శ్రీమద్భాగవతం | భావార్థం
స్కంధం ౦౧ | అధ్యాయం ౧౦
శ్రీకృష్ణుని ద్వారకా ప్రయాణం
(ధర్మరాజు పాలనలో రాజ్యసమృద్ధి నెలకొనడం, శ్రీకృష్ణుని హస్తినాపుర నిర్గమనంతో భక్తుల విరహభావం వ్యక్తమవడం, కురుస్త్రీలు ఆయన పరమమహిమను స్తుతించడం మరియు శ్రీకృష్ణుడు ద్వారక వైపు ప్రయాణించడం.)
అధ్యాయం పరిచయం
ప్రథమ స్కంధంలోని దశమాధ్యాయం శ్రీకృష్ణుని హస్తినాపుర నిర్గమనాన్ని కేంద్రంగా చేసుకొని సాగే హృద్యమైన అధ్యాయం. పూర్వాధ్యాయంలో భీష్ముడు యుధిష్ఠిరునికి వివిధ ధర్మాలను ఉపదేశించి, శ్రీకృష్ణుని పరమతత్త్వాన్ని భక్తిపూర్వకంగా స్తుతిస్తూ, ఆయన ప్రత్యక్ష సాన్నిధ్యంలో పరమపదాన్ని చేరుకుంటాడు. అనంతరం యుధిష్ఠిరుడు హస్తినాపురానికి తిరిగి వచ్చి ధర్మబద్ధంగా రాజ్యపాలనను కొనసాగిస్తాడు. అతని పాలనలో రాజ్యం శాంతి, సమృద్ధులతో వర్ధిల్లుతున్న సమయంలో, శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకకు తిరిగి వెళ్లేందుకు సిద్ధమవుతాడు.
అంతకుముందు ద్వారకకు బయలుదేరేందుకు సిద్ధమైన శ్రీకృష్ణుడు, కుంతీదేవి ప్రార్థన, యుధిష్ఠిరుని మనోవేదన మరియు భీష్మ పితామహుని అంతిమ ఘట్టాల అనంతరం మరికొంతకాలం హస్తినాపురంలో గడిపాడు. ఇప్పుడు ఆయన తిరిగి బయలుదేరుతుండగా, పాండవులు, కురువంశీయులు మరియు హస్తినాపుర స్త్రీలలో ఆయన వియోగం గాఢమైన వేదనను కలిగిస్తుంది. ప్రేమపూర్వకమైన వీడ్కోలు మధ్య కురుస్త్రీలు శ్రీకృష్ణుని మహిమలను కీర్తిస్తూ, తమ మధ్య అత్యంత సన్నిహితంగా మెలిగిన ఆయన పరమస్వరూపాన్ని స్మరిస్తారు. అనంతరం శ్రీకృష్ణుడు తనను అనుసరించిన వారిని తిరిగి పంపించి, వివిధ ప్రాంతాల గుండా ద్వారక వైపు తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగిస్తాడు.
ఈ విధంగా రాజ్యంలోని శాంతిసమృద్ధులతో ప్రారంభమయ్యే అధ్యాయం, శ్రీకృష్ణుని నిర్గమనం, భక్తుల విరహం, ఆయన మహిమా కీర్తన మరియు ద్వారక వైపు ప్రయాణం వంటి హృద్యమైన ఘట్టాలతో ముందుకు సాగుతుంది. భగవంతుని సాన్నిధ్యాన్ని నిరంతరం అనుభవించినవారి హృదయాలలో ఆయనపై ఏర్పడిన అనుబంధం ఎంత గాఢమైనదో, తమకు అత్యంత సన్నిహితుడైన శ్రీకృష్ణునిలో వారు ఎంతటి పరమమహిమను దర్శించారో తరువాతి శ్లోక భావార్థాలు క్రమంగా ఆవిష్కరిస్తాయి.
శ్లోక భావార్థాలు
శౌనక మహర్షి ఇప్పుడు యుద్ధానంతరం ధర్మరాజు రాజ్యపాలన ఏ విధంగా సాగిందో తెలుసుకోవాలని ప్రశ్నిస్తున్నాడు. తన వారసత్వ రాజ్యాన్ని ఆశించిన ఆతతాయులను సంహరించి, తమ్ములతో కలిసి రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందిన యుధిష్ఠిరుడు ధర్మాన్ని ఆచరించేవారిలో శ్రేష్ఠుడిగా ఇక్కడ పేర్కొనబడుతున్నాడు. యుద్ధవిజయం మరియు రాజ్యప్రాప్తి తరువాత అతడు ఏ విధంగా ప్రవర్తించాడు, ఏమి ఆచరించాడు అనే ప్రశ్న ద్వారా కథనం ధర్మరాజు పాలన వైపు మళ్లుతుంది. ధర్మనిష్ఠుడైన యుధిష్ఠిరుడు తనకు లభించిన రాజ్యాధికారాన్ని ఏ విధంగా ప్రజాక్షేమానికి వినియోగించాడో తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి ఈ ప్రశ్నలో వ్యక్తమవుతుంది. ఈ శ్లోకం రాజ్యాధికారం కేవలం భోగానికి కాక, ధర్మబద్ధంగా ప్రజలను పాలించవలసిన బాధ్యత అనే భావానికి నాంది పలుకుతుంది.
