ŚrīmadBhāgavatam | Parāyaṇam
Canto 01 | Chapter 09
Bhīṣma’s Final Instructions
(Bhīṣma instructing Dharmarāja on dharma, praising Śrī Kṛṣṇa as the Supreme Self, and giving up his body while fixing his mind upon Śrī Kṛṣṇa, who was directly present before him.)
Chapter introduction
In the Ninth Chapter, after the Kurukṣetra war, Śrī Kṛṣṇa, Dharmarāja, the Pāṇḍavas, and the great sages arrive at Kurukṣetra to see Bhīṣma Pitāmaha, who is lying on the bed of arrows awaiting the arrival of Uttarāyaṇa. Bhīṣma offers heartfelt prayers glorifying Śrī Kṛṣṇa as the Supreme Self and then instructs Dharmarāja on many principles of dharma, including rāja dharma, varṇāśrama dharma, mokṣa dharma, and bhagavad dharma. Finally, fixing his mind with one-pointed concentration upon Śrī Kṛṣṇa, who is standing before him, he gives up his body and attains the supreme destination. In this way, through the glorious final moments of Bhīṣma Pitāmaha’s life, this chapter establishes how steadfastness in dharma, exclusive devotion, and remembrance of Bhagavān at the final moment lead the jīva to the supreme destination.
Ślokapāṭham
prathama skandhe navamo’dhyāyaḥ
iti bhītaḥ prajādrohāt sarvadharmavivitsayā ।
tato vinaśanaṁ prāgāt yatra devavrato’patat ॥
॥ 01.09.01 ॥
anvagacchan rathairviprā vyāsadhaumyādayastathā ॥
॥ 01.09.02 ॥
sa tairvyarocata nṛpaḥ kubera iva guhyakaiḥ ॥
॥ 01.09.03 ॥
praṇemuḥ pāṇḍavā bhīṣmam sānugāḥ saha cakriṇā ॥
॥ 01.09.04 ॥
rājarṣayaśca tatrāsan draṣṭuṁ bharatapuṅgavam ॥
॥ 01.09.05 ॥
bṛhadaśvo bharadvājaḥ saśiṣyo reṇukāsutaḥ ॥
॥ 01.09.06 ॥
kakṣīvān gautamo’triśca kauśiko’tha sudarśanaḥ ॥
॥ 01.09.07 ॥
śiṣyairupetā ājagmuḥ kaśyapāṅgirasādayaḥ ॥
॥ 01.09.08 ॥
pūjayāmāsa dharmajñaḥ deśakālavibhāgavit ॥
॥ 01.09.09 ॥
hṛdisthaṁ pūjayāmāsa māyayopāttavigraham ॥
॥ 01.09.10 ॥
abhyācaṣṭānurāgāsraiḥ andhībhūtena cakṣuṣā ॥
॥ 01.09.11 ॥
jīvituṁ nārhatha kliṣṭaṁ vipradharmācyutāśrayāḥ ॥
॥ 01.09.12 ॥
yuṣmatkṛte bahūnkleśān prāptā tokavatī muhuḥ ॥
॥ 01.09.13 ॥
sapālo yadvaśe lokaḥ vāyoriva ghanāvaliḥ ॥
॥ 01.09.14 ॥
kṛṣṇo’strī gāṇḍīvaṁ cāpam suhṛtkṛṣṇastato vipat ॥
॥ 01.09.15 ॥
yadvijijñāsayā yuktā muhyanti kavayo’pi hi ॥
॥ 01.09.16 ॥
tasyānuvihito’nāthā nātha pāhi prajāḥ prabho ॥
॥ 01.09.17 ॥
mohayan māyayā lokam gūḍhaścarati vṛṣṇiṣu ॥
॥ 01.09.18 ॥
devarṣirnāradaḥ sākṣāt bhagavān kapilo nṛpa ॥
॥ 01.09.19 ॥
akaroḥ sacivaṁ dūtam sauhṛdādatha sārathim ॥
॥ 01.09.20 ॥
tatkṛtaṁ mativaiṣamyam niravadyasya na kvacit ॥
॥ 01.09.21 ॥
yanme’sūṁstyajataḥ sākṣāt kṛṣṇo darśanamāgataḥ ॥
॥ 01.09.22 ॥
tyajan kalevaraṁ yogī mucyate kāmakarmabhiḥ ॥
॥ 01.09.23 ॥
