
శ్లోకపాఠం
ఉరసా పాతయామాస జీమూతమివ మారుతః ।
స తథా పాతితస్తేన కపినా పర్వతోత్తమః ॥
॥ ౦౦౧.౧౦౯ ॥
పదం - పదార్థం
ఉరసా : వక్షస్థలంతో; పాతయామాస : కూల్చివేశాడు / పడగొట్టాడు; జీమూతమ్ ఇవ : మేఘాన్ని ఎలా అయితే కూల్చునో అట్లే; మారుతః : గాలి; సః : అతడు (హనుమంతుడు); తథా : అలాగే / అదే విధంగా; పాతితః : కూల్చబడినవాడు; తేన : అతనిచేత (హనుమంతునిచేత); కపినా : కపిచేత; పర్వతోత్తమః : శ్రేష్ఠమైన పర్వతమైన మైనాకుడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
గాలి మేఘాన్ని కూల్చినట్లే, హనుమంతుడు కూడా తన వక్షస్థలంతో, ఆ శ్రేష్ఠమైన పర్వతమైన మైనాకుడిని అలాగే కూల్చివేశాడు.
శ్లోకపాఠం
బుద్ధ్వా తస్య కపేర్వేగమ్ జహర్ష చ ననంద చ ।
తమాకాశగతమ్ వీరమ్ ఆకాశే సమవస్థితః ॥
॥ ౦౦౧.౧౧౦ ॥
పదం - పదార్థం
బుద్ధ్వా : గ్రహించి / తెలుసుకొని; తస్య : అతని; కపేర్వేగమ్ : కపి యొక్క వేగాన్ని; జహర్ష : హర్షించాడు; చ : మరియు; ననంద : ఆనందించాడు; చ : మరియు; తమ్ : అతనిని; తమాకాశగతమ్ : ఆకాశంలో ఉన్నవాడిని; వీరమ్ : వీరుణ్ని; ఆకాశే : ఆకాశంలో; సమవస్థితః : నిలిచి ఉన్నవాడు / ఉన్నవాడై.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
హనుమంతుని ఆ వేగాన్ని గ్రహించిన మైనాకుడు హర్షించి ఆనందించాడు; ఆకాశంలో ఉన్న ఆ వీరుణ్ని, తాను కూడా ఆకాశంలోనే నిలిచి చూశాడు.
శ్లోకపాఠం
ప్రీతో హృష్టమనాః వాక్యమ్ అబ్రవీత్ పర్వతః కపిమ్ ।
మానుషమ్ ధారయన్ రూపమ్ ఆత్మనః శిఖరే స్థితః ॥
॥ ౦౦౧.౧౧౧ ॥
పదం - పదార్థం
ప్రీతః : సంతోషించినవాడు; హృష్టమనాః : ఆనందంతో ఉల్లసించిన మనస్సుతో ఉన్నవాడు; వాక్యమ్ : మాటను; అబ్రవీత్ : పలికాడు; పర్వతః : పర్వతమైన మైనాకుడు; కపిమ్ : కపిని (హనుమంతుని); మానుషమ్ : మానవమైన; ధారయన్ : ధరించి; రూపమ్ : రూపాన్ని; ఆత్మనః : తన యొక్క; శిఖరే : శిఖరంపై; స్థితః : నిలిచి ఉన్నవాడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
సంతోషంతో, ఆనందభరిత మనస్సుతో ఉన్న మైనాక పర్వతుడు, మానవ రూపాన్ని ధరించి, తన శిఖరంపై నిలిచి, కపియైన హనుమంతునితో మాట పలికాడు.
శ్లోకపాఠం
దుష్కరం కృతవాన్ కర్మ త్వమిదం వానరోత్తమ ।
నిపత్య మమ శృంగేషు విశ్రమస్వ యథాసుఖమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౧౨ ॥
పదం - పదార్థం
దుష్కరమ్ : కఠినమైన; కృతవాన్ : చేసినవాడవు; కర్మ : కార్యాన్ని; త్వమ్ : నీవు; ఇదమ్ : ఈ; వానరోత్తమ : ఓ శ్రేష్ఠమైన వానరా; నిపత్య : దిగివచ్చి / దిగిన తరువాత; మమ : నా; శృంగేషు : శిఖరాలపై; విశ్రమస్వ : విశ్రాంతి పొందుము; యథాసుఖమ్ : సుఖంగా / నీకు అనుకూలంగా.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ శ్రేష్ఠమైన వానరా! నీవు ఈ అత్యంత కఠినమైన కార్యాన్ని చేపట్టి ముందుకు సాగుతున్నావు; నా శిఖరాలపై దిగివచ్చి, కొంతసేపు సుఖంగా విశ్రాంతి పొందుము.
శ్లోకపాఠం
రాఘవస్య కులే జాతైః ఉదధిః పరివర్ధితః ।
స త్వామ్ రామహితే యుక్తమ్ ప్రత్యర్చయతి సాగరః ॥
॥ ౦౦౧.౧౧౩ ॥
పదం - పదార్థం
రాఘవస్య : రాఘవుని (శ్రీరాముని); కులే : వంశంలో; జాతైః : జన్మించినవారిచేత; ఉదధిః : సముద్రుడు; పరివర్ధితః : పోషింపబడినవాడు / అభివృద్ధి పొందినవాడు; సః : అతడు; త్వామ్ : నిన్ను; రామహితే : శ్రీరాముని హితార్థంగా; యుక్తమ్ : నిమగ్నుడవైనవాడిగా / తగినవాడిగా; ప్రత్యర్చయతి : గౌరవించి సేవిస్తున్నాడు; సాగరః : సముద్రుడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
శ్రీరాముని వంశంలో జన్మించినవారిచేత పోషింపబడిన సముద్రుడు, శ్రీరాముని హితార్థంగా నిమగ్నుడవైన నిన్ను గౌరవించి సేవిస్తున్నాడు.
శ్లోకపాఠం
కృతే చ ప్రతికర్తవ్యం ఏష ధర్మః సనాతనః ।
సోఽయం త్వత్ప్రతికారార్థీ త్వత్తః సమ్మానమర్హతి ॥
॥ ౦౦౧.౧౧౪ ॥
పదం - పదార్థం
కృతే : చేసిన ఉపకారానికి; చ : మరియు; ప్రతికర్తవ్యం : ప్రతిగా చేయవలసినది; ఏష : ఇది; ధర్మః : ధర్మము; సనాతనః : శాశ్వతమైనది; సః అయమ్ (సోఽయం) : ఇదిగో అతడు; త్వత్ప్రతికారార్థీ : నీకు ప్రతిగా చేయాలనే ఉద్దేశమున్నవాడు; త్వత్తః : నిన్నుంచి; సమ్మానమ్ : గౌరవాన్ని; అర్హతి : అర్హుడవు / పొందవలసినవాడవు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
చేసిన ఉపకారానికి ప్రతిగా చేయడం శాశ్వతమైన ధర్మము; అందుచేత నీకు ప్రతిగా ఈయన (సముద్రుడు) నీ పట్ల గౌరవం చూపుటకు చేయదలచుకున్న ఆ గౌరవాన్ని పొందుటకు నీవు అర్హుడవు.
శ్లోకపాఠం
త్వన్నిమిత్తమ్ అనేనాహమ్ బహుమానాత్ ప్రచోదితః ।
తిష్ఠ త్వమ్ కపిశార్దూల మయి విశ్రమ్య గమ్యతామ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౧౫ ॥
పదం - పదార్థం
త్వత్నిమిత్తమ్ : నీ నిమిత్తమై / నీ కారణంగా; అనేన : ఈ విధంగా; అహమ్ : నేను; బహుమానాత్ : గౌరవభావం వల్ల; ప్రచోదితః : ప్రేరేపింపబడినవాడను; తిష్ఠ : నిలిచి ఉండు; త్వమ్ : నీవు; కపిశార్దూల : ఓ వానరసింహా; మయి : నాపై / నన్ను ఆశ్రయంగా చేసుకొని; విశ్రమ్య : విశ్రాంతి తీసుకొని; గమ్యతామ్ : తరువాత సాగవచ్చు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
నీ నిమిత్తమై, గౌరవభావంతో ప్రేరేపింపబడిన నేను – ఓ వానరసింహా! నీవు నాపై కొంతసేపు నిలిచి విశ్రాంతి తీసుకొని, తరువాత సాగవచ్చు.
శ్లోకపాఠం
యోజనానామ్ శతమ్ చాపి కపిరేష ఖమాప్లుతః ।
తవ సానుషు విశ్రాంతః శేషమ్ ప్రక్రమతామితి ॥
॥ ౦౦౧.౧౧౬ ॥
పదం - పదార్థం
యోజనానామ్ : యోజనముల యొక్క; శతమ్ : వంద; చ అపి : కూడా; కపిః : కపి (హనుమంతుడు); ఏషః : ఈయన; ఖమ్ ఆప్లుతః : ఆకాశంలో ప్రయాణిస్తూ ఉన్నవాడు / ఆకాశంలో దూసుకుపోతున్నవాడు; తవ : నీ; సానుషు : శిఖరాలపై; విశ్రాంతః : విశ్రాంతి పొందిన తరువాత; శేషమ్ : మిగిలిన భాగాన్ని; ప్రక్రమతామ్ : ముందుకు సాగనివ్వండి / సాగవచ్చు; ఇతి : అని.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఈ కపి ఆకాశంలో ప్రయాణిస్తూ, వంద యోజనాల దూరాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకున్నవాడే; నీ శిఖరాలపై కొంత విశ్రాంతి తీసుకున్న తరువాత, మిగిలిన భాగాన్ని ముందుకు సాగనివ్వండి.
శ్లోకపాఠం
తదిదం గంధవత్స్వాదు కందమూలఫలం బహు ।
తదాస్వాద్య హరిశ్రేష్ఠ విశ్రాంతోఽనుగమిష్యసి ॥
॥ ౦౦౧.౧౧౭ ॥
పదం - పదార్థం
తత్ : అది; ఇదమ్ : ఇది; గంధవత్ : సువాసనగలది; స్వాదు : రుచికరమైనది; కందమూలఫలమ్ : కందములు, మూలములు, ఫలములు; బహు : విస్తారంగా / అనేకం; తత్ : అవి; ఆస్వాద్య : ఆస్వాదించి / రుచి చూచి; హరిశ్రేష్ఠ : ఓ వానరులలో శ్రేష్ఠుడా (హనుమంతుడా); విశ్రాంతః : విశ్రాంతి పొందినవాడై; అనుగమిష్యసి : (తర్వాత) కొనసాగుతావు / ముందుకు వెళ్తావు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఇక్కడ సువాసనగల, రుచికరమైన కందములు, మూలములు, ఫలములు ఎన్నో ఉన్నాయి.
ఓ హరిశ్రేష్ఠుడా! వీటిని ఆస్వాదించి, కొంత విశ్రాంతి పొంది, తరువాత నీ ప్రయాణాన్ని కొనసాగించు.
శ్లోకపాఠం
అస్మాకమపి సంబంధః కపిముఖ్య త్వయాఽస్తి వై ।
ప్రఖ్యాతః త్రిషు లోకేషు మహాగుణపరిగ్రహః ॥
॥ ౦౦౧.౧౧౮ ॥
పదం - పదార్థం
అస్మాకమ్ అపి : మాకూ కూడా; సంబంధః : సంబంధం; కపిముఖ్య : ఓ కపులలో శ్రేష్ఠుడా; త్వయా : నీతో; అస్తి వై : నిజంగా ఉంది; ప్రఖ్యాతః : ప్రసిద్ధుడవు; త్రిషు లోకేషు : మూడు లోకాలలో; మహాగుణపరిగ్రహః : మహత్తరమైన గుణాలను కలిగి ఉన్నవాడవు / మహాగుణసంపన్నుడవు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ కపిముఖ్యుడా! మాకూ కూడా నీతో నిజంగా ఒక సంబంధం ఉంది. మహాగుణసంపన్నుడవై, నీవు మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధుడవు.
శ్లోకపాఠం
వేగవంతః ప్లవన్తః యే ప్లవంగాః మారుతాత్మజ ।
తేషామ్ ముఖ్యతమమ్ మన్యే త్వామహమ్ కపికుంజర ॥
॥ ౦౦౧.౧౧౯ ॥
పదం - పదార్థం
వేగవంతః : వేగం కలిగినవారు; ప్లవన్తః : దూకగలిగేవారు; యే : ఎవరు; ప్లవంగాః : వానరులు; మారుతాత్మజ : ఓ వాయుపుత్రుడా; తేషామ్ : వారిలో; ముఖ్యతమమ్ : అత్యంత శ్రేష్ఠుడిని; మన్యే : నేను భావిస్తున్నాను; త్వామ్ : నిన్ను; అహమ్ : నేను; కపికుంజర : ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ వాయుపుత్రుడా! వేగం కలిగి దూకగలిగే వానరులు ఎవరు ఉన్నారో- వారిలో నిన్నే అత్యంత శ్రేష్ఠుడిగా నేను భావిస్తున్నాను, ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా.
శ్లోకపాఠం
అతిథిః కిల పూజార్హః ప్రాకృతోఽపి విజానతా ।
ధర్మమ్ జిజ్ఞాసమానేన కిమ్ పునస్త్వాదృశో మహాన్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౨౦ ॥
పదం - పదార్థం
అతిథిః : అతిథి; కిల : నిజంగా / శాస్త్రసిద్ధంగా; పూజార్హః : పూజకు అర్హుడు; ప్రాకృతోఽపి : సహజ స్వభావంతో ఉన్నవాడైనా; విజానతా : తెలిసినవాడిచే; ధర్మమ్ : ధర్మాన్ని; జిజ్ఞాసమానేన : తెలుసుకోవాలని ఆశించే వాడిచే; కిమ్ పునః : మరి ఇంకెంతగా చెప్పాలి; త్వాదృశో : నీ వంటి వాడు; మహాన్ : మహానుభావుడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
సహజ స్వభావంతో ఉన్నవాడైనా అతిథి పూజకు అర్హుడేనని శాస్త్రప్రకారం తెలిసిన విషయమే.
ధర్మాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరుకునే వాడికైతే – నీ వంటి మహానుభావుడి విషయమైతే మరింతగా చెప్పాల్సిన అవసరం ఏముంది?
శ్లోకపాఠం
త్వం హి దేవవరిష్ఠస్య మారుతస్య మహాత్మనః ।
పుత్రస్తస్యైవ వేగేన సదృశః కపికుంజర ॥
॥ ౦౦౧.౧౨౧ ॥
పదం - పదార్థం
త్వమ్ : నీవు; హి : నిజంగా / నిశ్చయంగా; దేవవరిష్ఠస్య : దేవులలో శ్రేష్ఠుడైన; మారుతస్య : వాయుదేవుని; మహాత్మనః : మహాత్ముడైనవాడి; పుత్రః : కుమారుడు; తస్యైవ : అతనికే చెందినవాడవు / అతనిలాగే; వేగేన : వేగంలో; సదృశః : సమానుడవు; కపికుంజర : ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా! నీవు దేవులలో శ్రేష్ఠుడైన మహాత్ముడు వాయుదేవుని కుమారుడవు.
