శ్రీమద్భగవద్గీతా అధ్యయనం
అధ్యాయం ౧౩ | క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞ విభాగయోగము
(క్షేత్రం మరియు క్షేత్రజ్ఞుని తత్త్వ విభాగం)
శ్రీకృష్ణుడు ఈ అధ్యాయంలో శరీరం (క్షేత్రం) మరియు దానిని తెలుసుకొనెడు ఆత్మ (క్షేత్రజ్ఞుడు) మధ్యనున్న భేదాన్ని స్పష్టంగా వివరిస్తాడు. మనిషి అనుభవించే శరీర, ఇంద్రియ, మనసు, బుద్ధి మొదలైన సమస్త ప్రకృతి అంశాలు “క్షేత్రం”గా పేర్కొనబడతాయి. వాటిని తెలిసికొనే చైతన్య స్వరూపుడు “క్షేత్రజ్ఞుడు”గా నిర్దేశించబడుతాడు. ఈ భేదజ్ఞానం ద్వారా జీవి తన నిజ స్వరూపాన్ని గ్రహించుటకు మార్గం ప్రారంభమవుతుంది.
అతడు తరువాత జ్ఞానానికి అవసరమైన గుణాలను వివరిస్తూ, వినయం, అహింస, సహనం, అసక్తి వంటి లక్షణాలను “జ్ఞానం”గా పేర్కొంటాడు. అలాగే ప్రకృతి మరియు పురుషుని స్వరూపాన్ని వివరించి, బంధనానికి కారణమైన గుణత్రయ ప్రభావాన్ని తెలియజేస్తాడు. ఈ తత్త్వాలను యథార్థంగా గ్రహించినవాడు, క్షేత్రం నుండి తనను వేరుచేసుకొని, పరమాత్మసాక్షాత్కారానికి చేరువవుతాడు.
“క్షేత్రాన్ని తెలిసినవాడు బంధాన్ని దాటును; క్షేత్రజ్ఞునిగా నిలిచినవాడు పరమసత్యాన్ని అనుభవించును.”
శ్లోకపాఠం
(శ్రీభగవానువాచ)
ఇదం శరీరం కౌంతేయ క్షేత్రమిత్యభిధీయతే ।
ఏతద్యో వేత్తి తం ప్రాహుః క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్విదః ॥
॥ ౧౩.౦౨ ॥
పదం - పదార్థం
శ్రీభగవాన్‌ : శ్రీకృష్ణుడు; ఉవాచ : పలికెను; ఇదమ్‌ : ఈ; శరీరమ్‌ : శరీరము; కౌంతేయ : ఓ కుంతీపుత్రుడా; క్షేత్రమ్‌ : క్షేత్రమని; ఇతి : అని; అభిధీయతే : చెప్పబడుచున్నది; ఏతత్‌ : దీనిని; యః : ఎవడు; వేత్తి : తెలుసుకొనును; తమ్‌ : అతనిని; ప్రాహుః : అంటారు; క్షేత్రజ్ఞః : క్షేత్రజ్ఞుడు అని; ఇతి : అని; తద్విదః : తత్త్వాన్ని తెలిసినవారు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
(శ్రీభగవానుడు పలికెను)
ఓ కౌంతేయా! ఈ శరీరమే క్షేత్రమని చెప్పబడుచున్నది. దీనిని ఎవడు తెలుసుకొనునో, అతనిని తత్త్వజ్ఞులు క్షేత్రజ్ఞుడు అని అంటారు.
శ్లోకపాఠం
క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి సర్వక్షేత్రేషు భారత ।
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోర్జ్ఞానం యత్తజ్జ్ఞానం మతం మమ ॥
॥ ౧౩.౦౨ ॥
పదం - పదార్థం
క్షేత్రజ్ఞమ్‌ : క్షేత్రజ్ఞుని; చ : మరియు; అపి : కూడా; మామ్‌ : నన్ను; విద్ధి : తెలుసుకొనుము; సర్వక్షేత్రేషు : సమస్త క్షేత్రములందు; భారత : ఓ భారతవంశజా; క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోః : క్షేత్రం మరియు క్షేత్రజ్ఞుని యొక్క; జ్ఞానమ్‌ : జ్ఞానం; యత్‌ : యేదైతే; తత్‌ : అదే; జ్ఞానమ్‌ : జ్ఞానం; మతమ్‌ : అభిప్రాయం; మమ : నాది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఓ భారతా! సమస్త క్షేత్రములందు క్షేత్రజ్ఞునిగా నన్ను తెలుసుకొనుము. క్షేత్రం మరియు క్షేత్రజ్ఞుని యొక్క జ్ఞానం యేదైతే ఉందో, అదే జ్ఞానం అని నా అభిప్రాయం.
శ్లోకపాఠం
తత్‌ క్షేత్రం యచ్చ యాదృక్‌ చ యద్వికారి యతశ్చ యత్‌ ।
స చ యో యత్ప్రభావశ్చ తత్సమాసేన మే శృణు ॥
॥ ౧౩.౦౩ ॥
పదం - పదార్థం
తత్‌ : ఆ; క్షేత్రమ్‌ : క్షేత్రము; యత్‌ : ఏదైతే; చ : మరియు; యాదృక్‌ : ఎలాంటి; చ : మరియు; యత్‌ : ఏదైతే; వికారి : మార్పులకు లోనయ్యేది; యతః : దేనివలన; చ : మరియు; యత్‌ : ఏమిటో; సః : అతడు; చ : మరియు; యః : ఎవడు; యత్‌ : ఏమిటో; ప్రభావః : ప్రభావము; చ : మరియు; తత్‌ : ఆ; సమాసేన : సంక్షిప్తముగా; మే : నా నుండి; శృణు : వినుము
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆ క్షేత్రము ఏమిటో, అది ఎలాంటిదో, దాని మార్పులు ఏమిటో, అది దేనివలన ఉద్భవించిందో, అలాగే క్షేత్రజ్ఞుడు ఎవరో, అతని ప్రభావము ఏమిటో – ఇవన్నియు సంక్షిప్తముగా నా నుండి వినుము.
