శ్రీమద్భాగవతం | భావార్థం
స్కంధం ౦౧ | అధ్యాయం ౧౧
శ్రీకృష్ణుని ద్వారకా ప్రవేశం
(శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకకు చేరుకొని శంఖనాదంతో తన రాకను తెలియజేయగా, విరహంతో ఎదురుచూస్తున్న ద్వారకావాసులు ఆనందంతో ఆయనకు స్వాగతం పలుకుతారు. బంధువులు, తల్లులు మరియు పత్నుల ప్రేమపూర్వక ఆదరణను స్వీకరించిన ఆయన, మానవునివలె వ్యవహరిస్తున్నప్పటికీ ప్రకృతిగుణాలకు అతీతుడైన పరమేశ్వరుడని అధ్యాయం వెల్లడిస్తుంది.)
అధ్యాయం పరిచయం
ప్రథమ స్కంధంలోని ఏకాదశాధ్యాయం శ్రీకృష్ణుని ద్వారకాగమనాన్ని కేంద్రంగా చేసుకొని సాగే ఆనందభరితమైన అధ్యాయం. పూర్వాధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడు హస్తినాపురం నుండి బయలుదేరగా, పాండవులు, కురువంశీయులు మరియు హస్తినాపుర స్త్రీలు ఆయన వియోగంతో గాఢమైన వేదనను అనుభవిస్తారు. కురుస్త్రీలు ఆయన పరమమహిమలను కీర్తించగా, శ్రీకృష్ణుడు తనను అనుసరించిన వారిని తిరిగి పంపించి, వివిధ ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణిస్తూ చివరకు తన రాజధానియైన ద్వారకను సమీపిస్తాడు.
ద్వారకను చేరుకున్న శ్రీకృష్ణుడు తన పాంచజన్యాన్ని పూరించి తన రాకను తెలియజేయగా, ఆయన దర్శనం కోసం ఎదురుచూస్తున్న ద్వారకావాసులు పరమానందంతో ఆయనకు స్వాగతం పలుకుతారు. నగరవాసులు మంగళద్రవ్యాలు, కానుకలతో ఆయనను దర్శించడానికి వస్తారు; ద్వారకానగరం ఆయన ప్రవేశానికి వైభవంగా అలంకరించబడుతుంది. శ్రీకృష్ణుడు ప్రజల ప్రేమపూర్వక స్వాగతాన్ని స్వీకరిస్తూ నగరంలో ప్రవేశించి, తన బంధువులను, పెద్దలను మరియు కుటుంబసభ్యులను వారి వారి సంబంధానికి అనుగుణంగా గౌరవిస్తూ కలుసుకుంటాడు. అనంతరం తన మందిరాలలో ప్రవేశించగా, ఆయన వియోగంతో ఎంతోకాలంగా ఎదురుచూస్తున్న మహిషులు ఆయనను దర్శించి పరమానందాన్ని పొందుతారు.
ఈ విధంగా వియోగభావంతో ముగిసిన పూర్వాధ్యాయానికి కొనసాగింపుగా, ఈ అధ్యాయం శ్రీకృష్ణుని పునరాగమనంతో కలిగిన ఆనందాన్ని, ద్వారకావాసులకు ఆయనపై ఉన్న గాఢమైన ప్రేమను మరియు వారితో ఆయనకున్న సన్నిహిత సంబంధాన్ని హృద్యంగా ఆవిష్కరిస్తుంది. జగత్తుకు పరమేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకావాసుల మధ్య తమవాడిగా మెలుగుతూ, ప్రతి ఒక్కరి ప్రేమకు వారి వారి సంబంధానికి అనుగుణంగా ప్రతిస్పందించే ఆయన సౌలభ్యం, భక్తవాత్సల్యం మరియు పరమమహిమ తరువాతి శ్లోక భావార్థాలలో క్రమంగా వెల్లడవుతాయి.
శ్లోక భావార్థాలు
గత అధ్యాయం చివరలో వివిధ ప్రాంతాలను దాటి ఆనర్త దేశానికి చేరుకున్న శ్రీకృష్ణుని ప్రయాణం, ఈ శ్లోకంతో స్వదేశప్రవేశంగా పరిణమిస్తుంది. తమ ప్రభువు చాలాకాలం దూరంగా ఉండటం వల్ల ఆనర్త దేశ ప్రజల హృదయాలలో ఏర్పడిన వియోగవిషాదాన్ని తొలగించేవిధంగా శ్రీకృష్ణుడు తన శ్రేష్ఠమైన పాంచజన్య శంఖాన్ని పూరిస్తాడు. ఈ శంఖధ్వని కేవలం ఆయన రాకను తెలియజేసే సంకేతంగా కాక, తమ ప్రియతమ ప్రభువు తిరిగి వచ్చాడనే ఆనందాన్ని ప్రజలలో మేల్కొలిపే మంగళధ్వనిగా నిలుస్తుంది. భగవంతుని వియోగం భక్తుల హృదయాలలో విషాదాన్ని కలిగిస్తే, ఆయన పునరాగమనం మరియు సాన్నిధ్యం ఆ విషాదాన్ని శమింపజేసి ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయని ఈ దృశ్యం హృద్యంగా తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకంతో ప్రయాణవర్ణన నుండి శ్రీకృష్ణుని స్వాగతించేందుకు ఎదురుచూస్తున్న ద్వారకావాసుల ప్రేమభావం వైపు కథనం సహజంగా మళ్లుతుంది.
౦౧.౧౧.౦౧
అతిగొప్ప కార్యాలు చేసే శ్రీకృష్ణుని శంఖపూరణాన్ని ఈ శ్లోకం అపూర్వమైన దృశ్యసౌందర్యంగా ఆవిష్కరిస్తుంది. సహజంగా తెల్లగా ఉన్న శంఖం ఆయన ఎర్రని అధరాల స్పర్శతో ఎర్రటి కాంతిని పొందగా, కమలాలవంటి ఆయన చేతుల మధ్య మరింత శోభిస్తుంది. కమలాల సమూహంలో ఉన్న రాజహంసతో ఈ దృశ్యాన్ని పోల్చడం ద్వారా, శ్రీకృష్ణుని అధరాలు, కమలాలవంటి చేతులు మరియు శ్వేతశంఖం కలసి సృష్టించే దివ్యమైన రూపమాధుర్యం మరింత హృద్యంగా ఆవిష్కృతమవుతుంది. గత శ్లోకంలో ద్వారకావాసుల విషాదాన్ని శమింపజేసే శంఖనాదం ప్రధానంగా నిలిస్తే, ఇక్కడ అదే శంఖం శ్రీకృష్ణుని స్పర్శతో పొందిన రూపశోభ ముందుకు వస్తుంది. ఆయన అధరస్పర్శతో శంఖం తన సహజమైన తెలుపులోనే కొత్త కాంతిని సంతరించుకోవడం, భగవత్సాన్నిధ్యం తనతో సంబంధం పొందినదానిని మరింత శోభాయమానంగా చేస్తుందనే భావాన్ని స్ఫురింపజేస్తుంది. ఈ విధంగా ప్రజలకు శాంతిని ప్రసాదించిన అదే శంఖం, శ్రీకృష్ణుని దివ్యమంగళవిగ్రహసౌందర్యాన్ని దర్శింపజేసే సాధనంగా కూడా నిలుస్తుంది.
౦౧.౧౧.౦౨
శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకకు చేరుకున్న వెంటనే పాంచజన్యాన్ని పూరించడం కేవలం తన రాకను తెలియజేయడానికి చేసిన చర్యగా మాత్రమే కాక, వియోగంతో ఉన్న తనవారికి ఓదార్పును అందించే ప్రేమపూర్వకమైన సంకేతంగా కనిపిస్తుంది. ఆ శంఖనాదం ప్రజల హృదయాలలోని విషాదాన్ని శమింపజేసి, శ్రీకృష్ణుడు తిరిగి వచ్చాడనే ఆనందాన్ని వారిలో మేల్కొలుపుతుంది. ఆ ధ్వనిని వినగానే ఆయనను దర్శించాలనే గాఢమైన ఆతురతతో ప్రజలందరూ ఎదురుగా బయలుదేరడం, శ్రీకృష్ణునిపై వారికి ఉన్న ప్రేమానుబంధాన్ని ప్రత్యక్షంగా వ్యక్తం చేస్తుంది. వియోగంలో ఆయన రాక కోసం ఎదురుచూసిన వారి హృదయాలు, ఆయన సాన్నిధ్యం సమీపించిందని తెలిసిన క్షణంలోనే దర్శనోత్సుకతతో ఉప్పొంగుతాయి. ఈ విధంగా ఒకవైపు శ్రీకృష్ణుని శంఖనాదం తనవారి విషాదాన్ని తొలగించే ఆయన ఆదరణను సూచిస్తే, మరోవైపు దానికి ప్రతిస్పందనగా ప్రజలు ఆయనవైపు పరుగెత్తడం వారి గాఢమైన ప్రేమను వెల్లడిస్తుంది. భగవంతుని సాన్నిధ్యం మరియు భక్తుల దర్శనాకాంక్ష పరస్పరం కలిసిన హృద్యమైన పునర్మిళనానికి ఈ శ్లోకం ఆరంభాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.
౦౧.౧౧.౦౩
శ్రీకృష్ణుని దర్శించాలనే ఆతురతతో ఎదురుగా వచ్చిన ద్వారకావాసులు ఆయనకు కానుకలను సమర్పించడం ద్వారా తమ ప్రేమతో కూడిన గౌరవాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నారు. భగవంతుడు ఆత్మారాముడు, పూర్ణకాముడు కావడం వల్ల భక్తులు సమర్పించే వస్తువులపై ఆయన ఆధారపడడు; వాటివల్ల ఆయనకు కొత్తగా పొందవలసినదేదీ లేదు. అందుకే వారు అర్పించే కానుకలను సూర్యునికి దీపాన్ని సమర్పించడంతో పోల్చడం ద్వారా, భగవంతుని పరిపూర్ణతకు మరియు భక్తుల అర్పణభావానికి మధ్యనున్న సంబంధం స్పష్టమవుతుంది. సూర్యునికి దీపం అవసరం లేకపోయినా దానిని సమర్పించేవాని గౌరవభావం అందులో వ్యక్తమైనట్లే, భక్తుని కానుక విలువ కూడా భగవంతుని అవసరంలో కాక అతని భక్తిభావంలో ఉంటుంది. భక్తుడు సమర్పించేది భగవంతునిలో ఏ లోటునూ పూరించడానికి కాదు; ఆయనతో తన సంబంధాన్ని ప్రేమపూర్వకమైన కైంకర్యంగా వ్యక్తం చేయడానికి. అందువల్ల ఈ కైంకర్యం భగవంతుని పరిపూర్ణతకు ఏదీ జోడించకపోయినా, ఆయనను ఆశ్రయించి సేవించే భక్తునికి నిజమైన లాభాన్ని కలిగిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౦౪
శ్రీకృష్ణుని దర్శించిన ద్వారకావాసుల అంతరంగ ఆనందం ఈ శ్లోకంలో వారి ముఖాలలో, వాణిలో ప్రత్యక్షంగా వ్యక్తమవుతుంది. ప్రేమతో ముఖాలు వికసించడం, ఆనందంతో మాటలు గద్గదంగా మారడం ఆయన పునరాగమనం వారికి ఎంతటి హర్షాన్ని కలిగించిందో తెలియజేస్తాయి. ముఖ్యంగా వారిని చిన్నపిల్లలతో పోల్చి, శ్రీకృష్ణుని తండ్రిగా, అందరికీ సుహృదుడిగా, రక్షకుడిగా వర్ణించడం ఆయనతో ప్రజలకు ఉన్న సంబంధంలోని సన్నిహితత్వాన్ని వెల్లడిస్తుంది. చిన్నపిల్లలు తమ తండ్రి వద్ద సహజమైన ప్రేమతో, నమ్మకంతో ఆశ్రయం పొందినట్లుగా, ద్వారకావాసులు కూడా శ్రీకృష్ణునిలో ప్రేమ, సుహృద్భావం మరియు రక్షణను అనుభవిస్తున్నారు. తండ్రి సాన్నిధ్యంలో పిల్లలకు కలిగే భద్రత, స్వచ్ఛమైన ఆనందం మరియు సహజమైన ఆత్మీయత వారి గద్గదమైన పలుకుల వెనుకనున్న భావాన్ని మరింత స్పష్టం చేస్తాయి. ఈ విధంగా భగవంతునితో భక్తుల సంబంధం కేవలం గౌరవంతో కూడిన ఆరాధనగా మాత్రమే కాక, ఆత్మీయమైన ప్రేమ, విశ్వాసం, ఆధారం మరియు ఆశ్రయభావంతో కూడిన సన్నిహిత సంబంధంగా కూడా వికసిస్తుందని ఈ శ్లోకం ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౦౫