వేగంలోనూ అతనికే సమానుడవు.
శ్లోకపాఠం
పూజితే త్వయి ధర్మజ్ఞ పూజాం ప్రాప్నోతి మారుతః ।
తస్మాత్త్వమ్ పూజనీయో మే శృణు చాప్యత్ర కారణమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౨౨ ॥
పదం - పదార్థం
పూజితే : పూజ చేయబడినప్పుడు; త్వయి : నీ పట్ల / నిన్ను; ధర్మజ్ఞ : ఓ ధర్మాన్ని తెలిసినవాడా; పూజామ్ : పూజను; ప్రాప్నోతి : పొందుతాడు; మారుతః : వాయుదేవుడు; తస్మాత్ : అందువల్ల; త్వమ్ : నీవు; పూజనీయః : పూజకు అర్హుడవు; మే : నాకు; శృణు : విను; చ అపి : ఇంకా కూడా; అత్ర : ఇక్కడ; కారణమ్ : కారణాన్ని.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ ధర్మజ్ఞుడా! నిన్ను పూజించినప్పుడు వాయుదేవుడు కూడా పూజను పొందుతాడు. అందువల్ల నీవు నాకు పూజకు అర్హుడవు; ఇక్కడ ఉన్న కారణాన్ని కూడా విను.
శ్లోకపాఠం
పూజితే త్వయి ధర్మజ్ఞ పూజాం ప్రాప్నోతి మారుతః ।
తస్మాత్త్వమ్ పూజనీయో మే శృణు చాప్యత్ర కారణమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౨౨ ॥
పదం - పదార్థం
పూజితే : పూజ చేయబడినప్పుడు; త్వయి : నీ పట్ల / నిన్ను; ధర్మజ్ఞ : ఓ ధర్మాన్ని తెలిసినవాడా; పూజామ్ : పూజను; ప్రాప్నోతి : పొందుతాడు; మారుతః : వాయుదేవుడు; తస్మాత్ : అందువల్ల; త్వమ్ : నీవు; పూజనీయః : పూజకు అర్హుడవు; మే : నాకు; శృణు : విను; చ అపి : ఇంకా కూడా; అత్ర : ఇక్కడ; కారణమ్ : కారణాన్ని.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ ధర్మజ్ఞుడా! నిన్ను పూజించినప్పుడు వాయుదేవుడు కూడా పూజను పొందుతాడు. అందువల్ల నీవు నాకు పూజకు అర్హుడవు; ఇక్కడ ఉన్న కారణాన్ని కూడా విను.
శ్లోకపాఠం
పూర్వం కృతయుగే తాత పర్వతాః పక్షిణోఽభవన్ ।
తే హి జగ్ముర్దిశః సర్వాః గరుడానిలవేగినః ॥
॥ ౦౦౧.౧౨౩ ॥
పదం - పదార్థం
పూర్వం : పూర్వకాలంలో; కృతయుగే : కృతయుగంలో; తాత : ఓ మహానుభావా! (స్నేహసంబోధన); పర్వతాః : పర్వతాలు; పక్షిణః : పక్షులుగా; అభవన్ : ఉండేవి / అయ్యాయి; తే హి : అవి నిజంగానే; జగ్ముః : వెళ్లేవి; దిశః : దిక్కులవైపు; సర్వాః : అన్నింటికీ; గరుడానిలవేగినః : గరుడుడు మరియు వాయువు వంటి వేగం కలిగినవిగా.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ మహానుభావా! పూర్వకాలంలో, కృతయుగంలో పర్వతాలకు రెక్కలు ఉండేవి.
అవి నిజంగానే గరుడుడు, వాయువు వంటి వేగంతో అన్ని దిక్కులకూ వెళ్లేవి.
శ్లోకపాఠం
తతస్తేషు ప్రయాతేషు దేవసంఘాః సహర్షిభిః ।
భూతాని చ భయం జగ్ముః తేషాం పతనశంకయా ॥
॥ ౦౦౧.౧౨౪ ॥
పదం - పదార్థం
తతః : ఆ తరువాత; తేషు : వారు (పర్వతాలు); ప్రయాతేషు : ప్రయాణం ప్రారంభించినప్పుడు / కదలిపోయినప్పుడు; దేవసంఘాః : దేవతల సమూహాలు; సహ ఋషిభిః : ఋషులతో కూడి; భూతాని : సమస్త జీవరాశులు / భూలోకంలోని ప్రాణులు; చ : మరియు; భయమ్ : భయాన్ని; జగ్ముః : పొందాయి / అనుభవించాయి; తేషామ్ : వారి (పర్వతాల); పతనశంకయా : పడిపోతారేమో అన్న భయంతో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు, ఆ పర్వతాలు కదలుతూ ప్రయాణం ప్రారంభించగానే, ఋషులతో కూడిన దేవతల సమూహాలు మరియు భూలోకంలోని సమస్త జీవరాశులు దాన్ని గమనించి, అవి ఎక్కడైనా కూలిపోతాయేమో అన్న భయంతో భయభ్రాంతులకు లోనయ్యాయి.
శ్లోకపాఠం
తతః క్రుద్ధః సహస్రాక్షః పర్వతానాం శతక్రతుః ।
పక్షాంశ్చిచ్ఛేద వజ్రేణ తత్ర తత్ర సహస్రశః ॥
॥ ౦౦౧.౧౨౫ ॥
పదం - పదార్థం
తతః : ఆ తరువాత; క్రుద్ధః : కోపంతో నిండినవాడై; సహస్రాక్షః : సహస్ర నేత్రాలు కలవాడు (ఇంద్రుడు); పర్వతానాం : పర్వతాల యొక్క; శతక్రతుః : వంద యజ్ఞాలు చేసినవాడు (ఇంద్రుడు); పక్షాన్ : రెక్కలను; చిచ్ఛేద : కత్తిరించాడు; వజ్రేణ : వజ్రాయుధంతో; తత్ర తత్ర : అక్కడక్కడ; సహస్రశః : వేల సంఖ్యలో / అనేక చోట్ల.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు, కోపంతో ఉప్పొంగిన సహస్రనేత్రుడైన శతక్రతువు ఇంద్రుడు, పర్వతాల రెక్కలను తన వజ్రాయుధంతో అక్కడక్కడ వేల సంఖ్యలో కత్తిరించాడు.
శ్లోకపాఠం
స మాముపాగతః క్రుద్ధః వజ్రముద్యమ్య దేవరాట్ ।
తతోఽహం సహసా క్షిప్తః శ్వసనేన మహాత్మనా ॥
॥ ౦౦౧.౧౨౬ ॥
పదం - పదార్థం
సః : అతడు (ఇంద్రుడు); మామ్ : నన్ను (మైనాక పర్వతాన్ని); ఉపగతః : దగ్గరకు వచ్చినవాడు; క్రుద్ధః : కోపంతో ఉన్నవాడు; వజ్రమ్ : వజ్రాయుధాన్ని; ఉద్యమ్య : ఎత్తి పట్టుకొని; దేవరాట్ : దేవతల రాజు (ఇంద్రుడు); తతః : అప్పుడు; అహమ్ : నేను; సహసా : అకస్మాత్తుగా; క్షిప్తః : విసిరివేయబడ్డాను / త్రోసివేయబడ్డాను; శ్వసనేన : గాలివేగంతో / వాయువుచేత; మహాత్మనా : మహాత్ముడైనవాడిచేత (వాయువు).
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు, కోపంతో నన్ను సమీపించి, వజ్రాయుధాన్ని ఎత్తిపట్టుకున్న దేవతల రాజైన ఇంద్రుడు కనిపించాడు.
ఆ వెంటనే, మహాత్ముడైన వాయువు తన గాలివేగంతో నన్ను అకస్మాత్తుగా త్రోసివేశాడు…
శ్లోకపాఠం
అస్మిన్ లవణతోయే చ ప్రక్షిప్తః ప్లవగోత్తమ ।
గుప్తపక్షః సమగ్రశ్చ తవ పిత్రాఽభిరక్షితః ॥
॥ ౦౦౧.౧౨౭ ॥
పదం - పదార్థం
అస్మిన్ : ఈ; లవణతోయే : ఉప్పు నీటిలో / సముద్రంలో; చ : మరియు; ప్రక్షిప్తః : విసిరివేయబడ్డవాడవై; ప్లవగోత్తమ : వానరులలో శ్రేష్ఠుడా (హనుమంతుడిని ఉద్దేశించి); గుప్తపక్షః : రహస్యంగా కాపాడబడిన రెక్కలతో ఉన్నవాడివై; సమగ్రః చ : సంపూర్ణంగా / అవికలంగా ఉన్నవాడివై; తవ : నీ; పిత్రా : తండ్రిచేత (వాయువు చేత); అభిరక్షితః : రక్షించబడినవాడివై.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా, నన్ను ఈ సముద్రంలో విసిరివేసినప్పటికీ, నా రెక్కలు రహస్యంగా కాపాడబడినవిగా ఉండగా, నేను ఏ విధంగానూ హానిపొందకుండా, నీ తండ్రైన వాయువు చేత సంపూర్ణంగా రక్షించబడివున్నాను.
శ్లోకపాఠం
తతోఽహం మానయామి త్వామ్ మాన్యో హి మమ మారుతః ।
త్వయా మే హ్యేష సంబంధః కపిముఖ్య మహాగుణః ॥
॥ ౦౦౧.౧౨౮ ॥
పదం - పదార్థం
తతః : అందువల్ల / ఆ కారణంగా; అహమ్ : నేను (మైనాకుడు); మానయామి : గౌరవిస్తున్నాను; త్వామ్ : నిన్ను (హనుమంతుడిని); మాన్యః : గౌరవనీయుడైనవాడు; హి : ఎందుకంటే; మమ : నా; మారుతః : వాయువు (తండ్రి); త్వయా : నీవు వల్ల / నీ ద్వారా; మే : నాకు; హి : నిజంగా; ఏషః : ఈ; సంబంధః : సంబంధం; కపిముఖ్య : ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా; మహాగుణః : మహత్తర గుణాలతో కూడినది / మహానైనది.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అందువల్లనే నేను నిన్ను గౌరవిస్తున్నాను; ఎందుకంటే నీ తండ్రైన వాయువు నాకు గౌరవనీయుడైనవాడు.
ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా, నీకు నాకు ఏర్పడిన ఈ సంబంధం నిజంగా మహత్తరమైనది.
శ్లోకపాఠం
తస్మిన్నేవం గతే కార్యే సాగరస్య మమైవ చ ।
ప్రీతిమ్ ప్రీతమనాః కర్తుమ్ త్వమర్హసి మహాకపే ॥
॥ ౦౦౧.౧౨౯ ॥
పదం - పదార్థం
తస్మిన్ : ఆ సందర్భంలో; ఏవం : ఈ విధంగా; గతే : జరిగినప్పుడు / పూర్తైనప్పుడు; కార్యే : కార్యం విషయంలో; సాగరస్య : సముద్రునికి సంబంధించిన; మమ ఏవ చ : నాకూ కూడా; ప్రీతిమ్ : ఆనందాన్ని; ప్రీతమనాః : సంతోషహృదయుడై; కర్తుమ్ : చేయుటకు; త్వమ్ : నీవు; అర్హసి : అర్హుడవు; మహాకపే : ఓ మహావానరుడా.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఈ విధంగా ఆ కార్యం జరిగిన నేపథ్యంలో, సముద్రునికీ నాకూ సంతోషాన్ని కలిగించుటకు నీవు అర్హుడవు, ఓ మహావానరుడా.
శ్లోకపాఠం
శ్రమమ్ మోక్షయ పూజామ్ చ గృహాణ కపిసత్తమ ।
ప్రీతిమ్ చ బహుమన్యస్వ ప్రీతోఽస్మి తవ దర్శనాత్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౩౦ ॥
పదం - పదార్థం
శ్రమమ్ : అలసటను; మోక్షయ : తొలగించు; పూజామ్ : పూజను; చ : మరియు; గృహాణ : స్వీకరించు; కపిసత్తమ : ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా; ప్రీతిమ్ : ప్రీతిని / సంతోషాన్ని; చ : కూడా; బహుమన్యస్వ : గౌరవంతో స్వీకరించు; ప్రీతః : సంతోషంతో ఉన్నవాడిని; అస్మి : నేను ఉన్నాను; తవ : నీ; దర్శనాత్ : దర్శనం వల్ల.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా, నీ దర్శనం వల్ల నేను సంతోషంతో ఉన్నాను. నీ అలసటను తొలగించుకొని, ఈ పూజను స్వీకరించు; నీ పట్ల ఉన్న ఈ మా (సముద్రుడు మరియు మైనాకుడు) ప్రీతిని గౌరవంతో స్వీకరించు.
శ్లోకపాఠం
ఏవముక్తః కపిశ్రేష్ఠః తమ్ నగోత్తమమబ్రవీత్ ।
ప్రీతోఽస్మి కృతమాతిథ్యం మన్యురేషోఽపనీయతామ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౩౧ ॥
పదం - పదార్థం
ఏవమ్ ఉక్తః : ఈ విధంగా పలుకబడినవాడు, కపిశ్రేష్ఠః : వానరుల్లో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు, తమ్ : అతనిని (మైనాకుని), నగోత్తమమ్ : శ్రేష్ఠమైన పర్వతాన్ని, అబ్రవీత్ : ఇలా అన్నాడు, ప్రీతః అస్మి : నేను సంతోషంతో ఉన్నాను, కృతమ్ ఆతిథ్యమ్ : చేయబడిన అతిథి సత్కారం, మన్యుః : మనసులోని కోపం / బాధ, ఏషః : ఇది, అపనీయతామ్ : తొలగించబడుగాక / విడిచిపెట్టబడుగాక.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
నీవు చేసిన అతిథి సత్కారం వల్ల నేను సంతోషంతో ఉన్నాను. ఇక నీ మనసులో ఉన్న ఏ అసంతృప్తియైనా పూర్తిగా తొలగిపోనివ్వు.
శ్లోకపాఠం
త్వరతే కార్యకాలో మే అహశ్చాప్యతివర్తతే ।
ప్రతిజ్ఞా చ మయా దత్తా న స్థాతవ్యమిహాంతరే ॥
॥ ౦౦౧.౧౩౨ ॥
పదం - పదార్థం
త్వరతే : వేగంగా సాగుతోంది; కార్యకాలః : కార్యానికి సంబంధించిన సమయం; మే : నా; అహః చ అపి : దినమూ కూడా; అతివర్తతే : గడిచిపోతోంది / మించిపోతోంది; ప్రతిజ్ఞా చ : ప్రతిజ్ఞ కూడా; మయా దత్తా : నాద్వారా ఇవ్వబడినది; న : కాదు; స్థాతవ్యమ్ : నిలవవలసినది; ఇహ : ఇక్కడ; అంతరే : మధ్యలో / ఆలస్యం చేయుట.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
నా కార్యానికి సంబంధించిన సమయం వేగంగా గడిచిపోతోంది; దినమూ కూడా మించిపోతోంది. అంతేకాక, నేను ఇచ్చిన ప్రతిజ్ఞ కూడా ఉంది. కనుక ఇక్కడ మధ్యలో నిలవడం నాకు తగదు.