శ్లోకపాఠం
ఋషిభిర్బహుధా గీతం ఛందోభిర్వివిధైః పృథక్ ।
బ్రహ్మసూత్రపదైశ్చైవ హేతుమద్భిర్వినిశ్చితైః ॥
॥ ౧౩.౦౪ ॥
పదం - పదార్థం
ఋషిభిః : ఋషులచే; బహుధా : అనేక విధములుగా; గీతమ్‌ : గానము చేయబడినది; ఛందోభిః : వేదమంత్రములచే; వివిధైః : నానావిధములైన; పృథక్ : వేరువేరుగా; బ్రహ్మసూత్రపదైః : బ్రహ్మసూత్ర వాక్యములచే; చ : మరియు; ఏవ : కూడా; హేతుమద్భిః : కారణాలతో కూడిన; వినిశ్చితైః : నిశ్చయంగా నిర్ణయించబడినవి
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఈ తత్త్వం ఋషులచే అనేక విధములుగా గానము చేయబడినది. నానావిధమైన వేదమంత్రములచే వేరువేరుగా వివరించబడినది. అలాగే కారణసహితమైన బ్రహ్మసూత్ర వాక్యములచే నిశ్చయంగా నిరూపించబడినది.
శ్లోకపాఠం
మహాభూతాన్యహంకారో బుద్ధిరవ్యక్తమేవ చ ।
ఇంద్రియాణి దశైకం చ పంచ చేంద్రియగోచరాః ॥
॥ ౧౩.౦౫ ॥
పదం - పదార్థం
మహాభూతాని : పంచభూతములు; అహంకారః : అహంకారం; బుద్ధిః : బుద్ధి; అవ్యక్తమ్‌ : అవ్యక్తము; ఏవ : కూడా; చ : మరియు; ఇంద్రియాణి : ఇంద్రియములు; దశ : పది; ఏకమ్‌ : ఒకటి (మనస్సు); చ : మరియు; పంచ : ఐదు; చ : మరియు; ఇంద్రియగోచరాః : ఇంద్రియాలకు గ్రాహ్యమైన విషయములు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
పంచభూతములు, అహంకారం, బుద్ధి, అవ్యక్తము, అలాగే పది ఇంద్రియములు మరియు ఒకటి మనస్సు, అలాగే ఇంద్రియాలకు గ్రాహ్యమైన ఐదు విషయములు – ఇవన్నియు క్షేత్రములో భాగములు.
శ్లోకపాఠం
ఇచ్చా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సంఘాతశ్చేతనా ధృతిః ।
ఏతత్‌ క్షేత్రం సమాసేన సవికారముదాహృతమ్‌ ॥
॥ ౧౩.౦౬ ॥
పదం - పదార్థం
ఇచ్చా : కోరిక; ద్వేషః : ద్వేషము; సుఖమ్‌ : సుఖము; దుఃఖమ్‌ : దుఃఖము; సంఘాతః : శరీర సముదాయం; చేతనా : చైతన్యం; ధృతిః : ధైర్యము లేదా స్థిరత్వం; ఏతత్‌ : ఇవన్నియు; క్షేత్రమ్‌ : క్షేత్రము; సమాసేన : సంక్షిప్తముగా; సవికారమ్‌ : మార్పులతో కూడినది; ఉదాహృతమ్‌ : వివరించబడినది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
కోరిక, ద్వేషము, సుఖము, దుఃఖము, శరీర సముదాయం, చైతన్యం, ధైర్యము ఇవన్నియు కలసి మార్పులతో కూడిన క్షేత్రముగా సంక్షిప్తముగా వివరించబడినది.
శ్లోకపాఠం
అమానిత్వమదంభిత్వమ్‌ అహింసాక్షాంతిరార్జవమ్ ।
ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థైర్యమాత్మవినిగ్రహః ॥
॥ ౧౩.౦౭ ॥
పదం - పదార్థం
అమానిత్వమ్‌ : అహంకారం లేకపోవుట; అదంభిత్వమ్‌ : డాంబికత్వం లేకపోవుట; అహింసా : హింస చేయకపోవుట; క్షాంతిః : సహనం; ఆర్జవమ్‌ : సూటితనం; ఆచార్యోపాసనం : గురువు సేవ; శౌచమ్‌ : శుచిత్వం; స్థైర్యమ్‌ : స్థిరత్వం; ఆత్మవినిగ్రహః : మనస్సు నియంత్రణ
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అహంకారం లేకపోవుట, డాంబికత్వం లేకపోవుట, హింస చేయకపోవుట, సహనం, సూటితనం, గురువు సేవ, శుచిత్వం, స్థిరత్వం, మనస్సును నియంత్రించుట ఇవన్నియు జ్ఞానానికి చెందిన గుణములు.