ద్వారకావాసులు శ్రీకృష్ణుని పాదపద్మాల మహిమను స్మరిస్తూ, వాటినే తమ పరమాశ్రయంగా స్వీకరిస్తున్నారు. బ్రహ్మదేవుడు, బ్రహ్మపుత్రులు మరియు దేవేంద్రుడు వంటి ఉన్నత దేవతలు సైతం వందించే ఆ పాదపద్మాలకు వారు ఎల్లప్పుడూ నమస్కరిస్తామని ప్రకటించడం, శ్రీకృష్ణునిపై వారి గాఢమైన ఆశ్రయభావాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. ఈ లోకంలో నిజమైన క్షేమాన్ని కోరుకునేవారికి భగవంతుని పాదపద్మాలే పరమమైన ఆశ్రయం; అక్కడ సర్వాధిపతియైన కాలం కూడా తన ప్రభావాన్ని చూపలేడు. ఈ భావం ఆయన పాదపద్మాల ఆశ్రయంలోని అపారమైన మహిమను మరింత స్పష్టం చేస్తుంది. అందువల్ల ద్వారకావాసుల ప్రేమ కేవలం తమ ప్రభువు తిరిగి వచ్చాడనే ఆనందానికి పరిమితం కాకుండా, ఆయనలోనే తమ రక్షణ, క్షేమం మరియు పరమాశ్రయాన్ని దర్శించే భగవదాశ్రయంగా వికసిస్తుంది. శ్రీకృష్ణుని సన్నిహితంగా ప్రేమించే ప్రజలే ఆయన పరత్వాన్ని కూడా గుర్తించి, ఆయన పాదపద్మాలను కాలాధిపత్యానికీ అతీతమైన ఆశ్రయంగా భావించడం ఇక్కడ సౌలభ్యం మరియు పరత్వం సహజంగా సమన్వయమయ్యే భక్తిసంబంధాన్ని ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౦౬
సమస్త విశ్వాన్ని ఉత్పత్తి చేసి పోషించే పరమేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడే తమకు తల్లి, తండ్రి, సుహృదుడు, ప్రభువు, సద్గురువు మరియు పరమమైన ఆరాధ్యదైవమని ద్వారకావాసులు ప్రకటిస్తున్నారు. దీనివల్ల ఆయనతో వారి సంబంధం ఒక్క రూపానికి పరిమితం కాకుండా, జీవితంలోని సమస్త సంబంధాలను తనలో సమన్వయపరచుకున్న సంపూర్ణమైన భగవత్సంబంధంగా కనిపిస్తుంది. తమ శ్రేయస్సు కోసం ఆయన తమతో ఉండాలని కోరుకోవడం, శ్రీకృష్ణుని సాన్నిధ్యాన్నే తమ క్షేమానికి ఆధారంగా వారు భావిస్తున్నారని తెలియజేస్తుంది. అలాగే ఆయనను అనుసరించడం వల్లనే తాము పుణ్యవంతులమయ్యామని చెప్పడం ద్వారా, తమ భాగ్యానికి స్వతంత్ర కారణం తమలో లేదని, అది భగవదనువృత్తి వల్ల లభించినదని వారు గుర్తిస్తున్నారు. శ్రీకృష్ణునిలోనే తల్లిదండ్రుల వాత్సల్యాన్ని, సుహృదుని ఆత్మీయతను, ప్రభువు రక్షణను, గురువు మార్గదర్శకత్వాన్ని మరియు ఆరాధ్యదైవపు పరమాశ్రయాన్ని దర్శించే వారి భావం ఇక్కడ స్పష్టంగా వ్యక్తమవుతుంది. ఈ శ్లోకం భక్తునికి భగవంతుడే సమస్త సంబంధాలకు పరిపూర్ణమైన ఆధారం, మార్గదర్శకుడు మరియు పరమదైవమనే అనన్యాశ్రయభావాన్ని హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౦౭
దేవతలకు కూడా సులభంగా దర్శించలేని శ్రీకృష్ణుని దివ్యరూపాన్ని తాము ప్రత్యక్షంగా దర్శించగలగడం వల్ల ద్వారకావాసులు తమను నిజంగా సనాథులుగా భావిస్తున్నారు. ప్రేమపూర్వకమైన చిరునవ్వు, స్నేహపూర్వకమైన చూపులతో కూడిన ఆయన ముఖాన్ని వారు దర్శించడం, వారి అనుభవం కేవలం భగవంతుని రూపదర్శనం మాత్రమే కాక, ఆయన ప్రేమపూర్వకమైన చూపులను పొందే సన్నిహిత సాన్నిధ్యమని తెలియజేస్తుంది. దేవతలకు సైతం దుర్లభమైన ఆయన దర్శనం ద్వారకావాసులకు ఇంత సన్నిహితంగా లభించడం, భగవంతునితో వారికి ఉన్న అసాధారణమైన సంబంధాన్ని మరింత స్పష్టంగా వెల్లడిస్తుంది. శ్రీకృష్ణుని రూపంలోని సమస్త సౌభాగ్యాన్ని ప్రత్యక్షంగా దర్శిస్తూ, ఆయన ప్రేమతో కూడిన చిరునవ్వు మరియు స్నిగ్ధమైన చూపులను అనుభవించడం తమకు లభించిన అపూర్వమైన భాగ్యమని వారు భావిస్తున్నారు. ఈ శ్లోకం శ్రీకృష్ణుని ప్రత్యక్ష సాన్నిధ్యం మరియు ప్రేమపూర్వకమైన దర్శనం ద్వారకావాసులు తమ పరమసౌభాగ్యంగా అనుభవించిన గాఢమైన భగవత్సంబంధాన్ని హృద్యంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౦౮
శ్రీకృష్ణుడు కురుదేశానికి చెందినవారిని, మధుదేశానికి చెందినవారిని లేదా ఇతర సుహృదులను దర్శించడానికి ద్వారక నుండి దూరంగా వెళ్లినప్పుడు, ఆయన లేని ఒక్క క్షణమే ద్వారకావాసులకు కోటి సంవత్సరాలంత దీర్ఘంగా అనిపిస్తుంది. సూర్యుడు లేకపోతే నేత్రాలకు కలిగే స్థితితో తమ వియోగాన్ని పోల్చడం ద్వారా, శ్రీకృష్ణుని దర్శనం లేకపోవడం తమకు ఎంతటి దుర్భరమైన అనుభవమో వారు వ్యక్తం చేస్తున్నారు. ఆయన సాన్నిధ్యం లేకుండా గడిచే కొద్దికాలం కూడా వారికి అత్యంత సుదీర్ఘంగా అనిపించడం, శ్రీకృష్ణునిపై వారికి ఉన్న ప్రేమ ఎంత గాఢమైనదో వెల్లడిస్తుంది. తమ నేత్రాలకు సూర్యునివలె శ్రీకృష్ణుని దర్శనం అవసరమని భావించేంతగా వారి జీవితం ఆయన సాన్నిధ్యంతో ముడిపడి ఉంది. అందువల్ల ఇక్కడ కాలం యొక్క సాధారణ పరిమాణం కంటే, వియోగంలో భక్తులు దానిని ఎలా అనుభవిస్తున్నారనే భావమే ప్రధానంగా వ్యక్తమవుతుంది. ఈ శ్లోకం భగవద్విరహంలో ఒక్క క్షణం కూడా అపారమైన కాలంగా అనుభవించబడే ద్వారకావాసుల గాఢమైన విరహభక్తిని హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౦౯
శ్రీకృష్ణుడు చిరకాలం తమకు దూరంగా ఉంటే, ఆయన మనోహరమైన ముఖాన్ని చూడకుండా తాము ఎలా జీవించగలమని ద్వారకావాసులు ప్రశ్నిస్తున్నారు. ఆయన ప్రసన్నమైన చూపు వారి సమస్త బాధలను తొలగించేది; అందమైన చిరునవ్వుతో శోభించే ఆయన ముఖం వారి మనస్సులను ఆకర్షించేది. అందువల్ల వారికి శ్రీకృష్ణుని దర్శనం సాధారణమైన రూపదర్శనం కాదు, వారి హృదయవేదనను తొలగించి ఆనందాన్ని కలిగించే ప్రేమపూర్వకమైన సాన్నిధ్యం. ఆయన ముఖాన్ని చూడకుండా జీవించడం సాధ్యమేనా అనే వారి ప్రశ్న, ఆయన దర్శనంపై వారికి ఉన్న గాఢమైన ఆకాంక్షను వ్యక్తం చేస్తుంది. శ్రీకృష్ణుని ప్రసన్నమైన చూపు, సుందరమైన చిరునవ్వు మరియు మనోహరమైన ముఖం వారి జీవితంలో ఎంతటి ప్రాధాన్యాన్ని కలిగి ఉన్నాయో ఈ మాటల ద్వారా స్పష్టమవుతుంది. ఈ విధంగా శ్రీకృష్ణుని దర్శనమే తమ జీవితానికి అత్యంత ప్రియమైన ఆధారంగా భావించే ద్వారకావాసుల గాఢమైన విరహభక్తి ఈ శ్లోకంలో హృద్యంగా వ్యక్తమవుతుంది.
౦౧.౧౧.౧౦
భక్తవత్సలుడైన శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకావాసులు పలికిన ప్రేమపూర్వకమైన మాటలను ఆలకిస్తూ, తన అనుగ్రహదృష్టిని వారిపై ప్రసరింపజేస్తూ నగరంలోకి ప్రవేశిస్తాడు. ప్రజలు తమ హృదయభావాలను వాక్కుతో వ్యక్తం చేస్తే, శ్రీకృష్ణుడు తన కృపాపూర్వకమైన చూపుతో వారికి ప్రతిస్పందించడం భగవంతునికి, భక్తులకు మధ్యనున్న సన్నిహితమైన ప్రేమసంబంధాన్ని హృద్యంగా వెల్లడిస్తుంది. ముఖ్యంగా ఆయనను భక్తవత్సలుడు అని పేర్కొనడం, ప్రజల ప్రేమను స్వీకరించి వారిపై అనుగ్రహాన్ని ప్రసరింపజేసే ఆయన వాత్సల్యాన్ని స్పష్టంగా ముందుకు తెస్తుంది. భక్తుల ప్రేమపూర్వకమైన వాక్కును ఆలకించడం మరియు వారిపై అనుగ్రహదృష్టిని ప్రసరింపజేయడం ద్వారా, వారి ప్రేమకు భగవంతుడు స్వయంగా స్పందించే స్వభావం ఇక్కడ సుందరంగా వ్యక్తమవుతుంది. ప్రజల మాటలను ఆలకించడం, వారిని అనుగ్రహదృష్టితో ఆదరించడం మరియు నగరంలోకి ప్రవేశించడం అనే మూడు చర్యలు శ్రీకృష్ణుని భక్తవాత్సల్యాన్ని ఈ సందర్భంలో ప్రత్యక్షంగా చూపిస్తున్నాయి. ఈ ప్రేమపూర్వకమైన పరస్పర స్పందన మధ్య శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకా నగరంలోకి ప్రవేశించడంతో, ప్రజల స్వాగతవచనాలకు ఆయన అనుగ్రహపూర్వకమైన ప్రతిస్పందన ఈ శ్లోకంలో హృద్యంగా చిత్రించబడుతుంది.
౦౧.౧౧.౧౧
మధు, భోజ, దశార్హ, అర్హ, కుకుర, అంధక మరియు వృష్ణి వంశాలకు చెందిన మహాబలవంతులచే ద్వారకా నగరం సురక్షితంగా రక్షింపబడుతోంది. వారి బలాన్ని శ్రీకృష్ణుని బలంతో సమానమైనదిగా పేర్కొనడం, ద్వారకకు ఉన్న అసాధారణమైన రక్షణశక్తిని తెలియజేస్తుంది. నాగలోక రాజధానియైన భోగవతీ నగరం శక్తిమంతమైన నాగులచే రక్షింపబడుతున్నట్లుగా, ద్వారక కూడా మహాబలవంతులైన యాదవవంశీయులచే రక్షింపబడుతున్నదనే ఉపమానం నగరానికి ఉన్న భద్రతను, దానిని రక్షించేవారి శక్తిసామర్థ్యాన్ని మరింత స్పష్టంగా చిత్రిస్తుంది. శ్రీకృష్ణుని నివాసస్థలమైన ద్వారక యొక్క వైభవవర్ణనలో, దాని రక్షణవ్యవస్థకు ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉందని ఇక్కడ తెలుస్తుంది. నగరాన్ని రక్షిస్తున్నవారు సాధారణమైన రక్షకులు కాకుండా, బలమునందు శ్రీకృష్ణునితో సమానమైనవారిగా వర్ణించబడటం వారి అసాధారణమైన శక్తిని ప్రత్యేకంగా ముందుకు తెస్తుంది. ఈ విధంగా ద్వారక చుట్టూ నెలకొన్న బలమైన రక్షణ దాని వైభవానికి మరొక ముఖ్యమైన లక్షణంగా నిలుస్తుంది. ఈ శ్లోకం ద్వారకను కేవలం శ్రీకృష్ణుని నగరంగా మాత్రమే కాక, మహాబలవంతులైన యాదవవంశీయులచే సురక్షితంగా రక్షింపబడుతున్న వైభవోపేతమైన నగరంగా పరిచయం చేస్తుంది.