శ్లోకపాఠం
ఇత్యుక్త్వా పాణినా శైలమ్ ఆలభ్య హరిపుంగవః ।
జగామాకాశమావిశ్య వీర్యవాన్ ప్రహసన్నివ ॥
॥ ౦౦౧.౧౩౩ ॥
పదం - పదార్థం
ఇతి ఉక్త్వా : ఇలా చెప్పి; పాణినా : చేతితో; శైలమ్ : పర్వతాన్ని; ఆలభ్య : తాకి / పట్టుకొని; హరిపుంగవః : వానరుల్లో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు; జగామ : వెళ్లాడు; ఆకాశమ్ ఆవిశ్య : ఆకాశంలో ప్రవేశించి; వీర్యవాన్ : మహావీరుడైనవాడు; ప్రహసన్ ఇవ : చిరునవ్వుతో ఉన్నట్టుగా.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఇలా చెప్పిన తరువాత, వానరుల్లో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు అతిథి సత్కారాన్ని స్వీకరించిన సంకేతంగా చేతితో ఆ పర్వతాన్ని తాకి, మహావీరుడైనవాడిగా ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి చిరునవ్వుతో ముందుకు సాగాడు.
శ్లోకపాఠం
స పర్వతసముద్రాభ్యాం బహుమానాదవేక్షితః ।
పూజితశ్చోపపన్నాభిః ఆశీర్భిరనిలాత్మజః ॥
॥ ౦౦౧.౧౩౪ ॥
పదం - పదార్థం
సః : అతడు (హనుమంతుడు); పర్వతసముద్రాభ్యామ్ : పర్వతమూ సముద్రమూ అనే ఇద్దరిచేత; బహుమానాత్ : గౌరవభావం వల్ల; అవేక్షితః : ఆదరంతో చూసబడినవాడు; పూజితః చ : పూజింపబడినవాడుగా కూడా; ఉపపన్నాభిః : తగిన / సముచితమైన; ఆశీర్భిః : ఆశీర్వచనాలతో; అనిలాత్మజః : వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
పర్వతమూ సముద్రమూ అనే ఇద్దరిచేత గౌరవభావంతో ఆదరింపబడి, తగిన ఆశీర్వచనాలతో పూజింపబడిన వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు…
శ్లోకపాఠం
అథోర్ధ్వం దూరముత్ప్లుత్య హిత్వా శైలమహార్ణవౌ ।
పితుః పంథానమాస్థాయ జగామ విమలేఽంబరే ॥
॥ ౦౦౧.౧౩౫ ॥
పదం - పదార్థం
అథ : ఆ తరువాత; ఊర్ధ్వమ్ : పైకి; దూరమ్ ఉత్ప్లుత్య : చాలా దూరం వరకు ఎత్తుగా దూకి; హిత్వా : విడిచిపెట్టి; శైలమహార్ణవౌ : పర్వతాన్నీ మహాసముద్రాన్నీ; పితుః : తండ్రి (వాయుదేవుడు) యొక్క; పంథానమ్ : మార్గాన్ని; ఆస్థాయ : ఆశ్రయించి / అనుసరించి; జగామ : వెళ్లాడు; విమలే అంబరే : స్వచ్ఛమైన ఆకాశంలో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆ తరువాత, పైకి ఎంతో దూరం వరకు మహాదూకుడు చేసి, పర్వతాన్నీ మహాసముద్రాన్నీ విడిచిపెట్టి, తన తండ్రి అయిన వాయుదేవుని మార్గాన్ని ఆశ్రయించి, స్వచ్ఛమైన ఆకాశంలోకి హనుమంతుడు ముందుకు సాగాడు.
శ్లోకపాఠం
భూయశ్చోర్ధ్వమ్ గతిమ్ ప్రాప్య గిరిమ్ తమ్ అవలోకయన్ ।
వాయుసూనుః నిరాలంబే జగామ విమలేఽంబరే ॥
॥ ౦౦౧.౧౩౬ ॥
పదం - పదార్థం
భూయః : మరల; చ : మరియు; ఊర్ధ్వమ్ : పైకి; గతిమ్ : గమనం; ప్రాప్య : పొందిన తరువాత; గిరిమ్ : పర్వతాన్ని; తమ్ : ఆ పర్వతాన్ని; అవలోకయన్ : చూసుకుంటూ; వాయుసూనుః : వాయుదేవుని కుమారుడు (హనుమంతుడు); నిరాలంబే : ఆధారం లేని; జగామ : సాగాడు; విమలే : స్వచ్ఛమైన; అంబరే : ఆకాశంలో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
మరల పైకి ఎగసి, గమనాన్ని పొంది, ఆ పర్వతాన్ని ఒక్కసారి చూసుకుంటూ, వాయుదేవుని కుమారుడైన హనుమంతుడు ఆధారం లేని స్వచ్ఛమైన ఆకాశంలో ముందుకు సాగాడు…
శ్లోకపాఠం
తద్ద్వితీయం హనుమతః దృష్ట్వా కర్మ సుదుష్కరమ్ ।
ప్రశశంసుః సురాః సర్వే సిద్ధాశ్చ పరమర్షయః ॥
॥ ౦౦౧.౧౩౭ ॥
పదం - పదార్థం
తత్ : ఆది; ద్వితీయం : రెండవది (కార్యం); హనుమతః : హనుమంతునిది; దృష్ట్వా : చూసి; కర్మ : కార్యాన్ని; సుదుష్కరమ్ : అత్యంత కఠినమైన; ప్రశశంసుః : ప్రశంసించారు; సురాః : దేవతలు; సర్వే : అందరూ; సిద్ధాః : సిద్ధులు; చ : మరియు; పరమర్షయః : మహర్షులు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
హనుమంతుడు అత్యంత కఠినమైన ఆ రెండవ కార్యాన్ని, ఎవరికీ నొప్పి కలగకుండా, శ్రీరామకార్యానికి ఏ మాత్రం ఆలస్యం కలగనీయకుండా సమర్థంగా పూర్తి చేసినట్లు చూసి, సిద్ధులూ, మహర్షులూ, దేవతలందరూ ఆయనను ప్రశంసించారు…
శ్లోకపాఠం
దేవతాశ్చాభవన్ హృష్టాః తత్రస్థాః తస్య కర్మణా ।
కాంచనస్య సునాభస్య సహస్రాక్షశ్చ వాసవః ॥
॥ ౦౦౧.౧౩౮ ॥
పదం - పదార్థం
దేవతాః : దేవతలు; చ : మరియు; అభవన్ : అయ్యారు; హృష్టాః : ఆనందంతో నిండినవారై; తత్రస్థాః : అక్కడ ఉన్నవారు; తస్య : అతని (మైనాకుని); కర్మణా : కార్యం వల్ల; కాంచనస్య : బంగారు వర్ణముగల; సునాభస్య : సునాభుడైన మైనాకుని; సహస్రాక్షః : సహస్రాక్షుడు (ఇంద్రుడు); చ : మరియు; వాసవః : ఇంద్రుడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అక్కడ ఉన్న దేవతలందరూ, మైనాకుడు చేసిన ఆ కార్యం వల్ల ఆనందంతో నిండిపోయారు; బంగారు వర్ణముగల సునాభుడైన మైనాకుని విషయంలో, సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రుడూ సంతోషించాడు…
శ్లోకపాఠం
ఉవాచ వచనం ధీమాన్ పరితోషాత్ సగద్గదమ్ ।
సునాభం పర్వతశ్రేష్ఠం స్వయమేవ శచీపతిః ॥
॥ ౦౦౧.౧౩౯ ॥
పదం - పదార్థం
ఉవాచ : పలికాడు; వచనం : మాటను; ధీమాన్ : వివేకవంతుడు; పరితోషాత్ : పరమ సంతోషంతో; సగద్గదమ్ : భావోద్వేగంతో గద్గదంగా; సునాభం : సునాభుడిని (మైనాకుని); పర్వతశ్రేష్ఠం : పర్వతాలలో శ్రేష్ఠుడిని; స్వయమ్ : స్వయంగా; ఏవ : నిజంగా / తానే; శచీపతిః : శచీదేవి భర్త అయిన ఇంద్రుడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
పరమ సంతోషంతో, భావోద్వేగంతో గద్గదంగా, వివేకవంతుడైన ఇంద్రుడు స్వయంగా పర్వతాలలో శ్రేష్ఠుడైన సునాభుడైన మైనాకునితో ఈ మాటలను పలికాడు…
శ్లోకపాఠం
హిరణ్యనాభ శైలేంద్ర పరితుష్టోఽస్మి తే భృశమ్ ।
అభయం తే ప్రయచ్ఛామి తిష్ఠ సౌమ్య యథాసుఖమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౪౦ ॥
పదం - పదార్థం
హిరణ్యనాభ : హిరణ్యనాభుడా (మైనాకుడా); శైలేంద్ర : పర్వతాలలో శ్రేష్ఠుడా; పరితుష్టః : అత్యంత సంతుష్టుడిని; అస్మి : నేను ఉన్నాను; తే : నీ పట్ల; భృశమ్ : ఎంతో ఎక్కువగా; అభయం : అభయాన్ని; తే : నీకు; ప్రయచ్ఛామి : ప్రసాదిస్తున్నాను / ఇస్తున్నాను; తిష్ఠ : నిలుచు / ఉండు; సౌమ్య : సౌమ్యుడా; యథాసుఖమ్ : నీకు నచ్చినట్లుగా, సౌఖ్యంగా.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
“హిరణ్యనాభుడా, పర్వతాలలో శ్రేష్ఠుడా! నీ పట్ల నేను ఎంతో సంతుష్టుడిని. నీకు అభయాన్ని ప్రసాదిస్తున్నాను. సౌమ్యుడా, నీవు నీకు నచ్చిన విధంగా సౌఖ్యంగా ఉండవచ్చు…”
శ్లోకపాఠం
సాహ్యం కృతమ్ తే సుమహత్ విక్రాంతస్య హనూమతః ।
క్రమతో యోజనశతమ్ నిర్భయస్య భయే సతి ॥
॥ ౦౦౧.౧౪౧ ॥
పదం - పదార్థం
సాహ్యం : సహాయం; కృతమ్ : చేయబడింది; తే : నీ ద్వారా; సుమహత్ : అత్యంత గొప్పది; విక్రాంతస్య : మహావేగంతో, వీరంగా ముందుకు సాగినవాడైన; హనూమతః : హనుమంతుని; క్రమతః : క్రమంగా; యోజనశతమ్ : వంద యోజనాల దూరాన్ని; నిర్భయస్య : భయములేని వాడైన; భయే : భయకారణం ఉన్న వేళ; సతి : ఉన్నప్పటికీ.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
మహావేగంతో వీరంగా ముందుకు సాగుతున్న హనుమంతుని విషయంలో, వంద యోజనాల దూరాన్ని క్రమంగా దాటే సమయంలో, భయానికి కారణాలు ఉన్నప్పటికీ భయములేనివాడైన అతనికి నీవు చేసిన ఈ సహాయం అత్యంత గొప్పదైనది…
శ్లోకపాఠం
రామస్య ఏష హి దూత్యేన యాతి దాశరథేః హరిః ।
సత్క్రియాం కుర్వతా తస్య తోషితోఽస్మి దృఢం త్వయా ॥
॥ ౦౦౧.౧౪౨ ॥
పదం - పదార్థం
రామస్య : శ్రీరాముని; ఏష : ఇతడు (హనుమంతుడు); హి : నిజంగా; దూత్యేన : దూతకార్యంతో; యాతి : సాగుతున్నాడు; దాశరథేః : దశరథుని కుమారుడైన శ్రీరాముని; హరిః : వానరుడైన హనుమంతుడు; సత్క్రియామ్ : శ్రేష్ఠమైన కార్యాన్ని; కుర్వతా : చేస్తూ ఉన్నవాడైన; తస్య : అతని (హనుమంతుని); తోషితః : సంతుష్టుడనయ్యాను; అస్మి : నేను ఉన్నాను; దృఢమ్ : గాఢంగా / పూర్తిగా; త్వయా : నీవు (మైనాకుడా) చేసినద్వారా.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
శ్రీరాముని దూతకార్యంతోనే ఈ హనుమంతుడు సాగుతున్నాడు. దశరథుని కుమారుడైన శ్రీరాముని కోసం అతడు శ్రేష్ఠమైన కార్యాన్ని నిర్వహిస్తున్నాడని చూసి, నీవు చేసిన ఈ కార్యం వల్ల నేను గాఢంగా సంతుష్టుడనయ్యాను…
శ్లోకపాఠం
తతః ప్రహర్షమ్ అగమత్ విపులమ్ పర్వతోత్తమః ।
దేవతానాం పతిమ్ దృష్ట్వా పరితుష్టమ్ శతక్రతుమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౪౩ ॥
పదం - పదార్థం
తతః : అప్పుడు / ఆ తరువాత; ప్రహర్షమ్ : మహానందాన్ని; అగమత్ : పొందాడు; విపులమ్ : విస్తారమైన / గొప్ప; పర్వతోత్తమః : పర్వతాలలో శ్రేష్ఠుడైన మైనాకుడు; దేవతానాం : దేవతల యొక్క; పతిమ్ : ప్రభువును; దృష్ట్వా : చూసి; పరితుష్టమ్ : పరమంగా సంతుష్టుడైన; శతక్రతుమ్ : శతక్రతువైన ఇంద్రుణ్ని.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆ తరువాత, పర్వతాలలో శ్రేష్ఠుడైన మైనాకుడు, దేవతల ప్రభువైన శతక్రతుడైన ఇంద్రుడు పరమంగా సంతుష్టుడై ఉన్నట్లు చూసి, అపారమైన ఆనందాన్ని పొందాడు…
శ్లోకపాఠం
స వై దత్తవరః శైలః బభూవ అవస్థితః తదా ।
హనూమాంశ్చ ముహూర్తేన వ్యతిచక్రామ సాగరమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౪౪ ॥
పదం - పదార్థం
సః : అతడు (మైనాకుడు); వై : నిజంగా; దత్తవరః : వరం పొందినవాడు; శైలః : పర్వతుడు; బభూవ : అయ్యాడు / ఉన్నాడు; అవస్థితః : తన స్థానంలో నిలిచిపోయినవాడిగా; తదా : అప్పుడు; హనూమాన్ : హనుమంతుడు; చ : మరియు; ముహూర్తేన : క్షణమాత్రంలో; వ్యతిచక్రామ : దాటిపోయాడు; సాగరమ్ : సముద్రాన్ని.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు వరం పొందిన ఆ పర్వతుడైన మైనాకుడు తన స్థానంలోనే నిలిచిపోయాడు; హనుమంతుడు మాత్రం క్షణమాత్రంలోనే సముద్రాన్ని దాటివేశాడు…
శ్లోకపాఠం
తతో దేవాః సగంధర్వాః సిద్ధాశ్చ పరమర్షయః ।
అబ్రువన్ సూర్యసంకాశాం సురసాం నాగమాతరమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౪౫ ॥
పదం - పదార్థం
తతః : అప్పుడు, దేవాః : దేవతలు, సగంధర్వాః : గంధర్వులతో కూడినవారు, సిద్ధాః చ : సిద్ధులు కూడా, పరమర్షయః : పరమ ఋషులు, అబ్రువన్ : పలికారు, సూర్యసంకాశామ్ : సూర్యునివలె ప్రకాశించే, సురసామ్ : సురసను, నాగమాతరమ్ : నాగములకు తల్లి అయిన ఆమెను.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు దేవతలు, గంధర్వులతో కలిసి ఉన్నవారు, సిద్ధులు మరియు పరమ ఋషులు – సూర్యునివలె ప్రకాశించే నాగమాత అయిన సురసను ఉద్దేశించి ఇలా పలికారు…
శ్లోకపాఠం
అయం వాతాత్మజః శ్రీమాన్ ప్లవతే సాగరోపరి ।
హనూమాన్ నామ తస్య త్వం ముహూర్తమ్ విఘ్నమాచర ॥
॥ ౦౦౧.౧౪౬ ॥
పదం - పదార్థం
అయం : ఈయన, వాతాత్మజః : వాయుదేవుని కుమారుడు, శ్రీమాన్ : శ్రీమంతుడు / మహిమగలవాడు, ప్లవతే : దూకుతూ వెళ్తున్నాడు, సాగరోపరి : సముద్రముపైగా, హనూమాన్ : హనుమంతుడు, నామ : అనే పేరు గలవాడు, తస్య : అతనికి, త్వం : నీవు, ముహూర్తమ్ : క్షణకాలం / కొద్దిసేపు, విఘ్నమ్ : అడ్డంకిని, ఆచర : కలిగించు / చేయుము.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఈయన వాయుదేవుని కుమారుడైన, శ్రీమంతుడైన హనుమంతుడు – సముద్రముపైగా దూకుతూ వెళ్తున్నాడు. అతనికి నీవు కొద్దిసేపు మాత్రమే ఒక అడ్డంకిని కలిగించు.