శ్లోకపాఠం
ఇంద్రియార్థేషు వైరాగ్యం అనహంకార ఏవ చ ।
జన్మమృత్యుజరావ్యాధి దుఃఖదోషానుదర్శనం ॥
॥ ౧౩.౦౮ ॥
పదం - పదార్థం
ఇంద్రియార్థేషు : ఇంద్రియ విషయములయందు; వైరాగ్యం : ఆసక్తి లేకపోవుట; అనహంకారః : అహంకారం లేకపోవుట; ఏవ : కూడా; చ : మరియు; జన్మ : జననం; మృత్యు : మరణము; జరా : ముసలితనం; వ్యాధి : రోగము; దుఃఖ : దుఃఖము; దోష : దోషములను; అనుదర్శనం : పునః పునః దర్శించుట
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఇంద్రియ విషయములయందు ఆసక్తి లేకపోవుట, అహంకారం లేకపోవుట, జననం, మరణము, ముసలితనం, రోగము, దుఃఖము ఇవన్నింటిలోని దోషములను పునః పునః పరిశీలించుట జ్ఞానానికి చెందిన గుణములు.
శ్లోకపాఠం
అసక్తిరనభిష్వంగః పుత్రదారగృహాదిషు ।
నిత్యం చ సమచిత్తత్వమ్‌ ఇష్టానిష్టోపపత్తిషు ॥
॥ ౧౩.౦౯ ॥
పదం - పదార్థం
అసక్తిః : ఆసక్తి లేకపోవుట; అనభిష్వంగః : అధిక మమకారం లేకపోవుట; పుత్రదారగృహాదిషు : పిల్లలు, భార్య, గృహము మొదలైన వాటియందు; నిత్యం : ఎల్లప్పుడూ; చ : మరియు; సమచిత్తత్వమ్‌ : సమచిత్తత; ఇష్ట : ఇష్టమైన; అనిష్ట : అనిష్టమైన; ఉపపత్తిషు : సంభవములలో
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
పిల్లలు, భార్య, గృహము మొదలైన వాటియందు ఆసక్తి లేకపోవుట, అధిక మమకారం లేకపోవుట, అలాగే ఇష్టమైన మరియు అనిష్టమైన పరిస్థుతులలో ఎల్లప్పుడూ సమచిత్తత కలిగి ఉండుట జ్ఞానానికి చెందిన గుణములు.
శ్లోకపాఠం
మయి చానన్యయోగేన భక్తిరవ్యభిచారిణీ ।
వివిక్తదేశసేవిత్వమ్‌ అరతిర్జనసంసది ॥
॥ ౧౩.౧౦ ॥
పదం - పదార్థం
మయి : నాయందు; చ : మరియు; అనన్యయోగేన : అనన్య భావంతో; భక్తిః : భక్తి; అవ్యభిచారిణీ : చలించని; వివిక్తదేశసేవిత్వమ్‌ : ఏకాంతస్థలములను ఆశ్రయించుట; అరతిః : ఆసక్తి లేకపోవుట; జనసంసది : జనసమూహములలో
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
నాయందు అనన్య భావంతో చలించని భక్తి కలిగి ఉండుట, ఏకాంతస్థలములను ఆశ్రయించుట, జనసమూహములలో ఆసక్తి లేకపోవుట జ్ఞానానికి చెందిన గుణములు.
శ్లోకపాఠం
అధ్యాత్మజ్ఞాననిత్యత్వం తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనం ।
ఏతజ్జ్ఞానమితి ప్రోక్తమ్‌ అజ్ఞానం యదతోన్యథా ॥
॥ ౧౩.౧౧ ॥
పదం - పదార్థం
అధ్యాత్మజ్ఞాననిత్యత్వమ్‌ : ఆత్మజ్ఞానములో నిత్యత; తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనం : తత్త్వజ్ఞాన లక్ష్యాన్ని గ్రహించుట; ఏతత్‌ : ఇవన్నియు; జ్ఞానమ్‌ : జ్ఞానము; ఇతి : అని; ప్రోక్తమ్‌ : చెప్పబడినది; అజ్ఞానం : అజ్ఞానము; యత్‌ : ఏదైతే; అతః : దీనికి విరుద్ధంగా; అన్యథా : వేరుగా ఉన్నదో అది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆత్మజ్ఞానములో నిత్యత, తత్త్వజ్ఞాన లక్ష్యాన్ని గ్రహించుట ఇవన్నియు జ్ఞానమని చెప్పబడినవి. దీనికి విరుద్ధంగా ఉన్నదంతా అజ్ఞానమని చెప్పబడినది.
శ్లోకపాఠం
జ్ఞేయం యత్తత్‌ ప్రవక్ష్యామి యజ్జ్ఞాత్వామృతమశ్నుతే ।
అనాదిమత్‌ పరమ్ బ్రహ్మ న సత్‌ తన్నాసదుచ్యతే ॥
॥ ౧౩.౧౨ ॥
పదం - పదార్థం
జ్ఞేయమ్‌ : తెలిసికొనవలసినది; యత్‌ : ఏదైతే; తత్‌ : దానిని; ప్రవక్ష్యామి : నేను వివరిస్తాను; యత్‌ : దానిని; జ్ఞాత్వా : తెలిసికొని; అమృతమ్‌ : అమృతత్వాన్ని; అశ్నుతే : పొందును; అనాదిమత్‌ : ఆది లేనిది; పరమ్ : పరమమైన; బ్రహ్మ : బ్రహ్మము; న : కాదు; సత్‌ : సత్‌ (ఉనికియున్నది); తత్‌ : అది; న : కాదు; అసత్‌ : అసత్‌ (లేనిది); ఉచ్యతే : అని చెప్పబడును
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఏది తెలిసికొనవలసినదో దానిని నేను వివరిస్తాను. దానిని తెలిసికొన్నవాడు అమృతత్వాన్ని పొందును. ఆది లేని పరమమైన బ్రహ్మము సత్‌ కాదు, అసత్‌ కూడా కాదు అని చెప్పబడును.