౦౧.౧౧.౧౨
అన్ని ఋతువులలోనూ వైభవంగా వికసించే పవిత్రమైన వృక్షాలు, లతలు, ఉద్యానాలు, ఉపవనాలు మరియు ఆరామాలు ద్వారకను సమృద్ధిగా అలంకరిస్తుండగా, పద్మాలతో నిండిన ప్రదేశాలు నగర శోభను మరింత పెంచుతున్నాయి. ఈ వర్ణన ద్వారా ద్వారక యొక్క వైభవం కేవలం దాని బలమైన రక్షణకు లేదా నగర నిర్మాణానికి మాత్రమే పరిమితం కాకుండా, అక్కడి ప్రకృతి సమృద్ధి మరియు సౌందర్యంలో కూడా వ్యక్తమవుతున్నట్లు తెలుస్తుంది. వివిధ ఋతువులకు తగిన వృక్షలతలు అక్కడ వికసిస్తూ ఉండటం, చుట్టూ విస్తరించిన ఉద్యానాలు, ఉపవనాలు మరియు ఆరామాలు నగరానికి రమణీయమైన వాతావరణాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. పద్మాలతో నిండిన ప్రదేశాల శోభ ఈ సహజసౌందర్యాన్ని మరింత పరిపూర్ణం చేస్తోంది. శ్రీకృష్ణుని నగరప్రవేశాన్ని వర్ణించే క్రమంలో సూత మహర్షి ఆయన నివాసస్థలమైన ద్వారక యొక్క సుసంపన్నమైన, రమణీయమైన పరిసరాలను ఇక్కడ పాఠకుని ముందుంచుతున్నాడు. ఈ విధంగా ద్వారక ప్రకృతి సంపద, సౌందర్యం మరియు వైభవం సమన్వయంగా వికసించిన విశిష్టమైన నగరంగా చిత్రించబడుతోంది.
౦౧.౧౧.౧౩
శ్రీకృష్ణుని ఆగమనంతో ద్వారకా నగరమంతా ఉత్సవవైభవంతో నిండిపోయిన దృశ్యాన్ని ఈ శ్లోకం హృద్యంగా చిత్రిస్తుంది. గోపురాలు, ద్వారాలు మరియు మార్గాలలో ఏర్పాటు చేసిన ఉత్సవతోరణాలు, నగరమంతటా విస్తరించిన విచిత్రమైన ధ్వజాలు, పతాకాలు ద్వారకావాసుల ఉత్సాహానికి బాహ్యరూపంగా కనిపిస్తున్నాయి. ఈ అలంకరణలు సాధారణమైన ఉత్సవ ఏర్పాట్లుగా కాక, తమ మధ్యకు శ్రీకృష్ణుడు వస్తున్న సందర్భాన్ని విశేషంగా జరుపుకోవాలనే ప్రజల ఆనందాన్ని ప్రతిబింబిస్తున్నాయి. ధ్వజపతాకాలు నగరం లోపలికి వచ్చే ఎండను కూడా అడ్డగించేంతగా విస్తరించి ఉన్నాయని చెప్పడం, అలంకరణల సమృద్ధిని మరియు ఉత్సవం ఎంత వైభవంగా సాగుతోందో స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. నగరంలోని గోపురాల నుండి మార్గాల వరకు ప్రతి ప్రదేశం ఉత్సవశోభను సంతరించుకోవడం ద్వారా, శ్రీకృష్ణుని ఆగమనాన్ని ద్వారకావాసులు ఎంతటి ఉత్సాహంతో స్వాగతిస్తున్నారో వ్యక్తమవుతుంది. ఈ విధంగా నగరమంతటా కనిపించే ఉత్సవ అలంకరణల ద్వారా శ్రీకృష్ణునిపై ద్వారకావాసులకు ఉన్న ప్రేమ, ఆనందం మరియు స్వాగతోత్సాహం ఈ శ్లోకంలో సుందరంగా ప్రతిఫలిస్తున్నాయి.
౦౧.౧౧.౧౪
గత శ్లోకంలో మంగళతోరణాలు, ధ్వజాలు మరియు పతాకాలతో అలంకరించబడిన ద్వారకా నగర ఉత్సవశోభను వర్ణించగా, ఈ శ్లోకం శ్రీకృష్ణుని స్వాగతించడానికి నగరంలోని మార్గాలలో చేసిన ప్రత్యేకమైన ఏర్పాట్లను వివరిస్తుంది. ప్రధాన మార్గాలు, వీధులు, అంగడి ప్రదేశాలు మరియు కూడళ్లను చక్కగా శుభ్రపరచి, సుగంధ జలాలను చిలకరించడం ద్వారా నగరమంతటినీ ఆయన ఆగమనానికి తగిన విధంగా సిద్ధం చేశారు. ఫలాలు, పుష్పాలు, అక్షతలు మరియు మొలకలను వెదజల్లడం ఆ స్వాగతానికి మంగళకరమైన ఉత్సవభావాన్ని మరింతగా చేకూరుస్తుంది. శ్రీకృష్ణుని రాకపై ద్వారకావాసులకు ఉన్న ఆనందం కేవలం వారి అంతరంగ భావంగా నిలవకుండా, నగరంలోని ప్రతి ముఖ్యమైన మార్గాన్ని శుభ్రపరచి, అలంకరించి ఆయనను ఆహ్వానించే కార్యరూపంగా వ్యక్తమవుతోంది. ఈ శ్లోకం తమ ప్రభువు నగరంలోకి ప్రవేశించే మార్గాన్ని శుచిగా, సుగంధభరితంగా మరియు మంగళద్రవ్యాలతో అలంకరించడం ద్వారా ద్వారకావాసులు వ్యక్తం చేసిన ప్రేమపూర్వకమైన స్వాగతభావాన్ని సుందరంగా చిత్రిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౧౫
గత శ్లోకంలో ద్వారకా నగరంలోని ప్రధాన మార్గాలు, వీధులు, అంగడి ప్రదేశాలు మరియు కూడళ్లను శ్రీకృష్ణుని స్వాగతానికి సిద్ధం చేసిన విధానాన్ని వర్ణించగా, ఈ శ్లోకం ఆ స్వాగతాన్ని నగరంలోని ప్రతి గృహద్వారం వరకు విస్తరిస్తుంది. పెరుగు, అక్షతలు, ఫలాలు, చెరకుగడలు, పూర్ణకుంభాలు, సమర్పణలు, ధూపం మరియు దీపాలతో ప్రతి గృహద్వారాన్ని అలంకరించి ద్వారకావాసులు తమ ప్రభువు ఆగమనాన్ని మంగళపూర్వకంగా స్వాగతిస్తున్నారు. అక్షతలు, ఫలాలు, చెరకుగడలు మరియు నిండైన కలశాలు వంటి మంగళద్రవ్యాలు ఈ స్వాగతానికి ప్రత్యేకమైన శోభను చేకూర్చి, నగరమంతటా మంగళకరమైన ఉత్సవ వాతావరణాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. ధూపం సుగంధభరితమైన పవిత్ర వాతావరణాన్ని కలిగిస్తుండగా, దీపాలు మంగళకరమైన వెలుగును ప్రసరింపజేస్తున్నాయి. ఈ ఏర్పాట్లు నగరంలోని ఉత్సవశోభ ప్రతి ఇంటి ముంగిటకు చేరినట్లు చూపుతూ, శ్రీకృష్ణుని పునరాగమనంలో ద్వారకావాసులందరూ ఆనందంతో పాలుపంచుకొని, తమ ప్రేమను మంగళపూర్వకమైన స్వాగతంగా వ్యక్తం చేసిన విధానాన్ని సుందరంగా ఆవిష్కరిస్తున్నాయి.
౦౧.౧౧.౧౬
తమందరికీ అత్యంత ప్రియమైన శ్రీకృష్ణుడు వస్తున్నాడని మహామనస్కుడైన వసుదేవుడు, అక్రూరుడు, ఉగ్రసేనుడు మరియు అద్భుతమైన పరాక్రమం కలిగిన బలరాముడు వింటారు. ఈ శ్లోకంలో శ్రీకృష్ణుడు ప్రేష్ఠుడు, అత్యంత ప్రియమైనవాడు, అని పేర్కొనబడటం ఆయనతో వారికి ఉన్న సన్నిహితమైన ప్రేమానుబంధాన్ని ప్రత్యేకంగా తెలియజేస్తుంది. వసుదేవుడు వంటి కుటుంబపెద్ద, అక్రూరుడు, ఉగ్రసేనుడు వంటి యాదవ ప్రముఖులు మరియు అద్భుతమైన పరాక్రమశాలి అయిన బలరాముడు ఒకే సందర్భంలో ప్రస్తావించబడటం, శ్రీకృష్ణుని పునరాగమనం ఆయన సన్నిహితులకు ఎంతటి ప్రీతికరమైన వార్తగా నిలిచిందో సూచిస్తుంది. వారి వారి స్థానం, బాధ్యతలు వేరైనా, శ్రీకృష్ణుని పట్ల ఉన్న ప్రీతి వారందరినీ ఒకే ప్రేమభావంతో అనుసంధానిస్తుంది. ముఖ్యంగా ఆయన వస్తున్నాడనే వార్తను వినడమే ఈ ప్రముఖుల ప్రస్తావనకు నేపథ్యంగా నిలవడం, శ్రీకృష్ణుని ఆగమనం వారి హృదయాలలో ఎంతటి ప్రాధాన్యాన్ని కలిగి ఉందో తెలియజేస్తుంది. ఈ విధంగా ఆయన రాకవార్త వారి గాఢమైన ప్రేమానుబంధాన్ని సహజంగా వెలికి తెస్తుంది.
౦౧.౧౧.౧౭
ప్రద్యుమ్నుడు, చారుదేష్ణుడు మరియు జాంబవతి కుమారుడైన సాంబుడు తీవ్రమైన ఆనందావేశంతో శయనం, ఆసనం మరియు భోజనం వంటి తాము అప్పటివరకు చేస్తున్న కార్యాలను విడిచిపెడతారు. ఇక్కడ వారి హర్షం కేవలం మనస్సులో కలిగిన ఆనందంగా నిలవకుండా, సాధారణమైన శారీరక అవసరాలు మరియు సౌకర్యాలను కూడా వెంటనే పక్కనపెట్టేంత బలమైన భావోద్వేగంగా వ్యక్తమవుతుంది. శయనం విశ్రాంతిని, ఆసనం కూర్చొని ఉండటాన్ని, భోజనం శరీరపోషణను సూచిస్తుండగా, తీవ్రమైన ఆనందావేశంలో వీటన్నిటినీ విడిచిపెట్టడం ఆ క్షణంలో వారి మనస్సులను ఆ ఆనందమే పూర్తిగా ఆక్రమించినట్లు తెలియజేస్తుంది. వారు చేస్తున్న కార్యాల స్వభావం వేర్వేరుగా ఉన్నప్పటికీ, వాటన్నిటినీ ఒకేసారి విడిచిపెట్టినట్లు చెప్పడం వారి హర్షం యొక్క తీవ్రతను మరింత స్పష్టంగా చూపిస్తుంది. ఈ విధంగా ప్రద్యుమ్నుడు, చారుదేష్ణుడు మరియు సాంబునిలో కలిగిన ప్రగాఢమైన హర్షం, సాధారణ కార్యాలన్నిటినీ వెంటనే విడిచిపెట్టే ప్రత్యక్షమైన చర్య ద్వారా ఈ శ్లోకంలో హృద్యంగా వ్యక్తమవుతుంది.