kalevaraṁ yāvadidaṁ hinomyaham ।
prasannahāsāruṇalocanollasan
mukhāmbujo dhyānapathaścaturbhujaḥ ॥
॥ 01.09.24 ॥
yudhiṣṭhirastadākarṇya śayānaṁ śarapañjare ।
apṛcchadvividhān dharmān ṛṣīṇāmanuśṛṇvatām ॥
॥ 01.09.25 ॥
vairāgyarāgopādhibhyām āmnātobhayalakṣaṇān ॥
॥ 01.09.26 ॥
strīdharmān bhagavaddharmān samāsavyāsayogataḥ ॥
॥ 01.09.27 ॥
nānākhyānetihāseṣu varṇayāmāsa tattvavit ॥
॥ 01.09.28 ॥
yo yoginaśchandamṛtyoḥ vāñchitastūttarāyaṇaḥ ॥
॥ 01.09.29 ॥
vimuktasaṅgaṁ mana ādipūruṣe ।
kṛṣṇe lasatpītapaṭe caturbhuje
puraḥsthite’mīlitadṛgvyadhārayat ॥
॥ 01.09.30 ॥
tadīkṣayaivāśu gatāyudhavyathaḥ ।
nivṛttasarvendriyavṛttivibhramaḥ
tuṣṭāva janyaṁ visṛjan janārdanam ॥
॥ 01.09.31 ॥
iti matirupakalpitā vitṛṣṇā
bhagavati sātvatapuṅgave vibhūmni ।
svasukhamupagate kvacidvihartuṁ
prakṛtimupeyuṣi yadbhavapravāhaḥ ॥
॥ 01.09.32 ॥
ravikaragauravarāmbaraṁ dadhāne ।
vapuralakakulāvṛtānanābjam
vijayasakhe ratirastu me’navadyā ॥
॥ 01.09.33 ॥
kacalulitaśramavāryalaṅkṛtāsye ।
mama niśitaśarairvibhidyamāna
tvaci vilasatkavace’stu kṛṣṇa ātmā ॥
॥ 01.09.34 ॥
nijaparayorbalayo rathaṁ niveśya ।
sthitavati parasainikāyurakṣṇā
hṛtavati pārthasakhe ratirmamāstu ॥
॥ 01.09.35 ॥
svajanavadhādvimukhasya doṣabuddhyā ।
kumatimaharadātmavidyayā yaḥ
caraṇaratiḥ paramasya tasya me’stu ॥
॥ 01.09.36 ॥
ṛtamadhikartumavapluto rathasthaḥ ।
dhṛtarathacaraṇo’bhyayāccaladguḥ
haririva hantumibhaṁ gatottarīyaḥ ॥
॥ 01.09.37 ॥
kṣatajaparipluta ātatāyino me ।
prasabhamabhisasāra madvadhārthaṁ
sa bhavatu me bhagavān gatirmukundaḥ ॥
॥ 01.09.38 ॥
dhṛtahayaraśmini tacchriyekṣaṇīye ।
bhagavati ratirastu me mumūrṣoḥ
yam iha nirīkṣya hatā gatāḥ sarūpam ॥
॥ 01.09.39 ॥
praṇayanirīkṣaṇakalpitorumānaḥ ।
kṛtamanukṛtavatya unmadāndhāḥ
prakṛtimagan kila yasya gopavadhvaḥ ॥
॥ 01.09.40 ॥
sadasi yudhiṣṭhirarājasūya eṣām ।
arhaṇamupapeda īkṣaṇīyo
mama dṛśi gocara eṣa āvirātmā ॥
॥ 01.09.41 ॥
hṛdi hṛdi dhiṣṭhitamātmakalpitānām ।
pratidṛśamiva naikadhārkamekam
samadhigato’smi vidhūtabhedamohaḥ ॥
॥ 01.09.42 ॥
kṛṣṇa evaṁ bhagavati manovāgdṛṣṭivṛttibhiḥ ।
ātmanyātmānamāveśya so’ntaḥśvāsa upāramat ॥
॥ 01.09.43 ॥
sarve babhūvuste tūṣṇīm vayāṁsīva dinātyaye ॥
॥ 01.09.44 ॥
śaśaṁsuḥ sādhavo rājñāṁ khātpetuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ ॥
॥ 01.09.45 ॥
yudhiṣṭhiraḥ kārayitvā muhūrtaṁ duḥkhito’bhavat ॥
॥ 01.09.46 ॥
tataste kṛṣṇahṛdayāḥ svāśramān prayayuḥ punaḥ ॥
॥ 01.09.47 ॥
pitaraṁ sāntvayāmāsa gāndhārīṁ ca tapasvinīm ॥
॥ 01.09.48 ॥
cakāra rājyaṁ dharmeṇa pitṛpaitāmahaṁ vibhuḥ ॥
॥ 01.09.49 ॥
prathama skandhe navamo’dhyāyaḥ ॥
Other Study Paths | Canto 01 | Chapter 09
Adhyayanam | Bhāvārtham | Sāram | Sārāmśam