శ్లోకపాఠం
సర్వతః పాణిపాదం తత్‌ సర్వతోఽక్షిశిరోముఖమ్‌ ।
సర్వతః శ్రుతిమల్లొకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి ॥
॥ ౧౩.౧౩ ॥
పదం - పదార్థం
సర్వతః : అన్ని వైపులనుండి; పాణిపాదమ్‌ : చేతులు మరియు పాదములు; తత్‌ : అది (బ్రహ్మము); సర్వతః : అన్ని వైపులనుండి; అక్షి : కన్నులు; శిరః : తలలు; ముఖమ్‌ : ముఖములు; సర్వతః : అన్ని వైపులనుండి; శ్రుతిమత్‌ : చెవులు కలిగినది; లోకే : లోకములో; సర్వమ్‌ : సమస్తమును; ఆవృత్య : వ్యాపించి; తిష్ఠతి : నిలిచియున్నది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆ బ్రహ్మము అన్ని వైపులనుండి చేతులు, పాదములు కలిగినది. అన్ని వైపులనుండి కన్నులు, తలలు, ముఖములు కలిగినది. అన్ని వైపులనుండి చెవులు కలిగి, సమస్త లోకమును వ్యాపించి నిలిచియున్నది.
శ్లోకపాఠం
సర్వేంద్రియగుణాభాసం సర్వేంద్రియవివర్జితమ్ ।
అసక్తం సర్వభృచ్చైవ నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ ॥
॥ ౧౩.౧౪ ॥
పదం - పదార్థం
సర్వేంద్రియగుణాభాసమ్‌ : సమస్త ఇంద్రియ గుణములలో ప్రతిఫలించునది; సర్వేంద్రియవివర్జితమ్ : సమస్త ఇంద్రియములకతీతము; అసక్తమ్‌ : ఆసక్తి లేనిది; సర్వభృత్‌ : సమస్తాన్ని ధరిస్తూ నిలిచినది; చ : మరియు; ఏవ : కూడా; నిర్గుణమ్‌ : గుణములేనిది; గుణభోక్తృ : గుణములను అనుభవించునది; చ : మరియు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అది సమస్త ఇంద్రియ గుణములలో ప్రతిఫలించునది, అయినప్పటికీ ఇంద్రియములకతీతమైనది. ఆసక్తి లేనిదిగా ఉన్నప్పటికీ సమస్తాన్ని ధరిస్తూ నిలిచినది. గుణములేనిదిగా ఉన్నప్పటికీ గుణములను అనుభవించునది.
శ్లోకపాఠం
బహిరంతశ్చ భూతానామ్‌ । అచరం చరమేవ చ ।
సూక్ష్మత్వాత్తదవిజ్ఞేయం దూరస్థం చాంతికే చ తత్‌ ॥
॥ ౧౩.౧౫ ॥
పదం - పదార్థం
బహిః : బయట; అంతః : లోపల; చ : మరియు; భూతానామ్‌ : భూతముల యొక్క; అచరం : చలించనిది; చరమ్‌ : చలించునది; ఏవ : కూడా; చ : మరియు; సూక్ష్మత్వాత్‌ : సూక్ష్మత్వం వలన; తత్‌ : అది; అవిజ్ఞేయమ్‌ : గ్రహించుట కష్టమైనది; దూరస్థమ్‌ : దూరముగా ఉన్నది; చ : మరియు; అంతికే : సమీపముగా; చ : మరియు; తత్‌ : అది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అది సమస్త భూతములలో బయట కూడా, లోపల కూడా ఉన్నది. అది చలించనిదిగా ఉన్నప్పటికీ చలించునది కూడా. సూక్ష్మత్వం వలన అది గ్రహించుటకు కష్టమైనది. అది దూరముగా ఉన్నట్లు అనిపించినప్పటికీ సమీపముగా కూడా ఉన్నది.
శ్లోకపాఠం
అవిభక్తం చ భూతేషు విభక్తమివ చ స్థితమ్ ।
భూతభర్తృ చ తజ్జ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ ॥
॥ ౧౩.౧౬ ॥
పదం - పదార్థం
అవిభక్తమ్‌ : విభజించబడనిది; చ : మరియు; భూతేషు : భూతములలో; విభక్తమ్‌ ఇవ : విభజించబడినట్లుగా; చ : మరియు; స్థితమ్ : నిలిచియున్నది; భూతభర్తృ : భూతములను పోషించునది; చ : మరియు; తత్‌ : అది; జ్ఞేయమ్‌ : తెలిసికొనవలసినది; గ్రసిష్ణు : లయము చేయునది; ప్రభవిష్ణు : సృష్టించునది; చ : మరియు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అది భూతములలో విభజించబడనిదిగా ఉన్నప్పటికీ విభజించబడినట్లుగా కనిపించును. అది భూతములను పోషించునది. అలాగే అది లయము చేయునది మరియు సృష్టించునది కూడా.