శ్లోకపాఠం
రాక్షసమ్ రూపమాస్థాయ సుఘోరమ్ పర్వతోపమమ్ ।
దంష్ట్రాకరాళమ్ పింగాక్షమ్ వక్త్రమ్ కృత్వా నభః సమమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౪౭ ॥
పదం - పదార్థం
రాక్షసమ్ : రాక్షస రూపాన్ని; రూపమ్ ఆస్థాయ : రూపాన్ని ధరించి; సుఘోరమ్ : అత్యంత భయంకరమైనదైన; పర్వతోపమమ్ : పర్వతంలా ఉన్నదైన; దంష్ట్రాకరాళమ్ : పెద్ద దంతాలతో భయానకంగా ఉన్నదైన; పింగాక్షమ్ : ఎర్రటి కళ్లుగలదైన; వక్త్రమ్ : ముఖాన్ని; కృత్వా : చేసి / మార్చుకొని; నభః సమమ్ : ఆకాశంలా విస్తరించినదిగా.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
రాక్షస రూపాన్ని ధరించి, అత్యంత భయంకరంగా పర్వతంలా కనిపించేలా, పెద్ద దంతాలతో ఉగ్రంగా ఉండేలా, ఎర్రటి కళ్లతో కూడిన ముఖాన్ని ఆకాశంలా విస్తరించినట్టుగా చేసుకొని…
శ్లోకపాఠం
బలమిచ్ఛామహే జ్ఞాతుం భూయశ్చాస్య పరాక్రమమ్ ।
త్వాం విజేష్యత్యుపాయేన విషాదమ్ వా గమిష్యతి ॥
॥ ౦౦౧.౧౪౮ ॥
పదం - పదార్థం
బలమ్ : బలాన్ని; ఇచ్ఛామహే : మేము కోరుతున్నాము; జ్ఞాతుమ్ : తెలుసుకోవడానికి; భూయః చ : మరల కూడా; అస్య : ఇతని (హనుమంతుని); పరాక్రమమ్ : పరాక్రమాన్ని; త్వామ్ : నిన్ను; విజేష్యతి : జయించును; ఉపాయేన : ఉపాయంతో; విషాదమ్ : నిరుత్సాహాన్ని / విషాదాన్ని; వా : లేదా; గమిష్యతి : పొందును / చేరును.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఇతని బలాన్ని, మరల ఇతని పరాక్రమాన్ని తెలుసుకోవాలనే మా కోరిక. అతడు ఉపాయంతో నిన్ను జయిస్తాడో, లేక విషాదానికి లోనవుతాడో – అదే మాకు చూడాలనుంది…
శ్లోకపాఠం
ఏవముక్తా తు సా దేవీ దైవతైః అభిసత్కృతా ।
సముద్రమధ్యే సురసా బిభ్రతీ రాక్షసమ్ వపుః ॥
॥ ౦౦౧.౧౪౯ ॥
పదం - పదార్థం
ఏవమ్ ఉక్తా : ఈ విధంగా పలుకబడిన తరువాత; తు : అయితే; సా : ఆమె; దేవీ : దేవత; దైవతైః : దేవతలచే; అభిసత్కృతా : విశేషంగా గౌరవింపబడినది; సముద్రమధ్యే : సముద్ర మధ్యలో; సురసా : సురస; బిభ్రతీ : ధరించుచూ / కలిగియుండుచూ; రాక్షసమ్ : రాక్షస రూపాన్ని; వపుః : శరీరాన్ని.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఈ విధంగా పలుకబడిన ఆమె దేవి, దేవతలచే విశేషంగా గౌరవింపబడి, సముద్ర మధ్యలో సురస – రాక్షస రూపాన్ని ధరించిన శరీరంతో అక్కడ నిలిచింది…
శ్లోకపాఠం
వికృతమ్ చ విరూపమ్ చ సర్వస్య చ భయావహమ్ ।
ప్లవమానం హనూమంతమ్ ఆవృత్య ఇదమ్ ఉవాచ హ ॥
॥ ౦౦౧.౧౫౦ ॥
పదం - పదార్థం
వికృతమ్ : వికృతమైనదిగా; చ : మరియు; విరూపమ్ : భయంకరమైన రూపముగలదిగా; చ : మరియు; సర్వస్య చ : అందరికీ కూడా; భయావహమ్ : భయాన్ని కలిగించేదిగా; ప్లవమానమ్ : దూకుతూ వెళ్తున్నవాడైన; హనూమంతమ్ : హనుమంతుణ్ని; ఆవృత్య : చుట్టుముట్టి / ఆవరించి; ఇదమ్ : ఈ మాటను; ఉవాచ హ : పలికింది.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వికృతంగా, విరూపంగా, అందరికీ భయాన్ని కలిగించే రూపంతో – దూకుతూ వెళ్తున్న హనుమంతుణ్ని చుట్టుముట్టి – ఆమె ఈ మాటను పలికింది…
శ్లోకపాఠం
మమ భక్షః ప్రదిష్టస్త్వమ్ ఈశ్వరైః వానరర్షభ ।
అహమ్ త్వామ్ భక్షయిష్యామి ప్రవిశేదమ్ మమాననమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౫౧ ॥
పదం - పదార్థం
మమ : నా; భక్షః : భక్షణ భాగము / ఆహారము; ప్రదిష్టః : విధించబడినవాడు; త్వమ్ : నీవు; ఈశ్వరైః : దేవతలచే; వానరర్షభ : ఓ వానరులలో శ్రేష్ఠుడా; అహమ్ : నేను; త్వామ్ : నిన్ను; భక్షయిష్యామి : తినబోతున్నాను; ప్రవిశ : ప్రవేశించు; ఇదమ్ : ఈ; మమాననమ్ : నా ముఖంలోనికి.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ వానరులలో శ్రేష్ఠుడా! దేవతలచే నీవు నా భక్షణ భాగంగా నియమించబడ్డావు. అందువల్ల నేను నిన్ను భక్షించబోతున్నాను – ఈ నా ముఖంలోనికి ప్రవేశించు.
శ్లోకపాఠం
ఏవముక్తా సురసయా ప్రాంజలిః వానరర్షభ ।
ప్రహృష్టవదనః శ్రీమాన్ ఇదం వచనమబ్రవీత్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౫౨ ॥
పదం - పదార్థం
ఏవమ్ ఉక్తా : ఈ విధంగా పలికిన తరువాత; సురసయా : సురసచే; ప్రాంజలిః : అంజలి ముద్రతో ఉన్నవాడై; వానరర్షభ : ఓ వానరులలో శ్రేష్ఠుడా; ప్రహృష్టవదనః : ఆనందంతో ప్రకాశించే ముఖముగలవాడై; శ్రీమాన్ : శ్రీమంతుడైన; ఇదమ్ : ఈ; వచనమ్ : మాటను; అబ్రవీత్ : పలికాడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
సురస ఈ విధంగా పలికిన తరువాత, అంజలి ముద్రతో నిలిచిన వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు – ఆనందంతో ప్రకాశించే ముఖంతో – ఈ మాటను పలికాడు…
శ్లోకపాఠం
రామో దాశరథిర్నామ ప్రవిష్టో దండకావనమ్ ।
లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా వైదేహ్యా చాపి భార్యయా ॥
॥ ౦౦౧.౧౫౩ ॥
పదం - పదార్థం
రామః : శ్రీరాముడు; దాశరథిః నామ : దశరథుని కుమారుడనే పేరుగలవాడు; ప్రవిష్టః : ప్రవేశించినవాడు; దండకావనమ్ : దండకారణ్యాన్ని; లక్ష్మణేన సహ : లక్ష్మణునితో కలిసి; భ్రాత్రా : అన్నదమ్ముడైన అతనితో; వైదేహ్యా చ అపి : వైదేహితో కూడా; భార్యయా : భార్యతో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
దశరథుని కుమారుడైన శ్రీరాముడు, తన తమ్ముడైన లక్ష్మణునితో కలిసి, అలాగే తన భార్య అయిన వైదేహితో కూడ, దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించాడు.
శ్లోకపాఠం
అస్య కార్యవిషక్తస్య బద్ధవైరస్య రాక్షసైః ।
తస్య సీతా హృతా భార్యా రావణేన యశస్వినీ ॥
॥ ౦౦౧.౧౫౪ ॥
పదం - పదార్థం
అస్య : ఇతని (శ్రీరాముడి); కార్యవిషక్తస్య : కార్యంలో నిమగ్నుడైనవాడైన; బద్ధవైరస్య : శత్రుత్వంలో బంధింపబడినవాడైన; రాక్షసైః : రాక్షసులచే; తస్య : అతనికి (అదే శ్రీరాముడికి); సీతా : సీత; హృతా : అపహరించబడింది; భార్యా : భార్య; రావణేన : రావణునిచే; యశస్వినీ : కీర్తిగలదైన ఆమె.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
కార్యంలో నిమగ్నుడై, రాక్షసులతో శత్రుత్వంలో బంధింపబడిన ఆ శ్రీరాముడికి — భార్య అయిన కీర్తిగల సీతను రావణుడు అపహరించాడు.
శ్లోకపాఠం
తస్యాః సకాశమ్ దూతోఽహమ్ గమిష్యే రామశాసనాత్ ।
కర్తుమర్హసి రామస్య సాహ్యమ్ విషయవాసిని ॥
॥ ౦౦౧.౧౫౫ ॥
పదం - పదార్థం
తస్యాః : ఆమె యొక్క (ఆమె వద్దకు); సకాశమ్ : సమీపమ్, సన్నిధి; దూతః : దూతను, సందేశవాహకుడు; అహమ్ : నేను; గమిష్యే : వెళ్తాను, చేరుదును; రామశాసనాత్ : శ్రీరాముని ఆజ్ఞవల్ల; కర్తుమ్ : చేయుటకు; అర్హసి : తగును, చేయవలెను; రామస్య : శ్రీరామునికి సంబంధించిన; సాహ్యమ్ : సహాయమ్; విషయవాసిని : ఈ ప్రాంతమున నివసించుదానా (ఓ స్థానవాసినీ).