౦౧.౧౧.౧౮
శ్రేష్ఠమైన ఏనుగును ముందుంచుకొని, మంగళకరమైన ద్రవ్యాలతో కూడిన బ్రాహ్మణులు, శంఖాలు మరియు తూర్యాల నినాదం, వేదమంత్రాల ఘోషతో ఈ సందర్భం విశిష్టమైన మంగళవైభవాన్ని సంతరించుకుంటుంది. ఏనుగులలో శ్రేష్ఠమైన ఏనుగును ముందుంచడం ఆ సందర్భానికి వైభవాన్ని చేకూర్చగా, మంగళకరమైన ద్రవ్యాలతో బ్రాహ్మణుల సాన్నిధ్యం మంగళభావాన్ని మరింత స్పష్టంగా వ్యక్తం చేస్తుంది. శంఖతూర్యాల నినాదంతో పాటు వేదమంత్రాల ఘోష వినిపించడం వల్ల ఆనందం, మంగళం మరియు గౌరవం ఒకే సందర్భంలో సమన్వయమవుతున్నాయి. ఈ అంశాలన్నీ కేవలం బాహ్యమైన వైభవాన్ని మాత్రమే కాక, వాటితో కూడిన ఆదరభావాన్ని కూడా స్పష్టంగా వ్యక్తం చేస్తున్నాయి. ఏనుగు, మంగళద్రవ్యాలు, బ్రాహ్మణులు, వాద్యనినాదం మరియు వేదఘోష ఒక్కొక్కటి ఈ మంగళసందర్భానికి ప్రత్యేకమైన శోభను చేకూరుస్తున్నాయి. ఈ విధంగా శ్రీకృష్ణుని పట్ల ఉన్న ఆదరం, మంగళభావం మరియు గౌరవం సమన్వయమైన వైభవోపేతమైన దృశ్యాన్ని ఈ శ్లోకం చిత్రిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౧౯
శ్రీకృష్ణుని రాకతో ఆనందించిన ఆయన సన్నిహితులు, ఆయనపై ఉన్న ప్రేమవల్ల కలిగిన సంభ్రమంతో రథాలలో ఆయనకు ఎదురుగా వెళ్లారు. ఇక్కడ వారి హర్షంతో పాటు ప్రేమవల్ల కలిగిన సంభ్రమం ప్రత్యేకంగా పేర్కొనబడటం, శ్రీకృష్ణునితో వారికి ఉన్న సంబంధంలో సన్నిహితమైన ప్రేమ మరియు గౌరవభావం రెండూ సమన్వయమై ఉన్నట్లు తెలియజేస్తుంది. అదే సమయంలో శ్రీకృష్ణుని దర్శించాలనే ఉత్సుకతతో ప్రముఖ వేశ్యలు కూడా వందల సంఖ్యలో తమ వాహనాలలో ఆయనకు ఎదురుగా వెళ్లారు. ఆయన దర్శనం కోసం వారు పెద్ద సంఖ్యలో స్వయంగా ముందుకు రావడం, శ్రీకృష్ణుని రాక వారిలో కలిగించిన ఉత్సాహాన్ని స్పష్టంగా వ్యక్తం చేస్తుంది. రథాలు మరియు వాహనాల ప్రస్తావనతో ఈ ఎదురేగే దృశ్యం మరింత ప్రత్యక్షంగా రూపుదిద్దుకోగా, హర్షం, సంభ్రమం మరియు దర్శనోత్సుకత ఆ దృశ్యానికి అంతరంగ భావాన్ని అందిస్తున్నాయి. ఈ విధంగా శ్రీకృష్ణుని ఆగమనంతో వ్యక్తమైన ప్రేమపూర్వకమైన ఆదరణను ఈ శ్లోకం హృద్యంగా చిత్రిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౨౦
ప్రకాశించే కుండలాల కాంతితో చెక్కిళ్లు, ముఖాలు శోభిస్తున్న నటులు, నర్తకులు, గంధర్వులు, సూతులు, మాగధులు మరియు స్తుతిపాఠకులు ఈ మహాస్వాగతంలో పాల్గొన్నారు. వారి ప్రకాశవంతమైన అలంకరణ, ముఖశోభ ఈ సందర్భంలోని ఉత్సవవైభవాన్ని మరింత ఆకర్షణీయంగా చిత్రిస్తాయి. నటులు, నర్తకులు, గంధర్వులతో పాటు సూతులు, మాగధులు మరియు స్తుతిపాఠకులు కూడా సమకూడటం వల్ల శ్రీకృష్ణుని ఆగమనం కళలు, గానం మరియు స్తుతులతో శోభించే మహోత్సవసందర్భంగా రూపుదిద్దుకున్నట్లు కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ వారి పేర్లను కేవలం ఒక సమూహంగా పేర్కొనకుండా, ప్రకాశించే కుండలాలతో శోభిస్తున్న వారి రూపాన్ని కూడా ప్రత్యేకంగా వర్ణించడం ఆ స్వాగతంలోని ఆనందోత్సాహాన్ని దృశ్యరూపంలో నిలుపుతుంది. వారి వ్యక్తిగతమైన రూపశోభ కూడా సమష్టిగా ఆ మహాస్వాగతపు శోభలో భాగమవుతుంది. ఈ విధంగా వివిధ కళలకు, గానానికి మరియు స్తుతికి సంబంధించినవారి సమాగమం, వారి శోభాయమానమైన రూపంతో కలిసి శ్రీకృష్ణుని ఆగమనానికి లభించిన ఆనందపూర్వకమైన, వైభవోపేతమైన ఆదరణను హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౨౧
నటులు, నర్తకులు, గంధర్వులు, సూతులు, మాగధులు మరియు స్తుతిపాఠకులు ఉత్తమశ్లోకుడు, అంటే ఉత్తమమైన శ్లోకాలచే కీర్తింపబడేవాడైన శ్రీకృష్ణుని అద్భుతమైన చరిత్రలను గానం చేస్తున్నారు. ఆయన అద్భుతమైన చరిత్రలే వారి గానానికి విషయంగా నిలవడం, శ్రీకృష్ణుని పట్ల వారి ఆదరాన్ని భగవద్గుణకీర్తన రూపంలో వ్యక్తం చేస్తోంది. ఆయనను కేవలం దర్శించి ఆనందించడమే కాకుండా, ఆయన చరిత్రలను స్మరించి కీర్తించడం ద్వారా వారి ఆనందం మరింత భక్తిపూర్వకమైన భావాన్ని సంతరించుకుంటోంది. శ్రీకృష్ణుని అద్భుతమైన కార్యాలను గానం చేయడంలో ఆయన మహిమపట్ల ఉన్న ప్రశంస, ఆదరం మరియు ఆనందం సహజంగా సమన్వయమవుతున్నాయి. ఈ విధంగా ఉత్తమశ్లోకుడైన శ్రీకృష్ణుని అద్భుతమైన చరిత్రల గానం, ఆయన పట్ల ఉన్న ప్రేమపూర్వకమైన ఆదరాన్ని మరియు ఆయన మహిమను కీర్తించడంలో కలిగిన ఆనందాన్ని హృద్యంగా వెల్లడిస్తోంది.
౦౧.౧౧.౨౨
శ్రీకృష్ణుడు తనను స్వాగతించడానికి వచ్చిన బంధువులు, నగరవాసులు మరియు అనుచరులందరినీ వారి వారి సంబంధానికి, స్థానానికి తగిన విధంగా సమీపించి గౌరవించాడు. వినమ్రంగా వంగడం, అభివాదం చేయడం, ఆలింగనం చేసుకోవడం, చేతిని స్పృశించడం, చిరునవ్వుతో కూడిన ప్రేమపూర్వకమైన చూపులతో ఆదరించడం వంటి వివిధ రీతుల ద్వారా ప్రతి ఒక్కరితో వారికి తగిన విధంగా మెలిగాడు. అందరినీ ఒకే విధంగా కాకుండా, ఒక్కొక్కరిని వారికి తగిన రీతిలో గౌరవించడం ఆయనకు వారితో ఉన్న విభిన్నమైన సన్నిహిత సంబంధాలను ప్రతిఫలిస్తుంది. ఈ వివిధ ఆదరణ పద్ధతులలో గౌరవం, సన్నిహితత్వం, ప్రేమ మరియు ఆప్యాయత సహజంగా వ్యక్తమవుతున్నాయి. సర్వేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడు తన బంధువులు, నగరవాసులు మరియు అనుచరుల మధ్య ఇంత సహజంగా మెలగడం ఆయన సౌశీల్యాన్ని, సౌలభ్యాన్ని వెల్లడిస్తుంది. పరమాత్మయైనప్పటికీ తనవారిని వారి వారి సంబంధానికి తగిన విధంగా స్వయంగా ఆదరించి గౌరవించడం, ఆయన వారికి ఎంత సన్నిహితంగా ఉంటాడో హృద్యంగా తెలియజేస్తుంది.
౦౧.౧౧.౨౩
సర్వసమర్థుడైన శ్రీకృష్ణుని ఆదరణ సమాజంలో కుక్కమాంసాన్ని వండి తినేవారిగా పరిగణించబడిన అత్యల్పస్థానంలోని వారి వరకు విస్తరించింది. ఆయన వారిని ఆదరించడమే కాక, వారు కోరుకున్న వరాలను కూడా అనుగ్రహించాడు. ఈ విధంగా సమాజంలోని అత్యల్పస్థానంలో ఉన్నవారిని సైతం ఆదరించి వారి అభీష్టాలను నెరవేర్చడం, శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహం ఏ ఒక్క వర్గానికీ పరిమితం కాదనే భావాన్ని తెలియజేస్తుంది. అదే సమయంలో గురువులు, బ్రాహ్మణులు, తమ భార్యలతో కూడి వచ్చినవారు మరియు వృద్ధులు శ్రీకృష్ణునికి ఆశీర్వచనాలను అందిస్తున్న దృశ్యం కనిపిస్తుంది. ఒకవైపు తాను అందరినీ ఆదరిస్తూ, మరోవైపు పెద్దలు మరియు గౌరవనీయుల ఆదరణను స్వీకరిస్తున్న శ్రీకృష్ణుని చుట్టూ పరస్పర గౌరవం మరియు ఆప్యాయత నెలకొన్నాయి. భగవంతుడైనప్పటికీ సమాజంలో అత్యల్పస్థానంలో ఉన్నవారిని సైతం నిర్లక్ష్యం చేయకుండా ఆదరించి అనుగ్రహించడం ఆయన సౌశీల్యాన్ని, సౌలభ్యాన్ని మరియు సర్వజనానుగ్రహ స్వభావాన్ని హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౨౪
గురువులు, బ్రాహ్మణులు, తమ భార్యలతో కూడి వచ్చినవారు మరియు వృద్ధుల ఆశీర్వచనాలను స్వీకరిస్తూ, ఇతర స్తుతిపాఠకులచే కీర్తింపబడుతూ శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకానగరంలోకి ప్రవేశించాడు. స్వయంగా సర్వేశ్వరుడైనప్పటికీ పెద్దల ఆశీర్వచనాలను వినయపూర్వకంగా స్వీకరించడం, వారితో ఆయన ఎంత సహజంగా మెలుగుతున్నాడో తెలియజేస్తూ ఆయన సౌశీల్యాన్ని ప్రతిఫలిస్తుంది. ఒకవైపు పెద్దల ఆశీర్వచనాలు, మరోవైపు స్తుతిపాఠకుల కీర్తనల మధ్య శ్రీకృష్ణుని నగరప్రవేశం గౌరవం, ప్రేమ మరియు ఆనందంతో సాగుతుంది. తనను స్వాగతిస్తున్నవారి గౌరవాన్ని స్వీకరిస్తూనే, వారందరితో సహజమైన సాన్నిహిత్యాన్ని కొనసాగిస్తున్న ఆయన స్వభావం ఈ సందర్భంలో మరింత హృద్యంగా వ్యక్తమవుతుంది. ఈ విధంగా అందరి ఆదరాభిమానాలను స్వీకరిస్తూ నగరంలోకి ప్రవేశించిన శ్రీకృష్ణుడు రాజమార్గాన్ని చేరుకుంటాడు. ఆ సమయంలో ద్వారకలోని కులస్త్రీలు కూడా ఈ దృశ్యంలోకి వస్తారు; వారి ప్రస్తావనతో రాజమార్గంలోని స్వాగతం మరొక హృద్యమైన ఘట్టానికి చేరుకుంటుంది.
౦౧.౧౧.౨౫
శ్రీకృష్ణుని దర్శనాన్నే మహోత్సవంగా భావించిన ద్వారకలోని కులస్త్రీలు ఆయనను దర్శించడానికి మేడలపైకి ఎక్కారు. ద్వారకలో నివసించే వారికి శ్రీకృష్ణుని దర్శనం నిత్యం లభిస్తున్నప్పటికీ, ఆయన దర్శనం వారికి సాధారణమైన విషయంగా మారలేదు. ఆయనను చూడటమే ఒక మహోత్సవంగా భావించే వారి స్థితి, ప్రతి దర్శనానికి వారు ఇచ్చిన విశిష్టమైన విలువను తెలియజేస్తుంది. సాధారణంగా తరచుగా చూసేది కాలక్రమంలో పరిచయంగా మారవచ్చు; కానీ శ్రీకృష్ణుని నిత్యం చూస్తున్న ద్వారకావాసులు ఆయన దర్శనాన్ని మహోత్సవంగానే అనుభవిస్తున్నారు. అందువల్ల మేడలపైకి ఎక్కి ఆయనను దర్శించడానికి సిద్ధమైన కులస్త్రీల చర్య కేవలం నగరంలోకి వస్తున్న ఒక వ్యక్తిని చూడాలనే ఆసక్తిగా కాక, తమకు అత్యంత ప్రియమైన శ్రీకృష్ణుని దర్శనాన్ని అపూర్వమైన ఆనందంగా భావించే వారి గాఢమైన ప్రేమను తెలియజేస్తుంది. నిత్యదర్శనం మధ్య కూడా ఆయన దర్శనానికి ఉన్న విశిష్టత ఏమాత్రం తగ్గకుండా వారి హృదయాలలో నిలిచినట్లు ఈ దృశ్యం హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౨౬
సౌందర్యానికి నిలయమైన అచ్యుతుడైన శ్రీకృష్ణుని రూపాన్ని ఎంతగా దర్శించినా ద్వారకావాసుల నేత్రాలు తృప్తి చెందవు. శ్రీదేవి నివసించే స్థానంగా ఆయన వక్షస్థలం వర్ణించబడగా, ఆయన ముఖం నేత్రాలు సౌందర్యాన్ని ఆస్వాదించే పానపాత్రంగా చెప్పబడుతుంది. శ్రీదేవికి నివాసస్థానమైన వక్షస్థలం ఆయన రూపమాధుర్యంలోని విశిష్టతను తెలియజేస్తే, నేత్రాలకు పానపాత్రమైన ముఖం ఆ సౌందర్యాన్ని చూస్తూ నిరంతరం ఆస్వాదించాలనే భావాన్ని హృద్యంగా వ్యక్తపరుస్తుంది. ఈ వర్ణనలు శ్రీకృష్ణుని రూపసౌందర్యం సాధారణ దృష్టివిషయంగా కాక, ఎంతగా దర్శించినా తనివితీరని మాధుర్యంగా అనుభవింపబడుతుందని తెలియజేస్తాయి. ఆయనను నిత్యం దర్శించే అవకాశం ద్వారకావాసులకు లభించినప్పటికీ, ఆ నిరంతరసాన్నిధ్యం ఆయన రూపమాధుర్యం పట్ల వారికి ఉన్న ఆకర్షణను తగ్గించదు. ప్రతి దర్శనంలోనూ అదే మాధుర్యాన్ని మరింతగా ఆస్వాదించాలని కోరుకునే వారి స్థితి, శ్రీకృష్ణునిపై వారికి ఉన్న అపారమైన ఆకర్షణను, గాఢమైన ప్రేమను మరియు ఆయన దర్శనం పట్ల తీరని అభిలాషను హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౨౭
శ్రీకృష్ణుని రూపమాధుర్యాన్ని వర్ణించే క్రమంలో, ఆయన బాహువులు లోకపాలకులకు ఆశ్రయంగా, పాదపద్మాలు భక్తులకు ఆశ్రయంగా వర్ణించబడుతున్నాయి. జగత్తులోని లోకాలను పాలించే అధికారాన్ని కలిగిన లోకపాలకులు కూడా స్వతంత్రులు కాకుండా శ్రీకృష్ణుని శక్తి మరియు రక్షణపై ఆధారపడినవారేననే భావం ఆయన బాహువుల వర్ణనలో వ్యక్తమవుతుంది. అదే సమయంలో భగవంతుని ఆశ్రయించిన భక్తులకు ఆయన పాదపద్మాలే పరమాశ్రయంగా నిలుస్తాయి. ఈ రెండు వర్ణనలు శ్రీకృష్ణుని ఆశ్రయత్వాన్ని రెండు కోణాలలో ప్రతిఫలిస్తాయి. లోకపాలకులకు ఆయన బాహువులు రక్షణకు ఆధారంగా నిలిస్తే, భక్తులకు ఆయన పాదపద్మాలు శరణుగా నిలుస్తాయి. ఈ విధంగా లోకాలను పాలించేవారి నుండి భగవంతుని ఆశ్రయించిన భక్తుల వరకు అందరూ శ్రీకృష్ణునిపైనే ఆధారపడి ఉన్నారని, ఆయన ఐశ్వర్యం, రక్షకత్వం మరియు పరమాశ్రయత్వం హృద్యంగా వ్యక్తమవుతున్నాయి.