శ్లోకపాఠం
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిః తమసః పరముచ్యతే ।
జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం హృది సర్వస్య విశ్ఠితం ॥
॥ ౧౩.౧౭ ॥
పదం - పదార్థం
జ్యోతిషామ్‌ అపి : సమస్త ప్రకాశములకూ కూడా; తత్‌ జ్యోతిః : అది వెలుగు; తమసః : అజ్ఞానాంధకారమునకు; పరం : అతీతమైనది; ఉచ్యతే : అని చెప్పబడును; జ్ఞానం : జ్ఞానము; జ్ఞేయమ్‌ : తెలిసికొనవలసినది; జ్ఞానగమ్యం : జ్ఞానముచే గ్రహించబడునది; హృది : హృదయంలో; సర్వస్య : సమస్తమునకు; విష్ఠితం : స్థితమై ఉన్నది
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
అది సమస్త ప్రకాశములకూ వెలుగుగా ఉన్నది. అది అజ్ఞానాంధకారమునకు అతీతమైనది అని చెప్పబడును. అది జ్ఞానము, తెలిసికొనవలసినది, జ్ఞానముచే గ్రహించబడునది కూడా. అది సమస్తుల హృదయంలో స్థితమై ఉన్నది.
శ్లోకపాఠం
ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం జ్ఞేయం చోక్తం సమాసతః ।
మద్భక్త ఏతద్విజ్ఞాయ మద్భావాయోపపద్యతే ॥
॥ ౧౩.౧౮ ॥
పదం - పదార్థం
ఇతి : ఈ విధముగా; క్షేత్రమ్‌ : క్షేత్రము; తథా : అలాగే; జ్ఞానం : జ్ఞానము; జ్ఞేయమ్‌ : తెలిసికొనవలసినది; చ : మరియు; ఉక్తమ్‌ : చెప్పబడినది; సమాసతః : సంక్షిప్తముగా; మద్భక్తః : నా భక్తుడు; ఏతత్‌ : దీనిని; విజ్ఞాయ : పూర్తిగా తెలుసుకొని; మద్భావాయ : నా స్వరూపాన్ని పొందుటకు; ఉపపద్యతే : యోగ్యుడగును
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఈ విధముగా క్షేత్రము, జ్ఞానము, తెలిసికొనవలసినది సంక్షిప్తముగా చెప్పబడినవి. నా భక్తుడు దీనిని యథార్థంగా గ్రహించి నా స్వరూపాన్ని పొందుటకు యోగ్యుడగును.
శ్లోకపాఠం
ప్రకృతిం పురుషం చైవ విద్ధ్యనాదీ ఉభావపి ।
వికారాంశ్చ గుణాంశ్చైవ విద్ధి ప్రకృతిసంభవాన్ ॥
॥ ౧౩.౧౯ ॥
పదం - పదార్థం
ప్రకృతిమ్‌ : ప్రకృతిని; పురుషమ్‌ : పురుషుని; చ : మరియు; ఏవ : కూడా; విద్ధి : తెలుసుకొనుము; అనాది : ఆది లేనివి; ఉభౌ అపి : రెండూ కూడా; వికారాన్‌ : మార్పులను; చ : మరియు; గుణాన్ : గుణములను; చ : మరియు; ఏవ : కూడా; విద్ధి : తెలుసుకొనుము; ప్రకృతిసంభవాన్ : ప్రకృతిలోనుండి ఉద్భవించినవి
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ప్రకృతి మరియు పురుషుడు రెండూ కూడా ఆది లేనివిగా తెలుసుకొనుము. అలాగే మార్పులు మరియు గుణములు అన్నీ ప్రకృతిలోనుండి ఉద్భవించినవిగా తెలుసుకొనుము.
శ్లోకపాఠం
కార్యకారణకర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతిరుచ్యతే ।
పురుషః సుఖదుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతురుచ్యతే ॥
॥ ౧౩.౨౦ ॥
పదం - పదార్థం
కార్యకారణకర్తృత్వే : కార్యము మరియు కారణముల కర్తృత్వములో; హేతుః : కారణము; ప్రకృతిః : ప్రకృతి; ఉచ్యతే : అని చెప్పబడును; పురుషః : పురుషుడు; సుఖదుఃఖానామ్‌ : సుఖము మరియు దుఃఖముల యొక్క; భోక్తృత్వే : అనుభవించుటలో; హేతుః : కారణము; ఉచ్యతే : అని చెప్పబడును
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
కార్యము మరియు కారణముల కర్తృత్వానికి ప్రకృతియే కారణమని చెప్పబడును. సుఖము మరియు దుఃఖములను అనుభవించుటకు పురుషుడే కారణమని చెప్పబడును.
శ్లోకపాఠం
పురుషః ప్రకృతిస్థో హి భుంక్తే ప్రకృతిజాన్ గుణాన్ ।
కారణం గుణసంగోస్య సదసద్యోనిజన్మసు ॥
॥ ౧౩.౨౧ ॥
పదం - పదార్థం
పురుషః : పురుషుడు; ప్రకృతిస్థః : ప్రకృతిలో స్థితుడై; హి : నిశ్చయంగా; భుంక్తే : అనుభవించును; ప్రకృతిజాన్ : ప్రకృతిలోనుండి పుట్టిన; గుణాన్ : గుణములను; కారణమ్‌ : కారణము; గుణసంగః : గుణములతో సంబంధము; అస్య : అతనికి; సత్‌ : శుభమైన; అసత్‌ : అశుభమైన; యోని జన్మసు : జన్మములలో
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ప్రకృతిలో స్థితుడైన పురుషుడు ప్రకృతిలోనుండి పుట్టిన గుణములను అనుభవించును. గుణములతో సంబంధమే అతనికి శుభ మరియు అశుభ జన్మములకు కారణమగును.