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
శ్రీరాముని ఆజ్ఞవల్ల నేను ఆమె (సీతాదేవి) సమీపానికి దూతనై వెళ్లబోతున్నాను. ఓ ఈ ప్రాంతంలో నివసించుదానా, నీవు శ్రీరామునికి తగిన సహాయం చేయవలెను…
శ్లోకపాఠం
అథవా మైథిలీమ్ దృష్ట్వా రామమ్ చాక్లిష్టకారిణమ్ ।
ఆగమిష్యామి తే వక్త్రమ్ సత్యమ్ ప్రతిశృణోమి తే ॥
॥ ౦౦౧.౧౫౬ ॥
పదం - పదార్థం
అథవా : లేదా; మైథిలీమ్ : మైథిలిని (సీతాదేవిని); దృష్ట్వా : చూచి; రామమ్ : శ్రీరాముని; చ : మరియు; ఆక్లిష్టకారిణమ్ : అలసటలేని కార్యసాధకునైన; ఆగమిష్యామి : తిరిగి వచ్చెదను; తే : నీ యొద్దకు; వక్త్రమ్ : నోరు, ముఖము; సత్యమ్ : సత్యముగా; ప్రతిశృణోమి : వాగ్దానం చేయుచున్నాను; తే : నీకు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
లేదా, మైథిలిని దర్శించి, అలసటలేని కార్యసాధకుడైన శ్రీరాముని కూడ చూచి, నేను మళ్లీ నీ సమీపానికి వచ్చెదను. ఇది నీకు నేను సత్యముగా చేసే వాగ్దానం…
శ్లోకపాఠం
ఏవముక్తా హనుమతా సురసా కామరూపిణీ ।
అబ్రవీన్నాతివర్తేన్మామ్ కశ్చిదేష వరో మమ ॥
॥ ౦౦౧.౧౫౭ ॥
పదం - పదార్థం
ఏవమ్ఉక్తా : ఈ విధంగా పలుకబడిన; హనుమతా : హనుమంతునిచే; సురసా : సురసా దేవి; కామరూపిణీ : ఇష్టరూపం ధరించువది; అబ్రవీత్ : పలికెను; నాతివర్తేత్ : అతిక్రమించరాదు; మామ్ : నన్ను; కశ్చిత్ : ఎవడైనను; ఏషః : ఇది; వరః : వరము; మమ : నా.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
హనుమంతుడు ఈ విధంగా పలికిన తరువాత, ఇష్టరూపం ధరించగల సురసా దేవి ఇలా చెప్పెను: “నన్ను ఎవడును అతిక్రమించరాదు – ఇది నాకు లభించిన వరము…”
శ్లోకపాఠం
తమ్ ప్రయాంతమ్ సముద్వీక్ష్య సురసా వాక్యమబ్రవీత్ ।
బలమ్ జిజ్ఞాసమానా వై నాగమాతా హనూమతః ॥
॥ ౦౦౧.౧౫౮ ॥
పదం - పదార్థం
తమ్ : అతనిని (హనుమంతునిని); ప్రయాంతమ్ : ప్రయాణించుచున్నవాడిని; సముద్వీక్ష్య : గమనించి, పరిశీలించి; సురసా : సురసా దేవి; వాక్యమ్ : వాక్యమును; అబ్రవీత్ : పలికెను; బలమ్ : బలము; జిజ్ఞాసమానా : తెలుసుకొనదలచినది; వై : నిజముగా; నాగమాతా : నాగుల తల్లి; హనూమతః : హనుమంతుని యొక్క.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ముందుకు సాగుచున్న హనుమంతునిని గమనించి, అతని బలమును తెలుసుకొనదలచిన నాగమాత అయిన సురసా దేవి ఈ విధముగా పలికెను…
శ్లోకపాఠం
ప్రవిశ్య వదనం మేఽద్య గంతవ్యం వానరోత్తమ ।
వరోఽఏష పురా దత్తో మమ ధాత్రేతి సత్వరా ॥
॥ ౦౦౧.౧౫౯ ॥
పదం - పదార్థం
ప్రవిశ్య : ప్రవేశించి; వదనం : నోరు, ముఖము; మే : నా; అద్య : ఈ రోజు; గంతవ్యం : ప్రవేశించవలెను, వెళ్లవలెను; వానరోత్తమ : వానరులలో శ్రేష్ఠుడా; వరః : వరము; ఏషః : ఇది; పురా : పూర్వము; దత్తః : ఇచ్చబడినది; మమ : నాకు; ధాత్రా : సృష్టికర్తచే (బ్రహ్మదేవునిచే); ఇతి : అని; సత్వరా : త్వరగా, ఆత్రుతతో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ వానరశ్రేష్ఠుడా, ఈ రోజు నా నోటిలో ప్రవేశించి వెళ్లవలెను. ఇది నాకు పూర్వము సృష్టికర్తచే అనుగ్రహించబడిన వరము – అని సురసా దేవి త్వరితంగా పలికెను…
శ్లోకపాఠం
వ్యాదాయ విపులమ్ వక్త్రమ్ స్థితా సా మారుతేః పురః ।
ఏవముక్తః సురసయా క్రుద్ధో వానరపుంగవః ॥
॥ ౦౦౧.౧౬౦ ॥
పదం - పదార్థం
వ్యాదాయ : విస్తరించి, విప్పి; విపులమ్ : విస్తారమైన; వక్త్రమ్ : నోరు, ముఖము; స్థితా : నిలిచెను; సా : ఆమె; మారుతేః : మారుతి (వాయుసుతుడైన హనుమంతుని) యొక్క; పురః : ముందర; ఏవమ్ఉక్తః : ఈ విధముగా పలుకబడిన; సురసయా : సురసచే; క్రుద్ధః : కోపగించెను; వానరపుంగవః : వానరులలో శ్రేష్ఠుడైనవాడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
విస్తారమైన తన నోరును విప్పి, ఆమె (సురసా) వాయుసుతుడైన హనుమంతుని ముందర నిలిచెను. ఈ విధముగా సురసచే పలుకబడిన వాక్యమును విని, వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు కోపగించెను…
శ్లోకపాఠం
అబ్రవీత్ కురు వై వక్త్రమ్ యేన మామ్ విషహిష్యసే ।
ఇత్యుక్త్వా సురసామ్ క్రుద్ధో దశయోజనమాయతః ॥
॥ ౦౦౧.౧౬౧ ॥
పదం - పదార్థం
అబ్రవీత్ : పలికెను; కురు : చేయుము, విస్తరించుము; వై : నిజముగా; వక్త్రమ్ : నోరు; యేన : దాని ద్వారా; మామ్ : నన్ను; విషహిష్యసే : మింగగలవు, జయించగలవు; ఇతి : అని; ఉక్త్వా : చెప్పి; సురసామ్ : సురసాను; క్రుద్ధః : కోపంతో; దశయోజనమ్ : పది యోజనాల మేరకు; ఆయతః : విస్తరించెను.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతడు ఇలా పలికెను: “నన్ను మింగగలగునట్లుగా నీ నోరును విస్తరించుము.” అట్లు చెప్పి, కోపగించెను గాక, సురసా సమక్షములో తాను పది యోజనాల మేరకు తన దేహమును విస్తరించెను…
శ్లోకపాఠం
దశయోజనవిస్తారః బభూవ హనూమాంస్తదా ।
తమ్ దృష్ట్వా మేఘసంకాశమ్ దశయోజనమాయతమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౬౨ ॥
పదం - పదార్థం
దశయోజనవిస్తారః : పది యోజనాల విస్తారముగలవాడు; బభూవ : అయ్యెను, అయ్యాడు; హనూమాన్ : హనుమంతుడు; తదా : అప్పుడు; తమ్ : అతనిని; దృష్ట్వా : చూచి; మేఘసంకాశమ్ : మేఘమువలె కనిపించువానిని; దశయోజనమాయతమ్ : పది యోజనాల మేరకు విస్తరించినవాడిని.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు హనుమంతుడు పది యోజనాల విస్తారముగలవాడయ్యాడు. మేఘమువలె కనబడుచూ, పది యోజనాల మేరకు విస్తరించిన అతనిని చూసి…
శ్లోకపాఠం
చకార సురసా చాస్యమ్ వింశద్యోజనమాయతమ్ ।
హనూమాంస్తు తతః క్రుద్ధః త్రింశద్యోజనమాయతః ॥
॥ ౦౦౧.౧౬౩ ॥
పదం - పదార్థం
చకార : చేసెను, విస్తరించెను; సురసా : సురసా దేవి; చాస్యమ్ : అతని దేహమును (అస్యమ్ = అతని రూపము); వింశద్యోజనమ్ : ఇరవై యోజనాలు; ఆయతమ్ : విస్తరించినది; హనూమాన్ : హనుమంతుడు; తు : అయితే; తతః : తరువాత; క్రుద్ధః : కోపగించెను; త్రింశద్యోజనమ్ : ముప్పై యోజనాలు; ఆయతః : విస్తరించెను.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు సురసా తన రూపమును ఇరవై యోజనాల మేరకు విస్తరించెను. తరువాత కోపగించిన హనుమంతుడు ముప్పై యోజనాల మేరకు తన దేహమును విస్తరించెను…
శ్లోకపాఠం
చకార సురసా వక్త్రమ్ చత్వారింశత్ తథోచ్ఛ్రితమ్ ।
బభూవ హనూమాన్ వీరః పంచాశత్ యోజనోచ్ఛ్రితః ॥
॥ ౦౦౧.౧౬౪ ॥
పదం - పదార్థం
చకార : చేసెను, విస్తరించెను; సురసా : సురసా దేవి; వక్త్రమ్ : నోరును; చత్వారింశత్ : నలభై; తథోచ్ఛ్రితమ్ : అట్లే పైకెత్తినది, విస్తరించినది; బభూవ : అయ్యెను; హనూమాన్ : హనుమంతుడు; వీరః : వీరుడు; పంచాశత్ : యాభై; యోజనోచ్ఛ్రితః : యోజనాల మేరకు పైకెత్తబడినవాడు, విస్తరించినవాడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు సురసా తన నోరును నలభై యోజనాల మేరకు అట్లే విస్తరించెను. తరువాత వీరుడైన హనుమంతుడు యాభై యోజనాల మేరకు తన దేహమును మరింత ఎత్తుగా విస్తరించెను…
శ్లోకపాఠం
చకార సురసా వక్త్రమ్ షష్టియోజనమ్ ఆయతమ్ ।
తథైవ హనూమాన్ వీరః సప్తతీ యోజనోచ్ఛ్రితః ॥
॥ ౦౦౧.౧౬౫ ॥
పదం - పదార్థం
చకార : చేసెను, విస్తరించెను; సురసా : సురసా దేవి; వక్త్రమ్ : నోరును; షష్టియోజనమ్ : అరవై యోజనాలు; ఆయతమ్ : విస్తరించినది; తథైవ : అట్లే, అలాగే; హనూమాన్ : హనుమంతుడు; వీరః : వీరుడు; సప్తతీ : డెబ్బై; యోజనోచ్ఛ్రితః : యోజనాల మేరకు పైకెత్తబడినవాడు, విస్తరించినవాడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు సురసా తన నోరును అరవై యోజనాల మేరకు విస్తరించెను. అట్లే వీరుడైన హనుమంతుడు డెబ్బై యోజనాల మేరకు తన దేహమును మరింత ఎత్తుగా విస్తరించెను…
శ్లోకపాఠం
చకార సురసా వక్త్రమ్ అశీతియోజనాయతమ్ ।
హనూమాన్ అచలప్రఖ్యః నవతీ యోజనోచ్ఛ్రితః ॥
॥ ౦౦౧.౧౬౬ ॥
పదం - పదార్థం
చకార : చేసెను, విస్తరించెను; సురసా : సురసా దేవి; వక్త్రమ్ : నోరును; అశీతియోజనాయతమ్ : ఎనభై యోజనాల మేరకు విస్తరించినది; హనూమాన్ : హనుమంతుడు; అచలప్రఖ్యః : పర్వతమువలె కనబడువాడు; నవతీ : తొంభై; యోజనోచ్ఛ్రితః : యోజనాల మేరకు పైకెత్తబడినవాడు, విస్తరించినవాడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు సురసా తన నోరును ఎనభై యోజనాల మేరకు విస్తరించెను. పర్వతమువలె కనబడుచున్న హనుమంతుడు తొంభై యోజనాల మేరకు తన దేహమును మరింత ఎత్తుగా విస్తరించెను…
శ్లోకపాఠం
చకార సురసా వక్త్రమ్ శతయోజనమాయతమ్ ।
తత్ దృష్ట్వా వ్యాదితమ్ త్వాస్యమ్ వాయుపుత్రః సుబుద్ధిమాన్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౬౭ ॥
పదం - పదార్థం
చకార : చేసెను, విస్తరించెను; సురసా : సురసా దేవి; వక్త్రమ్ : నోరును; శతయోజనమ్ : వంద యోజనాలు; ఆయతమ్ : విస్తరించినది; తత్ : అది; దృష్ట్వా : చూచి; వ్యాదితమ్ : విప్పబడినది, తెరవబడినది; త్వాస్యమ్ : అప్పుడు ఆ నోరు (తు + ఆస్యమ్); వాయుపుత్రః : వాయుదేవుని కుమారుడు; సుబుద్ధిమాన్ : మంచి బుద్ధిగలవాడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు సురసా తన నోరును వంద యోజనాల మేరకు విస్తరించెను. అట్లుగా విప్పబడిన ఆ నోరును చూచి, వాయుపుత్రుడైన సుబుద్ధిమంతుడు…
శ్లోకపాఠం
దీర్ఘజిహ్వమ్ సురసయాః సుఘోరమ్ నరకోపమమ్ ।
సుసంక్షిప్య ఆత్మనః కాయమ్ బభూవ అంగుష్ఠమాత్రకః ॥
॥ ౦౦౧.౧౬౮ ॥
పదం - పదార్థం
దీర్ఘజిహ్వమ్ : పొడవైన నాలుకగల; సురసయాః : సురసాయొక్క; సుఘోరమ్ : అత్యంత భయంకరమైన; నరకోపమమ్ : నరకమువలె భయంకరమైన; సుసంక్షిప్య : బాగా కుదించుకొని; ఆత్మనః : తన యొక్క; కాయమ్ : దేహమును; బభూవ : అయ్యెను; అంగుష్ఠమాత్రకః : బొటనవేలు పరిమాణముగలవాడు.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
పొడవైన నాలుకగల, నరకమువలె అత్యంత భయంకరమైన సురసాయొక్క నోరును గమనించి, తన దేహమును బాగా కుదించుకొని, హనుమంతుడు బొటనవేలు పరిమాణముగలవాడయ్యెను…
శ్లోకపాఠం
సోఽభిపత్యాశు తద్వక్త్రమ్ నిష్పత్య చ మహాజవః ।
అంతరిక్షే స్థితః శ్రీమాన్ ఇదమ్ వచనమబ్రవీత్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౬౯ ॥
పదం - పదార్థం
సః : అతడు; అభిపత్యాశు : త్వరగా లోపలికి దూకి; తద్వక్త్రమ్ : ఆ నోరును; నిష్పత్య : బయటకు వచ్చి; చ : మరియు; మహాజవః : అత్యంత వేగముగలవాడు; అంతరిక్షే : ఆకాశములో; స్థితః : నిలిచి; శ్రీమాన్ : మహిమగలవాడు; ఇదమ్ : ఈ; వచనమ్ : మాటను; అబ్రవీత్ : పలికెను.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతడు త్వరగా ఆ నోరులోనికి దూకి, వెంటనే బయటకు వచ్చి, మహావేగముగలవాడై ఆకాశములో నిలిచి, ఈ మాటను పలికెను…
శ్లోకపాఠం
ప్రవిష్టోఽస్మి హి తే వక్త్రమ్ దాక్షాయణి నమోఽస్తు తే ।
గమిష్యే యత్ర వైదేహీ సత్యం చాసీద్వరస్తవ ॥
॥ ౦౦౧.౧౭౦ ॥
పదం - పదార్థం
ప్రవిష్టః అస్మి : ప్రవేశించితిని; హి : నిజముగా; తే : నీ; వక్త్రమ్ : నోరులో; దాక్షాయణి : దక్షుని కుమార్తె (సురసా దేవి); నమః అస్తు తే : నీకు నమస్కారము గాక; గమిష్యే : వెళ్లుదును; యత్ర : ఎక్కడ; వైదేహీ : సీతాదేవి; సత్యమ్ : సత్యముగా; చ : మరియు; ఆసీత్ : అయ్యెను, నెరవేరెను; వరః : వరము; తవ : నీది.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ దాక్షాయణీ, నీ నోరులో నేను ప్రవేశించితిని — నీకు నమస్కారము. ఇప్పుడు వైదేహి ఉన్న చోటుకు నేను వెళ్లుదును. నీ వరము సత్యముగా నెరవేరినదే…
శ్లోకపాఠం
తమ్ దృష్ట్వా వదనాన్ముక్తమ్ చంద్రమ్ రాహుముఖాదివ ।
అబ్రవీత్ సురసా దేవీ స్వేన రూపేణ వానరమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౭౧ ॥
పదం - పదార్థం
తమ్ : అతనిని; దృష్ట్వా : చూచి; వదనాత్ ముక్తమ్ : నోటి నుండి విడుదలైన; చంద్రమ్ : చంద్రునిని; రాహుముఖాత్ ఇవ : రాహువు నోటి నుండి వలె; అబ్రవీత్ : పలికెను; సురసా : సురసా దేవి; దేవీ : దేవత; స్వేన : తన స్వరూపముతో; రూపేణ : రూపములో; వానరమ్ : వానరునితో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
రాహువు నోటి నుండి విడిపడిన చంద్రునివలె తన నోటి నుండి విడుదలైన అతనిని చూచి, సురసా దేవి తన స్వరూపములోకి వచ్చి వానరునితో ఇలా పలికెను…
శ్లోకపాఠం
అర్థసిద్ధ్యై హరిశ్రేష్ఠ గచ్చ సౌమ్య యథాసుఖమ్ ।
సమనాయస్వ వైదేహీమ్ రాఘవేణ మహాత్మనా ॥
॥ ౦౦౧.౧౭౨ ॥
పదం - పదార్థం
అర్థసిద్ధ్యై : కార్యసిద్ధి కొరకు; హరిశ్రేష్ఠ : వానరులలో శ్రేష్ఠుడా; గచ్చ : వెళ్లుము; సౌమ్య : ఓ మృదుస్వభావుడా; యథాసుఖమ్ : సుఖముగా, స్వేచ్ఛగా; సమనాయస్వ : తీసికొనిరమ్ము, సమకూర్చుము; వైదేహీమ్ : సీతాదేవిని; రాఘవేణ : రాఘవునితో (శ్రీరామునితో); మహాత్మనా : మహాత్ముడైన.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ హరిశ్రేష్ఠుడా, కార్యసిద్ధి కొరకు సౌమ్యుడవై సుఖముగా వెళ్లుము. మహాత్ముడైన రాఘవునితో కలిసి వైదేహిని సమకూర్చుము…
శ్లోకపాఠం
తత్ తృతీయమ్ హనుమతః దృష్ట్వా కర్మ సుదుష్కరమ్ ।
సాధు సాధ్వితి భూతాని ప్రశశంసుః తదా హరిమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౭౩ ॥
పదం - పదార్థం
తత్ : ఆ; తృతీయమ్ : మూడవది; హనుమతః : హనుమంతుని; దృష్ట్వా : చూసి; కర్మ : కార్యమ్; సుదుష్కరమ్ : అత్యంత దుష్కరమైనది; సాధు సాధు ఇతి : “శభాష్, శభాష్” అని; భూతాని : భూతగణములు, సర్వజీవులు; ప్రశశంసుః : ప్రశంసించిరి; తదా : అప్పుడు; హరిమ్ : హనుమంతునిని.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
హనుమంతుని ఆ మూడవ అత్యంత దుష్కరమైన కార్యాన్ని చూసి, అప్పుడు భూతగణములన్నియు “శభాష్, శభాష్” అని హనుమంతునిని ప్రశంసించిరి.