౦౧.౧౧.౨౮
పసుపువర్ణపు వస్త్రాలు ధరించి వనమాలతో అలంకరించబడిన శ్రీకృష్ణుడు, తెల్లని ఛత్రం మరియు వింజామరాలతో సేవింపబడుతూ, మార్గంలో పుష్పవర్షం కురుస్తుండగా అత్యంత శోభాయమానంగా ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఆయన చుట్టూ కనిపిస్తున్న ఛత్రం, వింజామరాలు, వనమాల మరియు పసుపువర్ణపు వస్త్రాల సమ్మేళనంతో కూడిన ఈ దృశ్యం సూర్యుడు, చంద్రుడు, ఇంద్రధనుస్సు మరియు మెరుపులతో కూడిన మేఘంలా మనోహరంగా వర్ణించబడుతోంది. ఈ ఉపమానం శ్రీకృష్ణుని రూపశోభను, ఆయన చుట్టూ నెలకొన్న వైభవాన్ని ఒకే దృశ్యంలో సమన్వయపరుస్తుంది. పసుపువర్ణపు వస్త్రాలు, వనమాల ఆయన రూపమాధుర్యాన్ని మరింత శోభాయమానం చేస్తుండగా, తెల్లని ఛత్రం, వింజామరాలు ఆయనకు జరుగుతున్న రాజోచితమైన సేవలను ప్రతిఫలిస్తున్నాయి. మార్గంలో కురుస్తున్న పుష్పవర్షం ఈ దృశ్యానికి మరింత శోభను చేకూరుస్తుంది. ఈ విధంగా శ్రీకృష్ణుని రూపమాధుర్యం, ఆయనకు జరుగుతున్న సేవలు మరియు పుష్పవర్షం కలిసి, ఆయన నగరంలో సాగుతున్న అపూర్వమైన వైభవాన్ని హృద్యంగా ఆవిష్కరిస్తున్నాయి.
౦౧.౧౧.౨౯
తల్లిదండ్రుల గృహంలోకి ప్రవేశించిన శ్రీకృష్ణుని ఆయన తల్లులు వాత్సల్యంతో ఆలింగనం చేసుకోగా, ఆయన దేవకీదేవి మొదలైన తన ఏడుగురు తల్లులకు ఆనందంతో శిరస్సు వంచి నమస్కరించాడు. తల్లులు ఆయనను ప్రేమతో ఆలింగనం చేసుకోవడం వారి వాత్సల్యాన్ని వ్యక్తపరుస్తుండగా, శ్రీకృష్ణుడు వారందరికీ వినయంతో నమస్కరించడం ఆయన మాతృగౌరవాన్ని హృద్యంగా వెల్లడిస్తుంది. దేవకీదేవితో పాటు ఇతర తల్లులందరినీ తన సొంత తల్లులుగానే గౌరవించి, వారందరి పట్ల కుమారునిగా వినయంతో మెలగడం శ్రీకృష్ణుని సౌశీల్యాన్ని, సౌలభ్యాన్ని ప్రతిఫలిస్తుంది. ఒకవైపు తల్లుల వాత్సల్యపూర్వకమైన ఆలింగనం, మరోవైపు శ్రీకృష్ణుని వినయపూర్వకమైన నమస్కారం కలిసి వారి మధ్యనున్న సహజమైన మాతృపుత్ర ప్రేమానుబంధాన్ని సుందరంగా వ్యక్తపరుస్తాయి. సర్వేశ్వరుడైనప్పటికీ తన తల్లుల ఎదుట ప్రేమగల కుమారునిగా మెలిగి వారికి శిరస్సు వంచి నమస్కరించడం ద్వారా, భగవంతుని పరత్వానికి ఏమాత్రం భంగం కలగకుండానే ఆయన తనవారితో అత్యంత సన్నిహితంగా మెలిగే స్వభావం ఈ దృశ్యంలో హృద్యంగా వెల్లడవుతుంది.
౦౧.౧౧.౩౦
తమ కుమారుడైన శ్రీకృష్ణుని ప్రేమతో ఒడిలోకి తీసుకున్న తల్లుల వాత్సల్యభావం ఈ దృశ్యంలో అత్యంత హృద్యంగా వ్యక్తమవుతుంది. కుమారునిపై పొంగిన స్నేహవాత్సల్యంతో వారి స్తనాల నుండి పాలు సహజంగా స్రవించగా, అపారమైన ఆనందంతో వారి హృదయాలు వివశమై, నేత్రాల నుండి ఆనందబాష్పాలు ప్రవహించి శ్రీకృష్ణుని తడిపాయి. వారి హృదయాలలో నిండిన మాతృప్రేమ కేవలం అంతరంగ భావంగా నిలిచిపోకుండా, పాలు మరియు ఆనందబాష్పాల రూపంలో సహజంగా వెలువడుతోంది. సర్వేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడు వారి దృష్టిలో తమ ప్రియమైన కుమారుడిగా ఉండటం వల్ల, ఆయన పరమమహిమ వారి మాతృవాత్సల్యానికి అడ్డుకాకుండా, ఆయనతో అత్యంత సన్నిహితమైన ప్రేమసంబంధాన్ని అనుభవించడానికి అవకాశం కలిగిస్తుంది. మాటలతో వ్యక్తం చేయలేనంత గాఢమైన వారి ప్రేమ ఈ విధంగా శరీరంలోనూ, హృదయంలోనూ సహజంగా వ్యక్తమవుతూ, భగవంతునితో వాత్సల్యసంబంధం ఎంతటి సజీవమైన ప్రేమానుభూతిగా ఉంటుందో ఈ శ్లోకం సుందరంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౩౧
కోరదగిన సమస్తమూ కలిగిన, సాటిలేని తన నివాసంలోకి శ్రీకృష్ణుడు ప్రవేశించాడు. అక్కడ ఆయన పదహారు వేల మంది పత్నులకు పదహారు వేల ప్రాసాదాలు ఉన్నాయి. సకల సౌకర్యాలు, సదుపాయాలు మరియు విలాసాలతో కూడిన ఆయన నివాసం సాధారణమైన గృహవైభవానికి అతీతమైన అపూర్వమైన ఐశ్వర్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఇంతమంది పత్నులకు విస్తారమైన ప్రాసాద సముదాయం ఉండటం ద్వారకలో శ్రీకృష్ణుని గృహజీవనం ఎంతటి వైభవంతో నెలకొని ఉందో తెలియజేస్తుంది. అంతేకాక, ఆయన స్వభవనం కోరదగిన సమస్తమూ కలిగినదిగా, సాటిలేనిదిగా వర్ణించబడటం అక్కడి సంపద, సౌకర్యం మరియు విలాసాల పరిపూర్ణతను సూచిస్తుంది. విశాలమైన ఈ నివాస వ్యవస్థలో ఎటువంటి లోటూ లేకుండా కోరదగినవన్నీ సమృద్ధిగా నెలకొని ఉండటం, దాని అసాధారణమైన సంపన్నతను మరింత స్పష్టంగా వ్యక్తపరుస్తుంది. ఈ విధంగా నివాసంలోని సమృద్ధి, ప్రాసాద సముదాయం యొక్క విస్తృతి కలిసి శ్రీకృష్ణుని అసాధారణమైన ఐశ్వర్యాన్ని, ద్వారకలో ఆయన గృహవైభవాన్ని సుందరంగా ఆవిష్కరిస్తున్నాయి.
౦౧.౧౧.౩౨
కొంతకాలం ఇంటికి దూరంగా ఉండి గృహానికి తిరిగి వచ్చిన తమ పతియైన శ్రీకృష్ణుని దూరం నుండే చూడగానే ఆయన పత్నుల మనస్సులలో మహోత్సవం కలిగింది. సిగ్గుతో కూడిన నేత్రాలు, ముఖాలు కలిగిన వారు తాము పాటిస్తున్న వ్రతాలను విరమిస్తూ, తమ ఆసనాలు, శయనస్థలాల నుండి ఒక్కసారిగా లేచి నిలబడ్డారు. శ్రీకృష్ణుని రాక వారికి కేవలం బాహ్యమైన ఉత్సవానికి కారణం కాకుండా, వారి మనస్సులలోనే మహోత్సవాన్ని కలిగించడం ఆయనపై వారికి ఉన్న గాఢమైన ప్రేమానందాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఆయన ఇంటికి దూరంగా ఉన్న సమయంలో వ్రతాలను పాటించిన వారు, ఆయనను దర్శించగానే వాటిని విరమించడం వారి మనస్సులు ఆయన సాన్నిధ్యాన్ని ఎంతగా కోరుకున్నాయో సూచిస్తుంది. అంతేకాక, ఆయనను చూసిన వెంటనే తమ ఆసనాలు, శయనస్థలాల నుండి ఒక్కసారిగా లేచి నిలబడటం వారి అంతరంగంలో ఉప్పొంగిన ఆనందానికి సహజమైన వ్యక్తీకరణగా నిలుస్తుంది. సిగ్గుతో కూడిన వారి నేత్రాలు, ముఖాలు ఆ ఆనందంతో పాటు వారి పతివ్రత్యభావాన్ని, దాంపత్యప్రేమలోని సహజమైన లజ్జను మరియు సౌమ్యతను కూడా హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తున్నాయి.
౦౧.౧౧.౩౩
శ్రీకృష్ణుని పత్నుల హృదయాలలోని గాఢమైన ప్రేమ ఆయనను ఆలింగనం చేసుకోవాలనే భావంలో అత్యంత సున్నితంగా వ్యక్తమవుతుంది. వారు మొదట అంతరంగంలో తమ పతిని ఆలింగనం చేసుకొని, తరువాత ప్రేమపూర్వకమైన దృష్టులతో ఆయనను ఆలింగనం చేసుకున్నారు. అనంతరం తమ పుత్రులను శ్రీకృష్ణుని ఆలింగనం కోసం పంపడం ద్వారా తామే ఆయనను ఆలింగనం చేసుకున్న అనుభూతిని పొందారు. సహజమైన లజ్జ కారణంగా తమ భావోద్వేగాన్ని బాహ్యంగా వ్యక్తం కాకుండా నిరోధించడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, వారి హృదయాలలోని ప్రేమానందాన్ని పూర్తిగా అణచుకోలేకపోయారు. ఆ భావవివశత వల్ల వారి రెండు నేత్రాల నుండి ఆనందబాష్పాలు సహజంగా ప్రవహించాయి. అంతరంగం, దృష్టులు, పుత్రులు అనే మూడు విధాలుగా తమ పతిని ఆలింగనం చేసుకోవడం ఆయనపై వారికి ఉన్న ప్రగాఢమైన దాంపత్యప్రేమను వెల్లడిస్తుంది. ఒకవైపు సహజమైన లజ్జ తమ భావాలను నిరోధిస్తుండగా, మరోవైపు శ్రీకృష్ణుని దర్శించిన ఆనందం ఆ నియంత్రణను అధిగమించి ఆనందబాష్పాలుగా వెలువడటం వారి ప్రేమలోని గాఢతను హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౩౪
శ్రీకృష్ణుడు తన పత్నులకు ఎల్లప్పుడూ సమీపంలో ఉండి, ఏకాంతంలో కూడా వారితో అత్యంత సన్నిహితంగా ఉన్నప్పటికీ, ఆయన పాదద్వయం వారికి అడుగడుగునా నిత్యనూతనంగానే అనుభవమవుతుంది. నిరంతరమైన సాన్నిహిత్యం వల్ల ఆయన పాదాలపై వారికి ఉన్న ఆకర్షణ ఏమాత్రం తగ్గదు; ఎంతగా అనుభవించినా అవి వారికి మళ్లీ మళ్లీ నూతనంగానే అనుభూతిని కలిగిస్తాయి. స్వభావరీత్యా చంచలమైన శ్రీదేవి కూడా శ్రీకృష్ణుని పాదాలను ఎన్నడూ విడిచిపెట్టదనే వర్ణన, ఆ పాదాల అపూర్వమైన ఆకర్షణను మరింత స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. శ్రీదేవియే వాటిని ఎన్నడూ విడిచిపెట్టనప్పుడు, శ్రీకృష్ణునితో నిరంతరం సన్నిహితంగా ఉండే ఆయన పత్నులు ఆ పాదాల నుండి ఎలా విరమించగలరనే ప్రశ్న ద్వారా వారి గాఢమైన అనురక్తి వ్యక్తమవుతుంది. ఈ విధంగా నిరంతర సాన్నిహిత్యంలో కూడా శ్రీకృష్ణుని పాదాలు ఎప్పటికప్పుడు నూతనంగానే అనుభవమవడం, ఆయన పత్నుల ప్రేమలో సాన్నిహిత్యం వల్ల ఆకర్షణ ఏమాత్రం తగ్గదని, ఆయన పాదాలపై వారి అనురక్తి నిరంతరం నూతనంగానే నిలుస్తుందని హృద్యంగా వెల్లడిస్తుంది.