శ్లోకపాఠం
ఉపద్రష్టానుమంతా చ భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః ।
పరమాత్మేతి చాప్యుక్తో దేహేఽస్మిన్‌ పురుషః పరః ॥
॥ ౧౩.౨౨ ॥
పదం - పదార్థం
ఉపద్రష్టా : సాక్షిగా చూచువాడు; అనుమంతా : అనుమతించువాడు; చ : మరియు; భర్తా : పోషించువాడు; భోక్తా : అనుభవించువాడు; మహేశ్వరః : పరమేశ్వరుడు; పరమాత్మా : పరమాత్మ; ఇతి : అని; చ : మరియు; అపి : కూడా; ఉక్తః : చెప్పబడినవాడు; దేహే అస్మిన్‌ : ఈ దేహములో; పురుషః : పురుషుడు; పరః : పరమమైనవాడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఈ దేహములో ఉన్న పరమ పురుషుడు సాక్షిగా చూచువాడు, అనుమతించువాడు, పోషించువాడు, అనుభవించువాడు, మహేశ్వరుడు అని చెప్పబడును. అతడే పరమాత్మ అని కూడా చెప్పబడును.
శ్లోకపాఠం
య ఏవం వేత్తి పురుషం ప్రకృతిం చ గుణైః సహ ।
సర్వథా వర్తమానోఽపి న స భూయోఽభిజాయతే ॥
॥ ౧౩.౨౩ ॥
పదం - పదార్థం
యః : ఎవడు; ఏవమ్‌ : ఈ విధముగా; వేత్తి : తెలుసుకొనును; పురుషమ్‌ : పురుషుని; ప్రకృతిమ్‌ : ప్రకృతిని; చ : మరియు; గుణైః సహ : గుణములతో సహితంగా; సర్వథా : ఏ విధంగానైనా; వర్తమానః అపి : ప్రవర్తించుచున్నప్పటికీ; న : కాదు; సః : అతడు; భూయః : మరల; అభిజాయతే : జన్మించును
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఎవడు ఈ విధముగా పురుషుడు మరియు ప్రకృతిని గుణములతో సహితంగా తెలుసుకొనునో, అతడు ఏ విధంగా ప్రవర్తించుచున్నప్పటికీ మరల జన్మించడు.
శ్లోకపాఠం
ధ్యానేనాత్మని పశ్యంతి కేచిదాత్మానమాత్మనా ।
అన్యే సాంఖ్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే ॥
॥ ౧౩.౨౪ ॥
పదం - పదార్థం
ధ్యానేన : ధ్యానముచే; ఆత్మని : ఆత్మలో; పశ్యంతి : దర్శించుదురు; కేచిత్‌ : కొందరు; ఆత్మానం : ఆత్మను; ఆత్మనా : ఆత్మచేతనే; అన్యే : మరికొందరు; సాంఖ్యేన : సాంఖ్యయోగముచే; యోగేన : యోగముచే; కర్మయోగేన : కర్మయోగముచే; చ : మరియు; అపరే : ఇంకొందరు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
కొంతమంది ధ్యానముచే తమ ఆత్మలోనే ఆత్మను దర్శించుదురు. మరికొందరు సాంఖ్యయోగముచే, ఇంకొందరు కర్మయోగముచే ఆత్మను గ్రహించుదురు.
శ్లోకపాఠం
అన్యే త్వేవమజానంతః శ్రుత్వాన్యేభ్య ఉపాసతే ।
తేఽపి చాతితరన్త్యేవ మృత్యుం శ్రుతిపరాయణాః ॥
॥ ౧౩.౨౫ ॥
పదం - పదార్థం
అన్యే : మరికొందరు; తు : అయితే; ఏవమ్‌ : ఈ విధముగా; అజానంతః : తెలియకుండానే; శ్రుత్వా : విని; అన్యేభ్యః : ఇతరులనుండి; ఉపాసతే : ఆచరించుదురు; తే : వారు; అపి : కూడా; చ : మరియు; అతితరంతి : దాటుదురు; ఏవ : నిజముగా; మృత్యుమ్‌ : మరణాన్ని; శ్రుతిపరాయణాః : శ్రవణములో నిమగ్నులైనవారు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
మరికొందరు ఈ విధముగా స్వయంగా తెలియకపోయినా ఇతరులనుండి విని ఆచరించుదురు. వారు కూడా శ్రవణములో నిమగ్నులై నిజముగా మరణాన్ని దాటుదురు.
శ్లోకపాఠం
యావత్‌ సంజాయతే కించిత్‌ సత్త్వం స్థావరజంగమమ్‌ ।
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞసంయోగాత్‌ తత్‌ విద్ధి భరతర్షభ ॥
॥ ౧౩.౨౬ ॥
పదం - పదార్థం
యావత్‌ : ఏదైతే; సంజాయతే : ఉద్భవించును; కించిత్‌ : ఏదైనా; సత్త్వమ్‌ : భూతమును; స్థావరజంగమమ్‌ : స్థిరముగానో చలించునదిగానో ఉన్నది; క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞసంయోగాత్‌ : క్షేత్రం మరియు క్షేత్రజ్ఞుని సంయోగమునుండి; తత్‌ : దానిని; విద్ధి : తెలుసుకొనుము; భరతర్షభ : ఓ భరతవంశశ్రేష్ఠుడా
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఏదైనా స్థిరముగానో చలించునదిగానో ఉన్న భూతము ఉద్భవించునో, అది క్షేత్రం మరియు క్షేత్రజ్ఞుని సంయోగమునుండి ఉద్భవించునని తెలుసుకొనుము, ఓ భరతవంశశ్రేష్ఠుడా.