శ్లోకపాఠం
స సాగరమ్ అనాధృష్యం అభ్యేత్య వరుణాలయమ్ ।
జగామ ఆకాశమ్ ఆవిశ్య వేగేన గరుడోపమః ॥
॥ ౦౦౧.౧౭౪ ॥
పదం - పదార్థం
సః : అతడు; సాగరమ్ : సముద్రమును; అనాధృష్యం : అందరచే దాటలేనిదైన; అభ్యేత్య : సమీపించి / చేరి; వరుణాలయమ్ : వరుణుని నివాసమైన జలరాశిని; జగామ : వెళ్లెను; ఆకాశమ్ : ఆకాశమును; ఆవిశ్య : ప్రవేశించి; వేగేన : వేగంతో; గరుడోపమః : గరుడునితో సమానుడై.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతడు అందరచే దాటలేనిదైన వరుణుని నివాసమైన ఆ సముద్రమును చేరి, ఆకాశములో ప్రవేశించి, గరుడునితో సమానమైన వేగంతో ముందుకు సాగెను.
శ్లోకపాఠం
సేవితే వారిధరాభిః పతగైశ్చ నిషేవితే ।
చరితే కైశికాచార్యైః ఐరావతనిషేవితే ॥
॥ ౦౦౧.౧౭౫ ॥
పదం - పదార్థం
సేవితే : సేవింపబడిన; వారిధరాభిః : మేఘములచే; పతగైః చ : పక్షులచే కూడ; నిషేవితే : విహరింపబడిన; చరితే : సంచరింపబడిన; కైశికాచార్యైః : గంధర్వగణములచే; ఐరావతనిషేవితే : ఐరావతాది దివ్యగజములచే సేవింపబడిన.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
మేఘములచే సేవింపబడిన, పక్షులచే విహరింపబడిన, గంధర్వగణములచే సంచరింపబడిన, ఐరావతాది దివ్యగజములచే సేవింపబడిన ఆ ఆకాశమార్గములో…
శ్లోకపాఠం
సింహ కుంజర శార్దూల పతగ ఉరగ వాహనైః ।
విమానైః సంపతద్భిః చ విమలైః సమలంకృతే ॥
॥ ౦౦౧.౧౭౬ ॥
పదం - పదార్థం
సింహ : సింహములు; కుంజర : గజములు; శార్దూల : పులులు; పతగ : పక్షులు; ఉరగ : సర్పములు; వాహనైః : వాహనములుగా కలిగినవారిచే; విమానైః : విమానములచే; సంపతద్భిః : ఎగురుచున్నవారిచే; చ : మరియు; విమలైః : నిర్మలమైన; సమలంకృతే : అలంకరింపబడిన.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
శ్లోకపాఠం
వజ్రాశని సమాఘాతైః పావకైః ఉపశోభితే ।
కృతపుణ్యైః మహాభాగైః స్వర్గజిత్భిః అలంకృతే ॥
॥ ౦౦౧.౧౭౭ ॥
పదం - పదార్థం
వజ్రాశని సమాఘాతైః : వజ్రాయుధముల, పిడుగుల ఘోర ఆఘాతములతో; పావకైః : అగ్నిజ్వాలలచే; ఉపశోభితే : ప్రకాశమానమై అలంకరింపబడిన; కృతపుణ్యైః : పుణ్యకార్యములు చేసినవారిచే; మహాభాగైః : మహాభాగ్యశాలులచే; స్వర్గజిత్భిః : స్వర్గాన్ని జయించినవారిచే; అలంకృతే : అలంకరింపబడిన దానిలో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వజ్రాయుధములవంటి పిడుగుల ఘోర ఆఘాతములతోను, అగ్నిజ్వాలల కాంతితోను ప్రకాశమానమై, పుణ్యకార్యములు చేసిన మహాభాగ్యశాలులైన స్వర్గజయులచే అలంకరింపబడిన ఆ ఆకాశములో…
శ్లోకపాఠం
వహతా హవ్యం అత్యర్థమ్ సేవితే చిత్రభానునా ।
గ్రహ నక్షత్ర చంద్రార్క తారాగణ విభూషితే ॥
॥ ౦౦౧.౧౭౮ ॥
పదం - పదార్థం
వహతా : వహించుచున్నదానిచే; హవ్యం : హోమద్రవ్యమును; అత్యర్థమ్ : అత్యంతముగా; సేవితే : సేవింపబడిన, ఆశ్రయింపబడిన; చిత్రభానునా : అగ్నిదేవునిచే; గ్రహ : గ్రహములతో; నక్షత్ర : నక్షత్రములతో; చంద్రార్క : చంద్రుడు మరియు సూర్యునితో; తారాగణ : తారల సమూహములతో; విభూషితే : అలంకరింపబడిన దానిలో.
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
హోమద్రవ్యమును అత్యంతముగా వహించుచున్న అగ్నిదేవునిచే సేవింపబడినదై, గ్రహములు, నక్షత్రములు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, తారాగణములతో అలంకరింపబడిన ఆ ఆకాశములో…
శ్లోకపాఠం
మహర్షి గణ గంధర్వ నాగ యక్ష సమాకులే ।
వివిక్తే విమలే విశ్వే విశ్వావసునా నిషేవితే ॥
॥ ౦౦౧.౧౭౯ ॥
పదం - పదార్థం
మహర్షి గణ : మహర్షుల సమూహములతో; గంధర్వ : గంధర్వులతో; నాగ : నాగులతో; యక్ష సమాకులే : యక్షులతో నిండిన; వివిక్తే : ప్రశాంతమైన, ఏకాంతమైన; విమలే : నిర్మలమైన; విశ్వే : విశాలమైన లోకంలో; విశ్వావసునా : విశ్వావసు గంధర్వునిచే; నిషేవితే : సేవింపబడిన, ఉపాసించబడిన
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
మహర్షుల గణాలతోను, గంధర్వులతోను, నాగులతోను, యక్షులతోను నిండిన; ప్రశాంతమైన, నిర్మలమైన, విశాలమైన ఆ లోకంలో, విశ్వావసు గంధర్వునిచే సేవింపబడిన ఆ స్థలములో…
శ్లోకపాఠం
దేవరాజ గజాక్రాంతే చంద్రసూర్య పథే శివే ।
వితానే జీవలోకస్య వితతే బ్రహ్మనిర్మితే ॥
॥ ౦౦౧.౧౮౦ ॥
పదం - పదార్థం
దేవరాజ గజాక్రాంతే : దేవరాజుని (ఇంద్రుని) గజముచే అధిరోహింపబడిన / ఆవరింపబడిన; చంద్రసూర్య పథే : చంద్రుడు, సూర్యుడు సంచరించే మార్గములో; శివే : మంగళమైన, శుభ్రమైన; వితానే : విస్తరించిన ఆకాశ వితానములో; జీవలోకస్య : జీవుల లోకానికి సంబంధించిన; వితతే : విస్తరించిన; బ్రహ్మనిర్మితే : బ్రహ్మచే నిర్మింపబడిన
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
దేవరాజుని గజముచే అధిరోహింపబడిన; చంద్రసూర్యుల సంచారమార్గములో ఉన్న; శుభ్రమైన ఆ విస్తారమైన ఆకాశ వితానములో, జీవలోకానికి సంబంధించిన, విస్తరించి ఉన్న, బ్రహ్మచే నిర్మింపబడిన ఆ ప్రదేశమందు…
శ్లోకపాఠం
బహుశః సేవితే వీరైః విద్యాధర గణైర్వరైః ।
జగామ వాయుమార్గే తు గరుత్మాన్ ఇవ మారుతిః ॥
॥ ౦౦౧.౧౮౧ ॥
పదం - పదార్థం
బహుశః : అనేకసార్లు, విస్తారంగా; సేవితే : సేవింపబడిన, సంచరింపబడిన; వీరైః : వీరులచే; విద్యాధర గణైర్వరైః : శ్రేష్ఠులైన విద్యాధర గణములచే; జగామ : వెళ్లెను; వాయుమార్గే : గాలిమార్గములో; తు : అయితే, అప్పుడు; గరుత్మాన్ ఇవ : గరుడునివలె; మారుతిః : వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వీరులు, శ్రేష్ఠులైన విద్యాధర గణములు సంచరించిన ఆ గాలిమార్గములో అయితే, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు గరుడుని వలె వెళ్లెను.
శ్లోకపాఠం
హనుమాన్ మేఘజాలాని ప్రకర్షన్ మారుతో యథా ।
కాలాగరుసవర్ణాని రక్తపీతసితాని చ ॥
॥ ౦౦౧.౧౮౨ ॥
పదం - పదార్థం
హనుమాన్ : హనుమంతుడు; మేఘజాలాని : మేఘ సమూహములను; ప్రకర్షన్ : బలంగా ఈడ్చుచూ; మారుతః యథా : గాలి వలె; కాలాగరు సవర్ణాని : కాలాగరు (గాఢ అగరు) వర్ణముతో సమానమైనవి; రక్త : ఎరుపు రంగుగల; పీత : పసుపు రంగుగల; సితాని : తెలుపు రంగుగల; చ : మరియు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
గాలి వలె హనుమంతుడు మేఘ సమూహములను బలంగా ఈడ్చుచూ పోయెను; అవి కాలాగరు వర్ణముతో సమానమైనవి, ఎరుపు, పసుపు, తెలుపు రంగులుగలవి కూడా.
శ్లోకపాఠం
కపినా ఆకృష్యమాణాని మహాభ్రాణి చకాశిరే ।
ప్రవిశన్ అభ్రజాలాని నిష్పతన్ చ పునః పునః ॥
॥ ౦౦౧.౧౮౩ ॥
పదం - పదార్థం
కపినా : కపిచే (హనుమంతునిచే); ఆకృష్యమాణాని : ఈడ్చబడుచున్న; మహాభ్రాణి : పెద్ద మేఘములు; చకాశిరే : ప్రకాశించెను, మెరిసెను, కనిపించెను; ప్రవిశన్ : ప్రవేశించుచు; అభ్రజాలాని : మేఘ సమూహములను; నిష్పతన్ : బయటకు వచ్చుచు; చ : మరియు; పునః పునః : మళ్లీ మళ్లీ
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
కపిచే ఈడ్చబడుచున్న ఆ పెద్ద మేఘములు మెరిసి కనిపించెను; అతడు మేఘ సమూహములలోనికి ప్రవేశించుచు, మళ్లీ మళ్లీ వాటి నుండి బయటకు వచ్చుచుండెను.
శ్లోకపాఠం
భేజేఽంబరమ్ నిరాలంబమ్ లంబపక్ష ఇవాద్రిరాట్ ।
ప్లవమానం తు తం దృష్ట్వా సింహికా నామ రాక్షసీ ॥
॥ ౦౦౧.౧౮౪ ॥
పదం - పదార్థం
భేజే : ఆశ్రయించెను, చేరెను; అంబరమ్ : ఆకాశమును; నిరాలంబమ్ : ఆధారంలేని; లంబపక్షః ఇవ : వేలాడుచున్న రెక్కలుగల పక్షి వలె; అద్రిరాట్ : పర్వతరాజు; ప్లవమానం : ఎగురుచున్న; తు : అయితే; తం : అతనిని; దృష్ట్వా : చూచి; సింహికా నామ రాక్షసీ : సింహికా అనే రాక్షసి
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
పర్వతరాజు రెక్కలుగల పక్షి వలె, ఆధారంలేని ఆకాశమును ఆశ్రయించెను; అయితే అలా ఎగురుచున్న అతనిని చూచి, సింహికా అనే రాక్షసి…
శ్లోకపాఠం
మనసా చింతయామాస ప్రవృద్ధా కామరూపిణీ ।
అద్య దీర్ఘస్య కాలస్య భవిష్యామి అహమ్ ఆశితా ॥
॥ ౦౦౧.౧౮౫ ॥
పదం - పదార్థం
మనసా : మనస్సుతో; చింతయామాస : ఆలోచించెను; ప్రవృద్ధా : బాగా పెరిగిన; కామరూపిణీ : ఇష్టానుసారంగా రూపము ధరించగలది; అద్య : ఈ రోజు; దీర్ఘస్య కాలస్య : దీర్ఘకాలమునకు సంబంధించిన; భవిష్యామి : అవుదును; అహమ్ : నేను; ఆశితా : భోజనము చేసినది, తృప్తి పొందినది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఇష్టానుసారంగా రూపము ధరించగల, బాగా పెరిగిన ఆ రాక్షసి మనస్సులో ఆలోచించెను — “ఈ రోజు దీర్ఘకాలమునకు సంబంధించిన (ఆహారము పొంది) నేను తృప్తి పొందుదును.”