౦౧.౧౧.౩౫
అపారమైన అక్షౌహిణీ సైన్యబలంతో కూడి, భూమికి భారంగా జన్మించిన రాజుల మధ్య శ్రీకృష్ణుడు వైరాన్ని కలిగించి, వారు పరస్పరం వధించుకునే విధంగా పరిస్థితులను నడిపించాడు. గాలి అగ్నిని రగిలించినట్లుగా వారి మధ్య వైరాన్ని ప్రేరేపించి, తాను మాత్రం ఆయుధరహితుడై ఉంటూనే వారి పరస్పర వధ ద్వారా తన కార్యాన్ని పూర్తి చేశాడు. ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుని కార్యసాధన కేవలం ప్రత్యక్షమైన ఆయుధప్రయోగానికి పరిమితం కాదనే భావం వ్యక్తమవుతుంది. తాను స్వయంగా ఆయుధాన్ని చేపట్టకుండా, రాజుల మధ్య వైరాన్ని కలిగించి, వారి శక్తినే పరస్పర వినాశానికి కారణంగా మార్చడం ఆయన కార్యనిర్వహణలోని విశిష్టతను తెలియజేస్తుంది. అపారమైన సైన్యబలంతో తమ తేజస్సును ప్రదర్శించిన రాజులు చివరకు అదే పరస్పర వైరంతో ఒకరినొకరు వధించుకోవడం ద్వారా అంతమయ్యారు. ఈ విధంగా శ్రీకృష్ణుడు స్వయంగా ఆయుధప్రయోగం చేయకుండానే పరిస్థితులను తన ఉద్దేశానికి అనుగుణంగా నడిపించి, భూమికి భారమైన రాజశక్తుల అంతానికి కారణమయ్యాడనే భావం ఈ శ్లోకంలో హృద్యంగా వ్యక్తమవుతుంది.
౦౧.౧౧.౩౬
శ్రీకృష్ణుడు కర్మవశంగా సాధారణ జీవునివలె జన్మించినవాడు కాక, తన స్వమాయచే స్వేచ్ఛగా మానవలోకంలో అవతరించిన భగవంతుడు. అయినప్పటికీ శ్రేష్ఠమైన మహిషుల మధ్య నివసిస్తూ సాధారణ మానవునిలా దాంపత్యజీవనంలో రమించాడు. ఆయన మానవసదృశమైన ప్రవర్తన ఆయన నిజస్వరూపాన్ని ఏమాత్రం మార్చదు; సాధారణ మానవునిగా కనిపించినప్పటికీ ఆయన భగవంతుడే. ఆయనను కేవలం బాహ్యమైన మానవసదృశ ప్రవర్తన ఆధారంగా సాధారణ జీవునిగా భావించడం ఆయన దివ్యస్వరూపాన్ని గ్రహించకపోవడమే అవుతుంది. తన దివ్యస్వరూపాన్ని కోల్పోకుండానే మానవులకు అత్యంత సన్నిహితంగా లభించడం ఆయన సౌలభ్యాన్ని ప్రకటిస్తుంది. తన మహిషులతో ప్రేమపూర్వకమైన దాంపత్యజీవనాన్ని గడుపుతూ వారితో సన్నిహితంగా రమించడం ఆయన పరమేశ్వరత్వానికి విరుద్ధం కాదు. మానవునివలె కనిపిస్తూ మానవుల మధ్య సహజంగా మెలిగినప్పటికీ, ఆయన స్వరూపం సాధారణ జీవుల స్థాయికి ఎన్నడూ పరిమితం కాదు. పరమేశ్వరుడై ఉండి కూడా సాధారణ మానవునివలె రమించడం ఆయన పరత్వాన్ని ఏమాత్రం తగ్గించదు; పరత్వం మరియు సౌలభ్యం రెండూ ఆయనలో సహజంగా ప్రకాశిస్తాయి.
౦౧.౧౧.౩౭
శ్రీకృష్ణుని మహిషుల నిర్మలమైన మనోహరమైన చిరునవ్వులు, లజ్జతో కూడిన ప్రేమపూర్వకమైన చూపులు ఎంతటి ఆకర్షణ కలిగినవంటే, మన్మథుడు కూడా వాటిచే సమ్మోహితుడై తన ధనుస్సును విడిచిపెట్టేంతటి శక్తి వాటికి ఉంది. అయినప్పటికీ స్త్రీలలో శ్రేష్ఠులైన ఆ మహిషులు తమ మోహనచేష్టలతో శ్రీకృష్ణుని ఇంద్రియాన్ని కదిలించలేకపోయారు. వారి సౌందర్యంలో, ప్రేమలో లేదా ఆకర్షణలో ఎటువంటి లోపమూ లేదు; మన్మథునినే జయించగల వారి అపూర్వమైన ఆకర్షణ కూడా శ్రీకృష్ణునిపై ఆధిపత్యం చెలాయించలేకపోయింది. సాధారణ జీవుడు ఇంద్రియవిషయాల ఆకర్షణకు లోబడవచ్చు; కానీ శ్రీకృష్ణుడు అత్యంత ఆకర్షణీయమైన మహిషుల మధ్య సన్నిహితంగా రమిస్తున్నప్పటికీ వాటిచే నియంత్రింపబడడు. వారి ప్రేమను సంపూర్ణంగా స్వీకరిస్తూ వారితో అత్యంత సన్నిహితమైన దాంపత్యలీలలలో సహజంగా రమించడం ఆయనను ఇంద్రియాలకు వశునిగా చేయదు; వారి సాన్నిహిత్యాన్ని అనుభవిస్తున్నప్పటికీ ఆయన స్వతంత్రుడుగానే ఉంటాడు. అత్యంత సన్నిహితమైన దాంపత్యజీవనంలో కూడా ఆయన దివ్యస్వరూపం చెక్కుచెదరకుండా నిలిచి, ఇంద్రియాకర్షణకు అతీతమైన ఆయన స్వతంత్రతను ప్రకాశింపజేస్తుంది.
౦౧.౧౧.౩౮
స్వరూపతః అసంగుడైన శ్రీకృష్ణుడు గృహస్థునిగా అనేక సంబంధాలలో ఉంటూ, అనేక కార్యాలలో నిమగ్నమై కనిపించినప్పటికీ వాటిచే బంధింపబడడు. అజ్ఞానులైన లోకులు ఆయనను తమతో పోల్చుకొని, తాము సంబంధాలు మరియు కార్యాల వల్ల సంగానికి లోనైనట్లే శ్రీకృష్ణుడు కూడా ప్రాపంచిక ఆసక్తులకు బద్ధుడైనవానిగా భావిస్తారు. జీవుడు సాధారణంగా తన కర్మలు, సంబంధాలు, ఇంద్రియాసక్తులచే ప్రభావితుడవుతాడు; అదే ప్రమాణాన్ని భగవంతునికి వర్తింపజేయడమే ఈ అపోహకు మూలం. సమస్య శ్రీకృష్ణుని మానవసదృశమైన ప్రవర్తనలో కాక, దానిని జీవుడు తన పరిమిత అనుభవంతో అర్థం చేసుకోవడంలో ఉంది. శ్రీకృష్ణుడు మానవునిలా సంబంధాలలో ప్రవేశించి, అనేక కార్యాలను నిర్వహిస్తూ, గృహస్థజీవనంలో రమిస్తున్నప్పటికీ వాటిచే నియంత్రింపబడడు లేదా బంధింపబడడు. ఆయన బాహ్యాచరణ సాధారణ మానవుని జీవనాన్ని పోలి ఉన్నప్పటికీ, ఆయన స్వరూపం జీవునివలె సంగానికి లోబడదు. భగవంతుని లీలలను జీవుని పరిమిత అనుభవంతో కొలవకుండా, ఆయన అసంగత్వాన్ని, స్వతంత్ర దివ్యస్వరూపాన్ని గ్రహించినప్పుడే ఆయన మానవసదృశమైన ప్రవర్తనను యథార్థంగా అర్థం చేసుకోవడం సాధ్యమవుతుంది.
౦౧.౧౧.౩౯
శ్రీకృష్ణుడు ప్రకృతిమధ్య అవతరించి, మానవరూపంలో అనేక లీలలను నిర్వహిస్తున్నప్పటికీ ప్రకృతి గుణాలతో ఎన్నడూ బంధింపబడడు. ప్రకృతితో సంబంధం కలిగి ఉండటం, ప్రకృతికి వశుడై ఉండటం రెండూ ఒకటి కావు. జీవుడు ప్రకృతి గుణాలకు లోబడి వాటిచే ప్రభావితుడవుతాడు; ఈశ్వరుడు మాత్రం ప్రకృతిమధ్య ఉంటూనే దాని ప్రభావానికి అతీతుడై స్వతంత్రంగా ఉంటాడు. బుద్ధిలో విషయాలు స్థితమై, బుద్ధి వాటికి ఆశ్రయంగా ఉన్నప్పటికీ వాటిచే బుద్ధి ప్రభావితం కానట్లే, శ్రీకృష్ణుడు ప్రకృతిలో లీలలను నిర్వహిస్తున్నప్పటికీ దాని గుణాలతో సంబంధితుడవడు. ప్రకృతితో సంబంధం కలిగి ఉండటం వల్ల ఆయన ప్రకృతిగుణాలకు వశుడు కావలసిన అవసరం లేదు. ఆశ్రయంగా ఉండటం వల్ల ఆశ్రయించబడిన వాటిచే తప్పనిసరిగా బంధింపబడవలసిన అవసరం లేదు. ప్రకృతిమధ్య ఉండి కూడా ప్రకృతిచే నియంత్రింపబడకుండా, దాని గుణాలకు అతీతంగా ఉండగల స్వతంత్రత శ్రీకృష్ణుని సహజమైన ఈశ్వరత్వం. సాధారణ జీవుడు ప్రకృతికి లోబడి దాని గుణాలచే నియంత్రింపబడగా, ఈశ్వరుడు వాటికి అతీతుడై స్వతంత్రంగా ఉంటాడు. అందువల్ల శ్రీకృష్ణుని మానవసదృశమైన లీలలను సాధారణ జీవుని ప్రమాణాలతో కాక, ప్రకృతికి అతీతమైన ఆయన స్వతంత్ర దివ్యస్వరూపాన్ని గుర్తిస్తూ అర్థం చేసుకోవాలి.
౦౧.౧౧.౪౦
శ్రీకృష్ణుని మహిషులు తమ భర్త యొక్క నిజమైన మహిమను పూర్తిగా గ్రహించలేక, ఏకాంతంలో ఆయన తమపట్ల ఎంతో అనుకూలంగా నడుచుకోవడాన్ని చూసి, ఆయన తమకు వశుడై, తమను అనుసరించేవాడని భావించారు. ఆయనతో అత్యంత సన్నిహితమైన దాంపత్యజీవనాన్ని అనుభవించడం వల్ల, తమతో భర్తగా మెలిగే శ్రీకృష్ణుని అపరిమితమైన ఈశ్వరత్వాన్ని వారు పూర్తిగా గ్రహించలేకపోయారు. ఆయన తమ ప్రేమకు వశుడైనట్లుగా వారికి అనిపించినప్పటికీ, వారి పట్ల ఆయన చూపిన సాన్నిహిత్యం, అనుకూలత ఆయన స్వతంత్ర ఈశ్వరత్వానికి విరుద్ధమైనవి కావు. మహిషులతో ఏకాంతంలో అత్యంత సన్నిహితంగా మెలుగుతూ, వారికి అనుగుణంగా ప్రవర్తించినప్పటికీ ఆయన స్వరూపతః ఈశ్వరుడే. ఆయన ప్రవర్తన తన పత్నులకు వశుడైన సాధారణ మానవుని ప్రవర్తనతో సమానమైనది కాదు. తమతో అంత సన్నిహితమైన సంబంధంలో ఉన్న భర్త యొక్క నిజమైన మహిమను పూర్తిగా తెలుసుకోలేకపోవడం వల్లనే వారు ఆయనను తమ అవగాహనకు అనుగుణంగా భావించారు. అత్యంత సన్నిహితమైన దాంపత్యసంబంధం ద్వారా ఆయన ప్రేమను ప్రత్యక్షంగా అనుభవించినవారికి కూడా శ్రీకృష్ణుని అపరిమితమైన ఈశ్వరత్వాన్ని పూర్తిగా కొలవడం సాధ్యం కాదు.