శ్లోకపాఠం
సమం సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠంతం పరమేశ్వరమ్ ।
వినశ్యత్స్వవినశ్యంతం యః పశ్యతి స పశ్యతి ॥
॥ ౧౩.౨౭ ॥
పదం - పదార్థం
సమమ్‌ : సమానముగా; సర్వేషు : సమస్తములో; భూతేషు : భూతములలో; తిష్ఠంతమ్‌ : నిలిచియున్న; పరమేశ్వరమ్ : పరమేశ్వరుని; వినశ్యత్సు : నశించుచున్న వాటిలో; అవినశ్యంతమ్‌ : నశించనిది; యః : ఎవడు; పశ్యతి : దర్శించును; సః : అతడు; పశ్యతి : నిజముగా దర్శించును
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
సమస్త భూతములందు సమానముగా నిలిచియున్న పరమేశ్వరుని, నశించుచున్న వాటిలోనూ నశించనిదిగా దర్శించువాడు నిజముగా దర్శించువాడగును.
శ్లోకపాఠం
సమం పశ్యన్‌ హి సర్వత్ర సమవస్థితమీశ్వరమ్ ।
న హినస్త్యాత్మనాత్మానం తతో యాతి పరాం గతిమ్ ॥
॥ ౧౩.౨౮ ॥
పదం - పదార్థం
సమమ్‌ : సమానముగా; పశ్యన్‌ : దర్శించుచు; హి : నిశ్చయంగా; సర్వత్ర : అన్ని చోట్ల; సమవస్థితమ్‌ : సమానముగా ఉన్న; ఈశ్వరమ్‌ : ఈశ్వరుని; న : కాదు; హినస్తి : హాని చేయును; ఆత్మనా : తనచేత; ఆత్మానం : తనను తాను; తతః : దానివలన; యాతి : చేరును; పరాం : పరమమైన; గతిమ్ : గమ్యము
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఎవడు అన్ని చోట్ల సమానముగా ఉన్న ఈశ్వరుని దర్శించుచున్నాడో, అతడు తనచేత తనను తాను హాని చేయడు. అట్టి జ్ఞానమువలన అతడు పరమమైన గమ్యాన్ని చేరును.
శ్లోకపాఠం
ప్రకృత్యైవ చ కర్మాణి క్రియమాణాని సర్వశః ।
యః పశ్యతి తథా ఆత్మానం అకర్తారం స పశ్యతి ॥
॥ ౧౩.౨౯ ॥
పదం - పదార్థం
ప్రకృత్యా ఏవ : ప్రకృతిచేతనే; చ : మరియు; కర్మాణి : కార్యములు; క్రియమాణాని : చేయబడుచున్నవి; సర్వశః : సమస్తముగా; యః : ఎవడు; పశ్యతి : దర్శించును; తథా : అట్లే; ఆత్మానం : ఆత్మను; అకర్తారం : కర్త కాకపోవుట; సః : అతడు; పశ్యతి : నిజముగా దర్శించును
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
సమస్త కార్యములు ప్రకృతిచేతనే జరుగుచున్నవి అని ఎవడు దర్శించునో, అలాగే ఆత్మను కర్త కానిదిగా గ్రహించునో, అతడే నిజముగా దర్శించువాడు.
శ్లోకపాఠం
యదా భూతపృథగ్భావమ్‌ ఏకస్థమనుపశ్యతి ।
తత ఏవ చ విస్తారం బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా ॥
॥ ౧౩.౩౦ ॥
పదం - పదార్థం
యదా : ఎప్పుడు; భూతపృథగ్భావమ్‌ : భూతముల విభిన్నత్వాన్ని; ఏకస్థమ్‌ : ఒకటిలోనే స్థితమై ఉన్నదిగా; అనుపశ్యతి : దర్శించును; తతః : అప్పుడు; ఏవ : నిజముగా; చ : మరియు; విస్తారం : విస్తరణను; బ్రహ్మ : బ్రహ్మము; సంపద్యతే : పొందును; తదా : అప్పుడు
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఎవడు భూతముల విభిన్నత్వాన్ని ఒకటిలోనే స్థితమై ఉన్నదిగా దర్శించునో, అలాగే వాటి విస్తరణను కూడా గ్రహించునో, అప్పుడు అతడు బ్రహ్మాన్ని పొందును.
శ్లోకపాఠం
అనాదిత్వాన్నిర్గుణత్వాత్‌ పరమాత్మాయమవ్యయః ।
శరీరస్థోఽపి కౌంతేయ న కరోతి న లిప్యతే ॥
॥ ౧౩.౩౧ ॥
పదం - పదార్థం
అనాదిత్వాత్‌ : ఆది లేనందున; నిర్గుణత్వాత్‌ : గుణములేనందున; పరమాత్మా : పరమాత్మ; అయం : ఈ; అవ్యయః : క్షయము లేనివాడు; శరీరస్థః అపి : శరీరములో ఉన్నప్పటికీ; కౌంతేయ : ఓ కుంతీపుత్రుడా; న : కాదు; కరోతి : చేయును; న : కాదు; లిప్యతే : అంటుకొనును
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఆది లేనివాడై, గుణములేనివాడై, ఈ పరమాత్మ క్షయము లేనివాడు. శరీరములో ఉన్నప్పటికీ, ఓ కౌంతేయా, అతడు ఏ కార్యమును చేయడు మరియు వాటిచేత అంటుకోడు.