శ్లోకపాఠం
ఇదమ్ హి మే మహత్ సత్వమ్ చిరస్య వశమ్ ఆగతమ్ ।
ఇతి సంచింత్య మనసా ఛాయామ్ అస్య సమాక్షిపత్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౮౬ ॥
పదం - పదార్థం
ఇదమ్ : ఇది; హి : నిజముగా; మే : నాకు; మహత్ సత్వమ్ : గొప్ప జీవి, మహాబలవంతుడు; చిరస్య : చాలాకాలానంతరం; వశమ్ ఆగతమ్ : వశములోకి వచ్చిన; ఇతి : అని; సంచింత్య : బాగా ఆలోచించి; మనసా : మనస్సుతో; ఛాయామ్ అస్య : ఇతని నీడను; సమాక్షిపత్ : ఆకర్షించెను, లాగెను
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
“ఇది నిజముగా చాలాకాలానంతరం నాకు వశములోకి వచ్చిన గొప్ప జీవి” అని మనస్సులో బాగా ఆలోచించి, ఇతని నీడను ఆమె ఆకర్షించెను.
శ్లోకపాఠం
ఛాయాయామ్ గృహ్యమాణాయామ్ చింతయామాస వానరః ।
సంక్షిప్తోऽస్మి సహసా పంగూకృత పరాక్రమః ॥
॥ ౦౦౧.౧౮౭ ॥
పదం - పదార్థం
ఛాయాయామ్ : నీడలో; గృహ్యమాణాయామ్ : పట్టబడుచుండగా; చింతయామాస : ఆలోచించెను; వానరః : వానరుడు (హనుమంతుడు); సంక్షిప్తః అస్మి : నేను కుదించబడ్డాను, అణచబడ్డాను; సహసా : అకస్మాత్తుగా; పంగూకృత పరాక్రమః : పరాక్రమము పంగువుగా చేయబడినవాడిని, శక్తిహీనుడనైనవాడిని
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
నీడ పట్టబడుచుండగా వానరుడు ఆలోచించెను — “అకస్మాత్తుగా నేను కుదించబడ్డాను; నా పరాక్రమము పంగువుగా చేయబడినది.”
శ్లోకపాఠం
ప్రతిలోమేన వాతేన మహానౌరివ సాగరే ।
తిర్యగూర్ధ్వమ్ అధశ్చైవ వీక్షమాణస్తతః కపిః ॥
॥ ౦౦౧.౧౮౮ ॥
పదం - పదార్థం
ప్రతిలోమేన వాతేన : ప్రతికూల గాలిచే; మహా నౌః ఇవ : పెద్ద నౌక వలె; సాగరే : సముద్రములో; తిర్యక్ : అడ్డంగా; ఊర్ధ్వమ్ : పైకి; అధః చ ఏవ : కిందికి కూడా; వీక్షమాణః : చూచుచూ; తతః : అప్పుడు; కపిః : కపి (హనుమంతుడు)
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ప్రతికూల గాలిచే సముద్రములో పెద్ద నౌక వలె, అడ్డంగా, పైకి, కిందికి కూడా చూచుచూ, అప్పుడు కపి (హనుమంతుడు)…
శ్లోకపాఠం
దదర్శ స మహత్ సత్వమ్ ఉత్తితమ్ లవణాంభసి ।
తద్ దృష్ట్వా చింతయామాస మారుతిర్వికృతాననమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౮౯ ॥
పదం - పదార్థం
దదర్శ : చూచెను; సః : అతడు; మహత్ సత్వమ్ : గొప్ప జీవి; ఉత్తితమ్ : పైకి లేచిన; లవణాంభసి : ఉప్పు జలములో (సముద్రములో); తత్ దృష్ట్వా : దానిని చూచి; చింతయామాస : ఆలోచించెను; మారుతిః : వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు; వికృతాననమ్ : వికృతమైన ముఖముగలది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతడు సముద్రములో పైకి లేచిన ఒక గొప్ప జీవిని చూచెను; దానిని చూచి, వికృతమైన ముఖముగలదై యున్నదని వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు ఆలోచించెను.
శ్లోకపాఠం
కపిరాజేన కథితం సత్వమ్ అద్భుతదర్శనమ్ ।
ఛాయాగ్రాహి మహావీర్యమ్ తదిదమ్ నాత్ర సంశయః ॥
॥ ౦౦౧.౧౯౦ ॥
పదం - పదార్థం
కపిరాజేన : కపిరాజు (సుగ్రీవుడు) చేత; కథితం : చెప్పబడిన; సత్వమ్ : జీవి; అద్భుతదర్శనమ్ : ఆశ్చర్యకర రూపముగలది; ఛాయాగ్రాహి : నీడను పట్టుకొనగలది; మహావీర్యమ్ : మహాబలముగలది; తత్ ఇదమ్ : ఇదే అది; న అత్ర సంశయః : ఇందులో ఎలాంటి సందేహమూ లేదు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
కపిరాజు (సుగ్రీవుడు) చెప్పిన ఆశ్చర్యకరరూపముగల, నీడను పట్టుకొనగల, మహాబలముగల ఆ జీవి ఇదే; ఇందులో ఎలాంటి సందేహమూ లేదు.
శ్లోకపాఠం
స తామ్ బుద్ధ్వార్థతత్త్వేన సింహికామ్ మతిమాన్ కపిః ।
వ్యవర్ధత మహాకాయః ప్రవృషీవ బలాహకః ॥
॥ ౦౦౧.౧౯౧ ॥
పదం - పదార్థం
సః : అతడు; తామ్ : ఆమెను; బుద్ధ్వా : గ్రహించి, తెలుసుకొని; అర్థతత్త్వేన : యథార్థ స్వరూపముగా; సింహికామ్ : సింహికాను; మతిమాన్ : బుద్ధిమంతుడు; కపిః : కపి (హనుమంతుడు); వ్యవర్ధత : విస్తరించెను, పెరిగెను; మహాకాయః : మహాదేహముగలవాడై; ప్రవృషి ఇవ : వర్షాకాలములోలాగా; బలాహకః : మేఘము
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతడు యథార్థ స్వరూపముగా ఆమెను సింహికగా గ్రహించి, బుద్ధిమంతుడైన కపి మహాదేహముగలవాడై వర్షాకాలములో మేఘమువలె విస్తరించెను.
శ్లోకపాఠం
తస్య సా కాయమ్ ఉద్వీక్ష్య వర్ధమానమ్ మహాకపేః ।
వక్త్రం ప్రసారయామాస పాతాళాంతరసన్నిభమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౯౨ ॥
పదం - పదార్థం
తస్య : అతని; సా : ఆమె; కాయమ్ : దేహమును; ఉద్వీక్ష్య : పైకి చూచి, పరిశీలించి; వర్ధమానమ్ : పెరుగుచున్న; మహాకపేః : మహాకపియైన హనుమంతుని; వక్త్రం : నోరు; ప్రసారయామాస : విస్తరించెను; పాతాళాంతరసన్నిభమ్ : పాతాళాంతరమువలె విశాలముగలది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతని పెరుగుచున్న దేహమును చూసి, మహాకపియైన హనుమంతుని గమనించిన ఆమె, పాతాళాంతరమువలె విశాలమైన తన నోరును విస్తరించెను.
శ్లోకపాఠం
ఘనరాజీవ గర్జంతీ వానరమ్ సమభిద్రవత్ ।
స దదర్శ తతస్తస్యా వివృతమ్ సుమహన్ముఖమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౯౩ ॥
పదం - పదార్థం
ఘనరాజి ఇవ : మేఘరాశి వలె; గర్జంతీ : గర్జించుచూ; వానరమ్ : వానరుని (హనుమంతుని); సమభిద్రవత్ : నేరుగా దూకెను, దాడి చేసెను; సః : అతడు; దదర్శ : చూచెను; తతః తస్యాః : అప్పుడు ఆమె యొక్క; వివృతమ్ : తెరిచిన; సుమహన్ముఖమ్ : అత్యంత పెద్ద నోరు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
మేఘరాశి వలె గర్జించుచూ వానరునిపై దూకెను; అప్పుడు అతడు ఆమె యొక్క విప్పిన అత్యంత పెద్ద నోరును చూచెను.
శ్లోకపాఠం
కాయమాత్రం చ మేధావీ మర్మాణి చ మహాకపిః ।
స తస్యా వివృతే వక్త్రే వజ్రసంహననః కపిః ॥
॥ ౦౦౧.౧౯౪ ॥
పదం - పదార్థం
కాయమాత్రమ్ : శరీర పరిమాణముతో; చ : మరియు; మేధావీ : బుద్ధిమంతుడు; మర్మాణి : ప్రాణసంధులను; చ : మరియు; మహాకపిః : మహాకపియైన హనుమంతుడు; సః : అతడు; తస్యాః : ఆమె యొక్క; వివృతే వక్త్రే : విప్పబడిన నోటిలో; వజ్రసంహననః : వజ్రమువలె దృఢమైన దేహముగల; కపిః : కపి (హనుమంతుడు)
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
బుద్ధిమంతుడైన మహాకపి శరీర పరిమాణముతోనే ఆమె ప్రాణసంధులను లక్ష్యముగా చేసెను; వజ్రమువలె దృఢదేహముగల కపి ఆమె విప్పిన నోటిలోనికి ప్రవేశించెను.
శ్లోకపాఠం
సంక్షిప్య ముహురాత్మానమ్ నిష్పపాత మహాబలః ।
ఆస్యే తస్యా నిమజ్జంతమ్ దదృశుః సిద్ధచారణాః ॥
॥ ౦౦౧.౧౯౫ ॥
పదం - పదార్థం
సంక్షిప్య : కుదించి; ముహుః : క్షణములో; ఆత్మానమ్ : తనను తాను; నిష్పపాత : లోనికి దూకెను; మహాబలః : మహాబలశాలి; ఆస్యే : నోటిలో; తస్యాః : ఆమె యొక్క; నిమజ్జంతమ్ : మునిగుచున్న; దదృశుః : చూచిరి; సిద్ధచారణాః : సిద్ధులు, చారణులు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
మహాబలశాలి తనను తాను క్షణములో కుదించి లోనికి దూకెను; ఆమె నోటిలో మునిగుచున్న అతనిని సిద్ధులు, చారణులు చూచిరి.
శ్లోకపాఠం
గ్రస్యమానం యథా చంద్రమ్ పూర్ణమ్ పర్వణి రాహుణా ।
తతస్తస్యా నఖైస్తీక్ష్ణైః మర్మాణి ఉత్కృత్య వానరః ॥
॥ ౦౦౧.౧౯౬ ॥
పదం - పదార్థం
గ్రస్యమానం : మింగబడుచున్న; యథా : వలె; చంద్రమ్ : చంద్రుడిని; పూర్ణమ్ : పౌర్ణమి చంద్రుని; పర్వణి : పర్వకాలమున; రాహుణా : రాహుచే; తతః : అప్పుడు; తస్యాః : ఆమె యొక్క; నఖైః తీక్ష్ణైః : పదునైన గోళ్లతో; మర్మాణి : ప్రాణసంధులను; ఉత్కృత్య : కోసి, చీల్చి; వానరః : వానరుడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
పర్వకాలమున రాహుచే మింగబడుచున్న పూర్ణ చంద్రుని వలె, అప్పుడు ఆమె యొక్క ప్రాణసంధులను పదునైన గోళ్లతో కోసి వానరుడు…
శ్లోకపాఠం
ఉత్పపాతాథ వేగేన మనస్సంపాతవిక్రమః ।
తాం తు దృష్ట్వా చ ధృత్యా చ దాక్షిణ్యేన నిపాత్య చ ॥
॥ ౦౦౧.౧౯౭ ॥
పదం - పదార్థం
ఉత్పపాతాథ : అప్పుడు పైకి ఎగిరెను; వేగేన : వేగముతో; మనః సంపాత విక్రమః : మనస్సు వేగమువంటి విక్రమముగలవాడు; తామ్ : ఆమెను; తు : అయితే; దృష్ట్వా : చూచి; చ : మరియు; ధృత్యా : ధైర్యముతో; చ : మరియు; దాక్షిణ్యేన : చాతుర్యముతో, నైపుణ్యముతో; నిపాత్య : కూలదోయి, పడగొట్టి; చ : మరియు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు మనస్సు వేగమువంటి విక్రమముగలవాడు వేగముతో పైకి ఎగిరెను; ఆమెను చూచి, ధైర్యముతోను చాతుర్యముతోను కూలదోయి…
శ్లోకపాఠం
న కపిప్రవరః వేగాత్ వవృద్ధే పునరాత్మవాన్ ।
హృతహృత్సా హనుమతా పపాత విధురాంభసి ॥
॥ ౦౦౧.౧౯౮ ॥
పదం - పదార్థం
న : కాదు; కపిప్రవరః : కపిశ్రేష్ఠుడు; వేగాత్ : వేగముచేత; వవృద్ధే : పెరిగెను; పునః : మళ్లీ; ఆత్మవాన్ : స్వరూపమునకు వచ్చినవాడు; హృతహృత్సా : హృదయం హరింపబడినది (ప్రాణం పోయినది); హనుమతా : హనుమంతునిచే; పపాత : పడిపోయెను; విధురాంభసి : కలతగల జలములో (సముద్రములో)
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
కపిశ్రేష్ఠుడు వేగముచేత మళ్లీ తన స్వరూపమునకు పెరిగెను; హనుమంతునిచే హృదయం హరింపబడిన ఆమె కలతగల జలములో పడిపోయెను.
శ్లోకపాఠం
స్వయంభువైవ హనుమాన్ సృష్టస్తస్యా నిపాతనే ।
తాం హతాం వానరేణాశు పతితాం వీక్ష్య సింహికామ్ ॥
॥ ౦౦౧.౧౯౯ ॥
పదం - పదార్థం
స్వయంభువా ఇవ : స్వయంభు (బ్రహ్మ) వలె; హనుమాన్ : హనుమంతుడు; సృష్టః : సృష్టించబడినవాడై; తస్యా నిపాతనే : ఆమెను పడగొట్టుటకై; తామ్ : ఆమెను; హతామ్ : హతురాలైన; వానరేణ : వానరునిచే; ఆశు : త్వరగా; పతితామ్ : పడిపోయిన; వీక్ష్య : చూచి; సింహికామ్ : సింహికను
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
స్వయంభువైన బ్రహ్మవలె ఆమెను పడగొట్టుటకై సృష్టించబడినవాడై యున్న హనుమంతుడు, వానరునిచే త్వరగా హతురాలై పడిపోయిన సింహికను చూచి…
శ్లోకపాఠం
భూతాని ఆకాశచారీణి తమూచుః ప్లవగోత్తమమ్ ।
భీమమ్ అద్య కృతమ్ కర్మ మహత్ సత్వమ్ త్వయా హతమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౨౦౦ ॥
పదం - పదార్థం
భూతాని : భూతగణములు; ఆకాశచారీణి : ఆకాశములో సంచరించువారు; తమ్ ఊచుః : అతనితో పలికిరి; ప్లవగోత్తమమ్ : ప్లవగశ్రేష్ఠుడిని; భీమమ్ : భయంకరమైన; అద్య : ఈ రోజు; కృతమ్ కర్మ : చేసిన కార్యము; మహత్ సత్వమ్ : గొప్ప జీవిని; త్వయా : నీవుచే; హతమ్ : సంహరించబడినది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆకాశములో సంచరించు భూతగణములు ప్లవగశ్రేష్ఠుడైన అతనితో పలికిరి — “ఈ రోజు గొప్ప కార్యము చేయబడినది; భయంకరమైన జీవి నీ చేత సంహరించబడినది.”