౦౧.౧౧.౪౧
అధ్యాయం అంతర్భావం
ఏకాదశాధ్యాయంలోని శ్లోకాలను సమగ్రంగా పరిశీలించినప్పుడు, శ్రీకృష్ణుని ద్వారకాగమనం అనే కథాఘట్టం వెనుక అనేక గంభీరమైన భక్తిభావాలు మరియు తత్త్వాలు ఒకదానితో మరొకటి ముడిపడి కనిపిస్తాయి. భగవదాగమనం వియోగవేదనను సాన్నిధ్యానందంగా మార్చడం, ఆ ఆనందం ప్రేమపూర్వకమైన స్వాగతం, స్తుతి మరియు కైంకర్యంగా వ్యక్తమవడం, శ్రీకృష్ణుడు తనవారిని వారి వారి సంబంధానికి తగిన విధంగా ఆదరించడం, నిత్యసాన్నిహిత్యంలోనూ ఆయన మాధుర్యం నిత్యనూతనంగా అనుభవమవడం, మానవునిలా సన్నిహితంగా మెలిగే ఆయనే ప్రకృతి గుణాలకు అతీతుడైన సర్వేశ్వరుడని వెల్లడవడం ఈ అధ్యాయంలోని ప్రధాన అంతరార్థాలుగా నిలుస్తాయి. ఈ భావాలన్నింటినీ అనుసంధానించే మూలసూత్రం, భక్తులకు అత్యంత సన్నిహితంగా లభించే శ్రీకృష్ణుని సౌలభ్యం ఆయన పరత్వాన్ని ఏమాత్రం తగ్గించదనే దివ్యసమన్వయం.
భగవదాగమనంలో వియోగశాంతి, సాన్నిధ్యానందం
శ్లోకాలు ౦౧.౧౧.౦౧ - ౦౧.౧౧.౧౦
శ్రీకృష్ణుని ద్వారకాగమనం అక్కడి ప్రజలకు కేవలం తమ ప్రభువు తిరిగి రావడం మాత్రమే కాదు; ఆయన వియోగంతో ఏర్పడిన విషాదం తొలగి, వారి జీవితం మళ్లీ సాన్నిధ్యానందంతో నిండే సందర్భం. ఆయన పాంచజన్యనాదం వినగానే ద్వారకావాసులు దర్శనాకాంక్షతో ఎదురువెళ్లడం, ప్రేమతో కానుకలను సమర్పించడం వారి హృదయాలలో ఆయనకు ఉన్న స్థానాన్ని వెల్లడిస్తాయి. జగత్తులోని భయానికే భయాన్ని కలిగించే ఆయన శంఖనాదం, భక్తుల విషాదాన్ని తొలగించి వారిలో దర్శనోత్సుకతను మేల్కొలిపే మంగళనాదంగా మారుతుంది.
ఆత్మారాముడు, పూర్ణకాముడు అయిన శ్రీకృష్ణునికి వారి సమర్పణల వల్ల పొందవలసినదేమీ లేకపోయినా, భక్తులు ప్రేమతో సమర్పించే సేవకు విలువ వారి భక్తిభావంలోనే ఉంటుంది. భగవంతునికి అవసరం లేకపోయినా, ఆయనను సేవించాలనే ఆకాంక్ష భక్తుని ప్రేమకు సహజమైన వ్యక్తీకరణగా కనిపిస్తుంది. ద్వారకావాసుల మాటలు ఈ ప్రేమ వెనుకనున్న భగవత్సంబంధాన్ని మరింత స్పష్టంగా వెల్లడిస్తాయి. శ్రీకృష్ణుడు వారికి కేవలం రాజు లేదా రక్షకుడు కాదు; తల్లి, తండ్రి, సుహృత్తు, పతి, సద్గురువు మరియు పరమదైవం. ఆయన పాదపద్మాలనే పరమక్షేమానికి ఆశ్రయంగా భావించే వారి ప్రేమలో సన్నిహితత్వం మరియు శరణాగతి సహజంగా కలిసిపోతాయి.
అందువల్ల ఆయన సాన్నిధ్యం వారికి సనాథత్వాన్ని ప్రసాదిస్తే, ఆయన వియోగంలో ఒక్క క్షణమే కోటి సంవత్సరాలవలె అనిపిస్తుంది. భగవంతునితో ఏర్పడిన సంబంధం ఎంత విస్తృతంగా వారి జీవితాన్ని ఆవరించిందో ఈ వియోగానుభవమే తెలియజేస్తుంది. ఆయన ప్రసన్నమైన చూపు వారి సమస్త తాపాలను తొలగిస్తే, ఆయన మనోహరమైన ముఖదర్శనం వారి జీవనానందానికి ఆధారమవుతుంది. వారి ప్రేమపూర్వకమైన మాటలను ఆలకించిన శ్రీకృష్ణుడు అనుగ్రహదృష్టితో వారిని ఆదరిస్తూ నగరంలో ప్రవేశించడం ద్వారా, భక్తుల ప్రేమను స్వీకరించి, తన అనుగ్రహదృష్టితో వారికి ప్రతిస్పందించే శ్రీకృష్ణుని భక్తవాత్సల్యం హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
భగవదాగమనానికి సిద్ధమైన ద్వారక, ప్రేమ కైంకర్యంగా వికసించడం
శ్లోకాలు ౦౧.౧౧.౧౧ - ౦౧.౧౧.౨౧
శ్రీకృష్ణుని ఆగమనంతో ద్వారకానగరం మొత్తం ఒక మహోత్సవ వాతావరణాన్ని సంతరించుకుంటుంది. ఉద్యానవనాలు, పద్మసరోవరాలతో సహజంగానే వైభవంగా ఉన్న నగరం, ఆయన స్వాగతం కోసం తోరణాలు, ధ్వజపతాకలు, సుగంధజలాలతో శుభ్రపరచబడిన మార్గాలు, పుష్పాలు, అక్షతలు, పూర్ణకుంభాలు, ధూపదీపాలతో మరింత మంగళకరంగా అలంకరించబడుతుంది. నగరాలంకరణ కేవలం బాహ్యమైన వైభవప్రదర్శనగా కాక, తమ ప్రభువును స్వాగతించాలనే ద్వారకావాసుల అంతరంగప్రేమకు సామూహికమైన వ్యక్తీకరణగా కనిపిస్తుంది. భగవంతుని ఆగమనం పట్ల కలిగిన ఆనందం వారి ఇళ్లను, వీధులను, నగరాన్నంతటినీ ఆయనకు సమర్పించే కైంకర్యభావంగా రూపాంతరం చెందుతుంది.
అదే ప్రేమ శ్రీకృష్ణుని బంధువులు మరియు ప్రజల వ్యక్తిగత స్పందనలో మరింత స్పష్టంగా వ్యక్తమవుతుంది. ఆయన రాకవార్త వినగానే వసుదేవుడు, అక్రూరుడు, ఉగ్రసేనుడు, బలరాముడు మొదలైనవారు ఆనందంతో ఎదురువెళ్తారు; ప్రద్యుమ్నుడు, చారుదేష్ణుడు, సాంబుడు తీవ్రమైన ఆనందావేశంతో శయనం, ఆసనం, భోజనాన్ని విడిచిపెట్టి ఆయనను స్వాగతించడానికి బయలుదేరుతారు. శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు, బ్రాహ్మణులు, మంగళద్రవ్యాలు, శంఖతూర్యనాదాలు, వేదఘోషలతో కూడిన స్వాగతంలో గౌరవం మరియు ప్రేమ సహజంగా కలిసిపోతాయి. వ్యక్తిగతమైన దర్శనోత్సుకత సామూహికమైన మహాస్వాగతంతో కలసి, శ్రీకృష్ణుని ఆగమనాన్ని ద్వారకావాసులందరికీ ఆనందోత్సవంగా మారుస్తుంది.
నటులు, నర్తకులు, గంధర్వులు, సూతులు, మాగధులు మరియు స్తుతిపాఠకులు శ్రీకృష్ణుని అద్భుతచరిత్రలను గానం చేయడంతో ఈ స్వాగతం భగవద్గుణకీర్తనగా కూడా వికసిస్తుంది. ద్వారకావాసుల ఆనందం నగరాలంకరణతో ప్రారంభమై, ఎదురేగడం, మంగళాచరణ, వేదఘోష మరియు కీర్తన వంటి వివిధ కైంకర్యరూపాలను ధరిస్తుంది. భగవంతుని ఆగమనంతో కలిగిన ఆనందం కేవలం హృదయంలోని అనుభూతిగా నిలిచిపోకుండా, తమ వద్దనున్న ప్రతి సాధనాన్ని ఆయన స్వాగతానికి సమర్పించే ప్రేమపూర్వకమైన భక్తిసేవగా వికసిస్తుంది.
భక్తసంబంధానుసారమైన ఆదరణ, దర్శనంలో నిత్యనూతనానందం
శ్లోకాలు ౦౧.౧౧.౨౨ - ౦౧.౧౧.౨౮
శ్రీకృష్ణుడు తనను స్వాగతించడానికి వచ్చిన వారందరినీ ఒకే విధంగా కాక, వారి వారి సంబంధానికి, స్థానానికి తగిన విధంగా ఆదరిస్తాడు. కొందరి ముందు వినమ్రంగా వంగడం, మరికొందరిని అభివాదం చేయడం, సన్నిహితులను ఆలింగనం చేసుకోవడం, చేతులను స్పృశించడం, చిరునవ్వుతో కూడిన ప్రేమపూర్వకమైన చూపులతో ఆదరించడం ద్వారా ప్రతి ఒక్కరితో ఉన్న సంబంధానికి తగిన ప్రతిస్పందనను అందిస్తాడు. సమాజంలోని అత్యల్పస్థానంలో ఉన్నవారి వరకు తన ఆదరణను విస్తరించి, వారు కోరుకున్న వరాలను అనుగ్రహిస్తూనే, గురువులు, బ్రాహ్మణులు మరియు వృద్ధుల నుండి ఆశీర్వాదాలను స్వీకరిస్తాడు. సర్వేశ్వరుడైనప్పటికీ తనవారితో వారి సంబంధానికి అనుగుణంగా మెలగడం ఆయన సౌశీల్యాన్ని, సౌలభ్యాన్ని హృద్యంగా వెల్లడిస్తుంది.
ఈ ఆదరణకు ప్రతిస్పందనగా ద్వారకావాసులలో కనిపించే దర్శనాకాంక్ష కూడా అసాధారణమైనది. శ్రీకృష్ణుని నిత్యం దర్శించే భాగ్యం వారికి ఉన్నప్పటికీ, ఆయనను చూడటంలో వారి నేత్రాలకు ఎన్నడూ తృప్తి కలగదు. ఆయన రూపం నిరంతర పరిచయం వల్ల సాధారణమైపోకుండా, ప్రతిసారి నూతనమైన మాధుర్యంతో అనుభవమవుతుంది. శ్రీదేవికి నివాసమైన వక్షస్థలం, నేత్రాలకు పానపాత్రవంటి ముఖం, లోకపాలకులకు ఆశ్రయమైన బాహువులు, భక్తులకు శరణ్యమైన పాదపద్మాలు అనే వర్ణన శ్రీకృష్ణుని రూపాన్ని కేవలం బాహ్యసౌందర్యంగా కాక, దివ్యమహిమ మరియు ఆశ్రయత్వం కలిసిన సంపూర్ణమైన భగవద్రూపంగా ప్రతిష్ఠిస్తుంది.
తెల్లని ఛత్రం, వింజామరాలు, పుష్పవర్షం, పీతాంబరం మరియు వనమాలతో రాజమార్గంలో ప్రకాశిస్తున్న శ్రీకృష్ణుని దృశ్యం ఈ దర్శనానందానికి వైభవమైన పరాకాష్ఠగా నిలుస్తుంది. అయితే ఈ వైభవం ద్వారకావాసులతో ఆయనకున్న సన్నిహితత్వాన్ని ఏమాత్రం తగ్గించదు; అదే శ్రీకృష్ణుడు క్షణం ముందు ప్రతి ఒక్కరినీ వ్యక్తిగతంగా ఆదరించిన తమ ప్రభువు. అందువల్ల ఈ శ్లోకాలలో భగవంతుని మహిమ మరియు సన్నిహితత్వం ఒకదానిని మరొకటి తగ్గించకుండా కలిసిపోతాయి. భక్తుడు ఎంతగా దర్శించినా తృప్తి చెందని నిత్యనూతనమైన మాధుర్యాన్ని కలిగిన భగవంతుడే, ప్రతి భక్తుని సంబంధాన్ని గుర్తించి అతనికి తగిన విధంగా సన్నిహితంగా లభిస్తాడనే భావం ప్రధానంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
వాత్సల్యం నుండి దాంపత్యప్రేమ వరకు సన్నిహిత భగవత్సంబంధం
శ్లోకాలు ౦౧.౧౧.౨౯ - ౦౧.౧౧.౩౫
ద్వారకావాసుల మహాస్వాగతాన్ని స్వీకరించిన శ్రీకృష్ణుడు తన తల్లిదండ్రుల గృహానికి చేరుకున్నప్పుడు, భగవత్సంబంధం వాత్సల్యభావంలో మరింత సన్నిహితమైన రూపాన్ని పొందుతుంది. దేవకీ మొదలైన తల్లులకు ఆనందంతో శిరస్సు వంచి నమస్కరించే శ్రీకృష్ణుడు, వారి దృష్టిలో సర్వేశ్వరునిగా కాక తమ ప్రియమైన కుమారునిగా సహజంగా లభిస్తాడు. వారు ఆయనను ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని, గాఢమైన మాతృప్రేమతో ఆనందబాష్పాలను కురిపిస్తారు. పరమేశ్వరుడైన భగవంతుడు తన భక్తుల ప్రేమకు అనుగుణంగా కుమారుని స్థానాన్ని స్వీకరించి వారి వాత్సల్యాన్ని సంపూర్ణంగా ఆస్వాదించనివ్వడం, ఆయన సౌశీల్యం మరియు సౌలభ్యం ఎంతటి సన్నిహితస్థాయికి విస్తరిస్తాయో తెలియజేస్తుంది.