శ్లోకపాఠం
యథా సర్వగతం సౌక్ష్మ్యాత్‌ । ఆకాశం నోపలిప్యతే ।
సర్వత్రావస్థితో దేహే తథాత్మా నోపలిప్యతే ॥
॥ ౧౩.౩౨ ॥
పదం - పదార్థం
యథా : ఎట్లయితే; సర్వగతమ్‌ : సమస్తములో వ్యాపించిన; సౌక్ష్మ్యాత్‌ : సూక్ష్మత్వం వలన; ఆకాశమ్‌ : ఆకాశము; న : కాదు; ఉపలిప్యతే : అంటుకొనును; సర్వత్ర : అన్ని చోట్ల; అవస్థితః : స్థితమై ఉన్న; దేహే : శరీరములో; తథా : అట్లే; ఆత్మా : ఆత్మ; న : కాదు; ఉపలిప్యతే : అంటుకొనును
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఎట్లయితే సూక్ష్మత్వం వలన సమస్తములో వ్యాపించిన ఆకాశము అంటుకోదో, అట్లే శరీరములో అన్ని చోట్ల ఉన్న ఆత్మ కూడా అంటుకోదు.
శ్లోకపాఠం
యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్నం లోకమిమం రవిః ।
క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం ప్రకాశయతి భారత ॥
॥ ౧౩.౩౩ ॥
పదం - పదార్థం
యథా : ఎట్లయితే; ప్రకాశయతి : ప్రకాశింపజేయును; ఏకః : ఒక్కడే; కృత్స్నమ్‌ : సమస్తమును; లోకమ్‌ : లోకమును; ఇమమ్‌ : ఈ; రవిః : సూర్యుడు; క్షేత్రమ్‌ : క్షేత్రమును; క్షేత్రీ : క్షేత్రజ్ఞుడు; తథా : అట్లే; కృత్స్నమ్‌ : సమస్తమును; ప్రకాశయతి : ప్రకాశింపజేయును; భారత : ఓ భారతవంశజా
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఎట్లయితే ఒకే సూర్యుడు ఈ సమస్త లోకమును ప్రకాశింపజేయునో, అట్లే క్షేత్రజ్ఞుడు సమస్త క్షేత్రమును ప్రకాశింపజేయును, ఓ భారతా.
శ్లోకపాఠం
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరేవమ్‌ అంతరం జ్ఞానచక్షుషా ।
భూతప్రకృతిమోక్షం చ యే విదుర్యాంతి తే పరమ్ ॥
॥ ౧౩.౩౪ ॥
పదం - పదార్థం
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోః : క్షేత్రం మరియు క్షేత్రజ్ఞుని యొక్క; ఏవమ్‌ : ఈ విధముగా; అంతరమ్‌ : భేదాన్ని; జ్ఞానచక్షుషా : జ్ఞానదృష్టితో; భూతప్రకృతిమోక్షమ్‌ : భూతములు మరియు ప్రకృతి నుండి విముక్తిని; చ : మరియు; యే : ఎవరు; విదుః : తెలుసుకొనుదురు; యాంతి : చేరుదురు; తే : వారు; పరమ్ : పరమ గమ్యము
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
క్షేత్రం మరియు క్షేత్రజ్ఞుని మధ్యనున్న భేదాన్ని ఈ విధముగా జ్ఞానదృష్టితో గ్రహించి, భూతములు మరియు ప్రకృతి నుండి విముక్తిని తెలుసుకొనువారు పరమ గమ్యాన్ని చేరుదురు.
అధ్యాయ సమాప్తి శ్లోకపాఠం
ఇతి శ్రీమద్భగవద్గీతాసు ఉపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం ।
యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞ విభాగయోగో నామ త్రయోదశోధ్యాయః ॥
పదం - పదార్థం
ఇతి : ఈ విధముగా; శ్రీమద్భగవద్గీతాసు : శ్రీమద్భగవద్గీతలలో; ఉపనిషత్సు : ఉపనిషత్తులలో; బ్రహ్మవిద్యాయామ్‌ : బ్రహ్మవిద్యలో; యోగశాస్త్రే : యోగశాస్త్రములో; శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే : శ్రీకృష్ణుడు మరియు అర్జునుని సంభాషణలో; క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞ విభాగయోగః : క్షేత్రం మరియు క్షేత్రజ్ఞుని విభాగయోగము; నామ : అనే; త్రయోదశః అధ్యాయః : పదమూడవ అధ్యాయము
యథాతథ తెలుగు అనువాదం
ఈ విధముగా శ్రీమద్భగవద్గీతలలో ఉపనిషత్తులలో బ్రహ్మవిద్యలో, యోగశాస్త్రములో, శ్రీకృష్ణుడు మరియు అర్జునుని సంభాషణలో “క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞ విభాగయోగము” అనే పదమూడవ అధ్యాయము సమాప్తమయ్యెను.
“అనాసక్తితో చేసిన కర్మ, అంతర్ముఖ శాంతిగా పరిణమిస్తుంది.”