శ్లోకపాఠం
సాధయార్థమ్ అభిప్రేతమ్ అరిష్టమ్ ప్లవతాం వర ।
యస్య త్వేతాని చత్వారి వానరేంద్ర యథా తవ ॥
॥ ౦౦౧.౨౦౧ ॥
పదం - పదార్థం
సాధయ : సాధించుము; అర్థమ్ : లక్ష్యమును; అభిప్రేతమ్ : సంకల్పించిన; అరిష్టమ్ : అడ్డంకిలేని, శుభమయమైన; ప్లవతాం వర : ప్లవగులలో శ్రేష్ఠుడా; యస్య : ఎవనికి; తు : అయితే; ఏతాని చత్వారి : ఈ నాలుగు; వానరేంద్ర : వానరేంద్రా; యథా తవ : నీకు ఉన్నట్లుగా
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ప్లవగులలో శ్రేష్ఠుడా! అడ్డంకిలేని విధముగా సంకల్పించిన లక్ష్యమును సాధించుము; వానరేంద్రా! ఎవనికి ఈ నాలుగు (గుణములు) నీకు ఉన్నట్లుగా ఉంటాయో…
శ్లోకపాఠం
ధృతిః దృష్టిః మతిర్దాక్ష్యమ్ స్వకర్మసు న సీదతి ।
సః తైః సంభావితః పూజ్యః ప్రతిపన్న ప్రయోజనః ॥
॥ ౦౦౧.౨౦౨ ॥
పదం - పదార్థం
ధృతిః : ధైర్యము; దృష్టిః : దూరదృష్టి; మతిః : బుద్ధి; దాక్ష్యమ్ : నైపుణ్యము; స్వకర్మసు : తన కార్యములలో; న సీదతి : కుంగిపోడు; సః : అట్టి వాడు; తైః : వారిచే; సంభావితః : గౌరవింపబడినవాడు; పూజ్యః : పూజార్హుడు; ప్రతిపన్న ప్రయోజనః : లక్ష్యాన్ని సాధించినవాడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ధైర్యము, దూరదృష్టి, బుద్ధి, నైపుణ్యము కలవాడు తన కార్యములలో కుంగిపోడు; అట్టి వాడు వారిచే గౌరవింపబడినవాడై, పూజార్హుడై, తన లక్ష్యాన్ని సాధించినవాడగును.
శ్లోకపాఠం
జగామాకాశమావిశ్య పన్నగాశనవత్ కపిః ।
ప్రాప్తభూయిష్ఠపారః తు సర్వతః ప్రతిలోకయన్ ॥
॥ ౦౦౧.౨౦౩ ॥
పదం - పదార్థం
జగామ : వెళ్లెను; ఆకాశమ్ : ఆకాశమును; ఆవిశ్య : ప్రవేశించి; పన్నగాశనవత్ : పన్నగములను భుజించువాడైన గరుడునివలె; కపిః : కపి (హనుమంతుడు); ప్రాప్తభూయిష్ఠపారః : ఎక్కువ భాగము దాటినవాడు; తు : అయితే; సర్వతః : అన్ని వైపులా; ప్రతిలోకయన్ : పరిశీలించుచూ
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
కపి గరుడునివలె ఆకాశములోనికి ప్రవేశించి వెళ్లెను; ఎక్కువ భాగము దాటినవాడై అన్ని వైపులా పరిశీలించుచుండెను.
శ్లోకపాఠం
యోజనానాం శతస్యాంతే వనరాజిమ్ దదర్శ సః ।
దదర్శ చ పతన్నేవ వివిధ ద్రుమ భూషితామ్ ॥
॥ ౦౦౧.౨౦౪ ॥
పదం - పదార్థం
యోజనానాం : యోజనల యొక్క; శతస్య : వంద యొక్క; అంతే : చివరలో; వనరాజిమ్ : అడవుల సముదాయం; దదర్శ : చూచెను; సః : అతడు; చ : మరియు; పతన్ ఇవ : పడుచున్నవాడివలె; వివిధ : నానావిధ; ద్రుమ : వృక్షములతో; భూషితామ్ : అలంకరించబడినదాన్ని
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వంద యోజనల చివరలో అతడు ఒక వనరాజిని చూచెను; ఆకాశం నుండి దిగుచున్నవాడివలె ఉండి, నానావిధ వృక్షములతో అలంకరించబడినదానిని చూచెను.
శ్లోకపాఠం
ద్వీపమ్ శాఖామృగశ్రేష్ఠః మలయోపవనాని చ ।
సాగరమ్ సాగరానూపమ్ సాగరానూపజాన్ ద్రుమాన్ ॥
॥ ౦౦౧.౨౦౫ ॥
పదం - పదార్థం
ద్వీపమ్ : ద్వీపమును; శాఖామృగశ్రేష్ఠః : వానరులలో శ్రేష్ఠుడు (హనుమంతుడు); మలయోపవనాని : మలయపర్వత ఉపవనములను; చ : మరియు; సాగరమ్ : సముద్రమును; సాగరానూపమ్ : సముద్రతీర ప్రాంతమును; సాగరానూపజాన్ : సముద్రతీరములో పుట్టిన; ద్రుమాన్ : వృక్షములను
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు ద్వీపమును, మలయపర్వత ఉపవనములను, సముద్రమును, సముద్రతీర ప్రాంతమును, సముద్రతీరములో పుట్టిన వృక్షములను దర్శించెను.
శ్లోకపాఠం
సాగరస్య చ పత్నీనాం ముఖాన్యపి విలోకయన్ ।
స మహామేఘసంకాశమ్ సమీక్ష్య ఆత్మానమ్ ఆత్మవాన్ ॥
॥ ౦౦౧.౨౦౬ ॥
పదం - పదార్థం
సాగరస్య : సముద్రముని; చ : మరియు; పత్నీనాం : భార్యల యొక్క (నదుల యొక్క); ముఖాని : ముఖములను (నదీముఖములను); అపి : కూడ; విలోకయన్ : పరిశీలించుచూ; సః : అతడు; మహామేఘసంకాశమ్ : మహామేఘమువలె ప్రకాశించు; సమీక్ష్య : పరిశీలించి; ఆత్మానమ్ : తనను తాను; ఆత్మవాన్ : ధైర్యశాలి, స్థిరచిత్తుడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
సముద్రముని భార్యలైన నదుల ముఖములను కూడ పరిశీలించుచూ, అతడు మహామేఘమువలె కనబడుచున్న తనను తాను పరిశీలించెను; ధైర్యశాలియై యుండెను.
శ్లోకపాఠం
నిరుంధంతమ్ ఇవ ఆకాశమ్ చకార మతిమాన్ మతిమ్ ।
కాయవృద్ధిమ్ ప్రవేగమ్ చ మమ దృష్ట్వైవ రాక్షసాః ॥
॥ ౦౦౧.౨౦౭ ॥
పదం - పదార్థం
నిరుంధంతమ్ : ఆవరించుచున్న; ఇవ : వలె; ఆకాశమ్ : ఆకాశమును; చకార : చేసెను; మతిమాన్ : బుద్ధిమంతుడు; మతిమ్ : నిర్ణయమును; కాయవృద్ధిమ్ : శరీర విస్తారమును; ప్రవేగమ్ : వేగమును; చ : మరియు; మమ : నా; దృష్ట్వా : చూచి; ఇవ : వలె; రాక్షసాః : రాక్షసులు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆకాశమును ఆవరించుచున్నవానివలె కనిపించుచుండగా, బుద్ధిమంతుడు ఒక నిర్ణయము చేసెను — నా శరీర విస్తారమును మరియు వేగమును రాక్షసులు చూచినట్లయితే…
శ్లోకపాఠం
మయి కౌతూహలం కుర్యుః ఇతి మేనే మహాకపిః ।
తతః శరీరమ్ సంక్షిప్య తన్ మహీధరసన్నిభమ్ ॥
॥ ౦౦౧.౨౦౮ ॥
పదం - పదార్థం
మయి : నన్ను గూర్చి; కౌతూహలం : ఆశ్చర్యము, విచిత్రాసక్తి; కుర్యుః : కలిగించుదురు; ఇతి : అని; మేనే : అనుకొనెను; మహాకపిః : మహాకపి (హనుమంతుడు); తతః : అప్పుడు; శరీరమ్ : శరీరమును; సంక్షిప్య : కుదించి; తత్ : ఆ; మహీధరసన్నిభమ్ : పర్వతమువలె ఉన్న
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
“నన్ను గూర్చి రాక్షసులు ఆశ్చర్యముతో కూడిన ఆసక్తిని కలిగించుదురు” అని మహాకపి అనుకొనెను; అప్పుడు పర్వతమువలె ఉన్న తన శరీరమును కుదించెను.
శ్లోకపాఠం
పునః ప్రకృతిమ్ ఆపేదే వీతమోహ ఇవ ఆత్మవాన్ ।
తద్రూపమ్ అతిసంక్షిప్య హనుమాన్ ప్రకృతౌ స్థితః ॥
॥ ౦౦౧.౨౦౯ ॥
పదం - పదార్థం
పునః : మళ్లీ; ప్రకృతిమ్ : సహజస్థితిని; ఆపేదే : పొందెను; వీతమోహః : మోహము తొలగినవాడు; ఇవ : వలె; ఆత్మవాన్ : స్థిరచిత్తుడు; తత్ రూపమ్ : ఆ రూపమును; అతిసంక్షిప్య : బాగా కుదించి; హనుమాన్ : హనుమంతుడు; ప్రకృతౌ : సహజస్థితిలో; స్థితః : నిలిచెను
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
మళ్లీ సహజస్థితిని పొందెను; మోహము తొలగినవాడివలె స్థిరచిత్తుడై యుండెను; ఆ రూపమును బాగా కుదించి హనుమంతుడు తన సహజస్థితిలో నిలిచెను.
శ్లోకపాఠం
త్రీన్ క్రమాన్ ఇవ విక్రమ్య బలివీర్యహరో హరిః ॥
॥ ౦౦౧.౨౧౦ ॥
పదం - పదార్థం
త్రీన్ : మూడు; క్రమాన్ : అడుగులను; ఇవ : వలె; విక్రమ్య : విస్తరించి వేయి, అధిగమించి; బలివీర్యహరః : బలి చక్రవర్తి యొక్క వీర్యాన్ని హరించినవాడు; హరిః : హరి (విష్ణువు)
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
మూడు అడుగులను వేయి బలి చక్రవర్తి యొక్క వీర్యాన్ని హరించిన హరియువలె…
శ్లోకపాఠం
స చారు నానావిధరూపధారీ
పరం సమాసాద్య సముద్రతీరమ్ ।
పరైః అశక్య ప్రతిపన్నరూపః
సమీక్షితాత్మా సమవేక్షితార్థః ॥
॥ ౦౦౧.౨౧౧ ॥
పదం - పదార్థం
సః : అతడు; చారు : సుందరమైన; నానావిధరూపధారీ : నానావిధ రూపములను ధరించువాడు; పరం : ఆ దూరమైన; సమాసాద్య : చేరి; సముద్రతీరమ్ : సముద్రతీరమును; పరైః : ఇతరులచే; అశక్య ప్రతిపన్నరూపః : గ్రహింపలేని రూపమును స్వీకరించినవాడు; సమీక్షితాత్మా : తనను తాను పరిశీలించినవాడు; సమవేక్షితార్థః : కార్యలక్ష్యమును బాగా ఆలోచించినవాడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అతడు సుందరమైన నానావిధ రూపములను ధరించువాడై సముద్రతీరమును చేరి, ఇతరులచే గ్రహింపలేని రూపమును స్వీకరించెను; తనను తాను పరిశీలించినవాడై, కార్యలక్ష్యమును సమగ్రంగా ఆలోచించినవాడై యుండెను.
శ్లోకపాఠం
తతః స లంబస్య గిరేః సమృద్ధే
విచిత్రకూటే నిపపాత కూటే ।
స కేతకోద్దాలక నాళికేరే
మహాద్రికూటప్రతిమో మహాత్మా ॥
॥ ౦౦౧.౨౧౨ ॥
పదం - పదార్థం
తతః : అప్పుడు; సః : అతడు; లంబస్య గిరేః : లంబ పర్వతముని; సమృద్ధే : సమృద్ధిగా ఉన్న; విచిత్రకూటే : విచిత్ర శిఖరములతో కూడిన; నిపపాత : దిగెను; కూటే : శిఖరముపై; స : తో కూడిన; కేతకోద్దాలక : కేతక మరియు ఉద్దాలక వృక్షములతో; నాళికేరే : నాళికేర (కొబ్బరి) వృక్షములతో; మహాద్రికూటప్రతిమః : మహా పర్వత శిఖరమువలె ఉన్న; మహాత్మా : మహాత్ముడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు మహాత్ముడైన అతడు సమృద్ధిగా ఉన్న లంబపర్వతముని విచిత్ర శిఖరముపై దిగెను; కేతక, ఉద్దాలక, నాళికేర వృక్షములతో కూడిన ఆ శిఖరము మహా పర్వతశిఖరమువలె కనబడెను.
శ్లోకపాఠం
తతస్తు సంప్రాప్య సముద్రతీరమ్
సమీక్ష్య లంకాం గిరివర్యమూర్ధ్ని ।
కపిస్తు తస్మిన్ నిపపాత పర్వతే
విధూయ రూపమ్ వ్యథయన్ మృగద్విజాన్ ॥
॥ ౦౦౧.౨౧౩ ॥
పదం - పదార్థం
తతః తు : అప్పుడు అయితే; సంప్రాప్య : చేరి; సముద్రతీరమ్ : సముద్రతీరమును; సమీక్ష్య : పరిశీలించి; లంకామ్ : లంకాను; గిరివర్యమూర్ధ్ని : శ్రేష్ఠమైన పర్వతశిఖరముపై; కపిః తు : కపి అయితే; తస్మిన్ : ఆ (పర్వతములో); నిపపాత : దిగెను; పర్వతే : పర్వతముపై; విధూయ : కదిలించి; రూపమ్ : తన రూపమును; వ్యథయన్ : కలవరపరచుచూ; మృగద్విజాన్ : మృగములను, పక్షులను
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అప్పుడు సముద్రతీరమును చేరి, శ్రేష్ఠమైన పర్వతశిఖరముపై ఉన్న లంకాను పరిశీలించి, కపి ఆ పర్వతముపై దిగెను; తన రూపమును కదిలించుచూ మృగములను, పక్షులను కలవరపరచెను.