అనంతరం తన భవనంలోకి ప్రవేశించిన శ్రీకృష్ణుని చూసిన మహిషుల హృదయాలలో వియోగం పునర్మిళనానందంగా వికసిస్తుంది. ఆయన రాకతో వారి మనస్సులలో మహోత్సవం ఏర్పడి, వారు తాము పాటిస్తున్న వ్రతాలను విరమిస్తూ, తమ ఆసనాలు, శయనస్థలాల నుండి వెంటనే లేచి నిలబడతారు. తమ పుత్రుల ద్వారా, చూపుల ద్వారా మరియు అంతరాత్మతో ఆయనను ఆలింగనం చేసుకుంటూ, లజ్జతో కన్నీటిని అదుపుచేయాలని ప్రయత్నించినప్పటికీ ప్రేమావేశంతో వాటిని నిలువరించలేకపోతారు. దాంపత్యప్రేమ బాహ్యమైన స్వాగతచర్యలకు మాత్రమే పరిమితం కాకుండా, చూపు, అంతరంగం, పుత్రుల ద్వారా ఆలింగనం మరియు కన్నీటి ద్వారా వ్యక్తమయ్యే గాఢమైన అంతరంగసంబంధంగా చిత్రించబడుతుంది.
ఈ సన్నిహితత్వంలోని విశిష్టతను నిత్యసాన్నిహిత్యం కూడా తగ్గించలేకపోవడం ఈ శ్లోకాల భావానికి మరింత లోతును ఇస్తుంది. శ్రీకృష్ణుడు వారి ప్రక్కనే ఉండి, ఏకాంతంలో కూడా వారికి సన్నిహితంగా లభించినప్పటికీ ఆయన పాదయుగళం వారికి అడుగడుగునా మళ్లీ మళ్లీ నూతనంగానే అనుభవమవుతుంది. సాధారణ సంబంధాలలో నిరంతర పరిచయం ఆకర్షణను తగ్గించవచ్చు; కానీ భగవత్సంబంధంలో సాన్నిహిత్యం ప్రేమను సాధారణ అలవాటుగా మార్చదు. చంచలస్వభావిగా చెప్పబడే శ్రీదేవి కూడా ఆయన పాదాలను ఎన్నడూ విడువదనే ఉదాహరణ ద్వారా, భగవంతుని మాధుర్యం ఎంతగా అనుభవించినా పాతబడనిదని సూచించబడుతుంది. ఈ విధంగా వాత్సల్యం నుండి దాంపత్యప్రేమ వరకు భిన్నమైన సంబంధాలలో లభించే శ్రీకృష్ణుని సాన్నిహిత్యం, భక్తునికి నిరంతరం నూతనంగా వికసించే ప్రేమానుభవంగా ఈ భాగంలో ప్రతిఫలిస్తుంది.
మానవసదృశ లీలల్లో ప్రకాశించే అసంగత్వం, ఈశ్వరత్వం
శ్లోకాలు ౦౧.౧౧.౩౬ - ౦౧.౧౧.౪౧
తల్లులు, మహిషులతో అత్యంత సన్నిహితంగా మెలిగిన శ్రీకృష్ణుడే భూభారాన్ని తొలగించిన సర్వనియంత అనే తత్త్వం ఈ చివరి శ్లోకాలలో స్పష్టమవుతుంది. అపారమైన సైన్యబలంతో భూమికి భారంగా మారిన రాజుల మధ్య వైరాన్ని కలిగించి, వారు పరస్పరం వధించుకునే విధంగా పరిస్థితులను నడిపిస్తూ, స్వయంగా ఆయుధాన్ని ప్రయోగించకుండానే ఆయన తన అవతారకార్యాన్ని నెరవేర్చాడు. అటువంటి సర్వసమర్థుడైన భగవంతుడే తన స్వమాయచే మానవలోకంలో అవతరించి, మహిషుల మధ్య సాధారణ గృహస్థునిలా విహరిస్తాడు. ఈ రెండు రూపాలు పరస్పర విరుద్ధాలు కావు; జగత్తులోని సంఘటనలను తన సంకల్పానుసారం నడిపించే సర్వేశ్వరుడే తనవారికి అత్యంత సన్నిహితంగా లభించడం ఆయన దివ్యలీలలోని విశిష్టత.
ఈ మానవసదృశమైన సాన్నిహిత్యాన్ని సాధారణ మానవుని స్థితితో సమానంగా భావించకూడదని తరువాతి శ్లోకాలు మరింత స్పష్టంగా తెలియజేస్తాయి. మన్మథుని సైతం మోహింపజేయగల సౌందర్యం, ప్రేమపూర్వకమైన చూపులు కలిగిన మహిషుల మధ్య విహరిస్తున్నప్పటికీ శ్రీకృష్ణుడు వారి ఆకర్షణకు వశుడు కాడు. జీవుడు తన అనుభవం, ఇంద్రియాసక్తులు మరియు సంబంధాల ప్రమాణంతో భగవంతుని కూడా కొలవడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, అసంగుడైన ఆయనను ఆసక్తులకు బద్ధుడైన సాధారణ మానవునిగా అపార్థం చేసుకుంటాడు. సమస్య శ్రీకృష్ణుని మానవసదృశమైన లీలల్లో కాదు; భగవంతుని స్వతంత్ర స్వరూపాన్ని గ్రహించకుండా జీవుడు తన పరిమిత స్థితిని ఆయనపై ఆపాదించడంలో ఉంది.
ప్రకృతిమధ్య అవతరించి అనేక సంబంధాలలో, కార్యాలలో పాల్గొంటున్నట్లు కనిపించినప్పటికీ ప్రకృతి గుణాలతో బంధింపబడకపోవడమే ఆయన ఈశ్వరత్వంలోని విశిష్టతగా అధ్యాయం చివరగా ప్రకటిస్తుంది. ఆయన మహిషులు కూడా తమకు అత్యంత అనుకూలంగా మెలిగే ప్రియమైన భర్తగా శ్రీకృష్ణుని అనుభవించినప్పటికీ, తమకు ఇంత సన్నిహితంగా లభించిన ఆయన అపరిమితమైన ఈశ్వరత్వాన్ని పూర్తిగా గ్రహించలేకపోయారు. అందువల్ల ఈ చివరి భాగం అధ్యాయం అంతటా కనిపించిన శ్రీకృష్ణుని సాన్నిహిత్యానికి తాత్త్వికమైన పరిపూర్ణతను అందిస్తుంది. భక్తులకు కుమారునిగా, భర్తగా, బంధువుగా, ప్రభువుగా అత్యంత సులభంగా లభించే శ్రీకృష్ణుడు తన అసంగత్వాన్ని, స్వతంత్రతను, ఈశ్వరత్వాన్ని ఏమాత్రం కోల్పోడు; ఆయన సౌలభ్యంలోనే ఆయన పరత్వం మరింత ఆశ్చర్యకరంగా ప్రకాశిస్తుంది.
ఈ అధ్యాయం యొక్క భావాన్ని సమగ్రంగా పరిశీలించినప్పుడు, వియోగశాంతి, సాన్నిధ్యానందం, కైంకర్యం, దర్శనమాధుర్యం, వాత్సల్యం, దాంపత్యప్రేమ మరియు ఈశ్వరత్వం ఒకదానితో మరొకటి సహజంగా అనుసంధానమై కనిపిస్తాయి. శ్రీకృష్ణుని ఆగమనం ద్వారకావాసుల విషాదాన్ని తొలగించి సాన్నిధ్యానందాన్ని కలిగిస్తే, ఆ ఆనందం నగరాలంకరణ, మంగళస్వాగతం మరియు భగవద్గుణకీర్తనగా వ్యక్తమవుతుంది. ఆయన కూడా ప్రతి ఒక్కరినీ వారి వారి సంబంధానికి తగిన విధంగా ఆదరిస్తాడు. నిత్యం దర్శిస్తున్నవారికి కూడా ఆయన రూపమాధుర్యం నిత్యనూతనంగా అనుభవమవుతుండగా, తల్లుల వాత్సల్యంలో మరియు మహిషుల దాంపత్యప్రేమలో అదే భగవత్సంబంధం మరింత సన్నిహితమైన రూపాన్ని పొందుతుంది.
ఈ సన్నిహితత్వానికి తాత్త్వికమైన పరిపూర్ణతను అధ్యాయం చివరి శ్లోకాలు అందిస్తాయి. భక్తులకు కుమారునిగా, భర్తగా, బంధువుగా, ప్రభువుగా అత్యంత సహజంగా లభించే శ్రీకృష్ణుడే భూభారాన్ని తొలగించే సర్వనియంత, ఇంద్రియాలకు వశుడు కానివాడు మరియు ప్రకృతి గుణాలకు బంధింపబడని సర్వేశ్వరుడు. అందువల్ల ఆయన సౌలభ్యం పరత్వాన్ని తగ్గించదు; పరత్వం కూడా భక్తులతో ఆయనకున్న సన్నిహితత్వాన్ని దూరం చేయదు. భక్తుల ప్రేమకు అనుగుణంగా వివిధ సంబంధాలలో తనను తాను సన్నిహితంగా లభింపజేస్తూనే తన స్వతంత్ర దివ్యస్వరూపంలో నిలిచే శ్రీకృష్ణుని అపూర్వమైన మహిమ ఏకాదశాధ్యాయం అంతటా అంతఃసూత్రంలా ప్రవహిస్తుంది.
అధ్యాయ ఉపసంహారం
ఏకాదశాధ్యాయం మొత్తం పరిశీలించినప్పుడు, శ్రీకృష్ణుని ఆగమనం భక్తుల హృదయాలలో వియోగాన్ని తొలగించి ఎంతటి సాన్నిధ్యానందాన్ని కలిగిస్తుందో హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది. ఆయన పాంచజన్యనాదం వినగానే దర్శనోత్సుకులై ఎదురువచ్చిన ద్వారకావాసుల ప్రేమ, నగరమంతటా చేసిన మంగళాలంకరణలు, ఘనమైన స్వాగతం మరియు భగవద్గుణకీర్తనల ద్వారా కైంకర్యంగా వికసిస్తుంది. శ్రీకృష్ణుడు కూడా ప్రతి ఒక్కరినీ వారి వారి సంబంధానికి తగిన విధంగా ఆదరిస్తూ, తన అనుగ్రహాన్ని వ్యక్తిగతంగా అనుభవించేలా చేస్తాడు. నిత్యం ఆయనను దర్శిస్తున్నప్పటికీ తృప్తి చెందని ద్వారకావాసుల నేత్రాలు, భగవంతుని మాధుర్యం నిరంతరసాన్నిహిత్యంలోనూ నిత్యనూతనంగానే అనుభవమవుతుందని తెలియజేస్తాయి.
అదే సాన్నిహిత్యం కుటుంబసంబంధాలలో మరింత హృద్యంగా వ్యక్తమవుతుంది. తల్లుల వాత్సల్యాన్ని కుమారునిగా స్వీకరించే శ్రీకృష్ణుడు, మహిషులకు ప్రియమైన భర్తగా అత్యంత సన్నిహితంగా లభిస్తాడు; అయినప్పటికీ ఆయన సాధారణ మానవుడు కాదు. భూభారాన్ని తొలగించే సర్వనియంతయైన ఆయనే తన స్వమాయచే మానవలోకంలో అవతరించి గృహస్థునిలా విహరిస్తున్నప్పటికీ, ఇంద్రియాకర్షణలకు వశుడు కాక, ప్రకృతి గుణాలకు బంధింపబడని సర్వేశ్వరుడని చివరి శ్లోకాలు స్పష్టం చేస్తాయి. ఈ విధంగా భక్తులకు అత్యంత సులభంగా లభించే ఆయన సౌలభ్యం, ఆయన అసంగత్వం మరియు పరత్వాన్ని ఏమాత్రం తగ్గించదని అధ్యాయం వెల్లడిస్తుంది.
చివరకు శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకలో తనవారితో పునర్మిళనమై, తల్లుల వాత్సల్యాన్ని, మహిషుల గాఢమైన ప్రేమను స్వీకరించడంతో హస్తినాపుర నిర్గమనం నుండి కొనసాగిన ప్రయాణం సంపూర్ణమైన గృహాగమనంగా పరిపూర్ణతను పొందుతుంది. దశమాధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుని నిర్గమనంతో హస్తినాపురవాసుల హృదయాలలో వ్యక్తమైన వియోగం, ఈ అధ్యాయంలో ద్వారకావాసుల పునర్మిళనానందంగా మారుతుంది. ఈ విధంగా ఒక భక్తసమాజానికి వియోగాన్ని కలిగించిన అదే ప్రయాణం మరొక భక్తసమాజానికి సాన్నిధ్యానందాన్ని ప్రసాదిస్తూ, భక్తులకు అత్యంత సన్నిహితంగా లభించే శ్రీకృష్ణుడే ప్రకృతికి అతీతుడైన పరమేశ్వరుడనే దివ్యసమన్వయాన్ని ప్రతిష్ఠిస్తూ ఏకాదశాధ్యాయం ముగుస్తుంది.
“భగవంతుని సాన్నిహిత్యం ఆయన పరత్వాన్ని తగ్గించదు; సర్వేశ్వరుడైన ఆయనే భక్తుల ప్రేమకు అనుగుణంగా అత్యంత సన్నిహితంగా లభిస్తాడు.”