౦౧.౧౦.౦౧
సూత మహర్షి శౌనకుని ప్రశ్నకు సమాధానమిస్తూ, మహాభారత యుద్ధం వల్ల దాదాపుగా నాశనమైన కురువంశాన్ని శ్రీకృష్ణుడు తిరిగి వృద్ధిచెందేలా చేసి, యుధిష్ఠిరుని అతనికి ధర్మంగా లభించవలసిన రాజ్యంలో స్థాపించినట్లు వివరిస్తాడు. వెదురుపొదలో పుట్టిన దావాగ్ని ఆ వెదురుపొదనే దహించినట్లుగా, కురువంశంలోనే ఉద్భవించిన వైరం చివరకు ఆ వంశాన్నే దాదాపుగా నాశనం చేసిందనే భావాన్ని శ్లోకంలోని ఉపమానం తెలియజేస్తుంది. అయితే సమస్త సృష్టిని ఉత్పత్తి చేసి పోషించే భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు అదే వంశాన్ని సంరక్షించి తిరిగి వృద్ధిచెందేలా చేశాడు. ధర్మనిష్ఠుడైన యుధిష్ఠిరుడు తన స్వరాజ్యంలో స్థిరపడటం శ్రీకృష్ణునికి సంతోషాన్ని కలిగించింది. ఈ శ్లోకం కురువంశ పునరుద్ధరణ మరియు ధర్మరాజ్య స్థాపన వెనుక శ్రీకృష్ణుని రక్షణ, అనుగ్రహం మరియు సంకల్పం ఉన్నాయని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.
౦౧.౧౦.౦౨
భీష్ముని ధర్మోపదేశాన్ని, అచ్యుతుడైన శ్రీకృష్ణుని ఉపదేశాన్ని ఆలకించిన యుధిష్ఠిరుని మనస్సులో యుద్ధానంతరం ఏర్పడిన భ్రమ, ధర్మసందేహాలు తొలగిపోయి, రాజుగా తన కర్తవ్యంపై స్పష్టమైన అవగాహన ఏర్పడింది. ఇక్కడ జ్ఞానం కేవలం తాత్త్విక అవగాహనగా నిలిచిపోకుండా, యుధిష్ఠిరుని తిరిగి తన రాజధర్మాన్ని ఆచరించే స్థితికి తీసుకువచ్చినట్లు చూపబడుతుంది. అజితుడైన శ్రీకృష్ణుని ఆశ్రయించి, తన తమ్ములు ఆయనను అనుసరిస్తుండగా, యుధిష్ఠిరుడు సముద్రాల వరకు విస్తరించిన భూమిని ఇంద్రుని వలె సమర్థంగా పాలించాడు. భీష్ముని ధర్మబోధ, శ్రీకృష్ణుని మార్గదర్శనం మరియు భగవదాశ్రయం కలిసి ధర్మరాజును సందేహస్థితి నుండి కర్తవ్యనిష్ఠ వైపు నడిపించాయి. ఈ శ్లోకం సరైన జ్ఞానం ధర్మసందేహాన్ని తొలగించి, భగవంతుని ఆశ్రయంతో ఆ జ్ఞానం ధర్మబద్ధమైన ఆచరణగా పరిణమిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.
౦౧.౧౦.౦౩
యుధిష్ఠిరుని ధర్మబద్ధమైన పాలనలో రాజ్యంలో నెలకొన్న సమృద్ధిని సూత మహర్షి ఈ శ్లోకం నుండి వర్ణించడం ప్రారంభిస్తాడు. అవసరమైనంతగా వర్షాలు కురవడం, భూమి ప్రజల సమస్త అవసరాలను తీర్చే విధంగా ఫలసంపదలను ప్రసాదించడం, గోవులు పుష్కలంగా పాలను ఇవ్వడం ద్వారా ప్రకృతి, భూమి మరియు పశుసంపద అన్నీ ప్రజల సంక్షేమానికి అనుకూలంగా ఉన్న ఆదర్శస్థితి చిత్రించబడుతుంది. ముఖ్యంగా పాలతో నిండిన పొదుగులతో గోవులు గోష్ఠాలను తడిపేంతగా పాలను ఇచ్చాయని చెప్పడం ఆనాటి సమృద్ధిని హృద్యంగా తెలియజేస్తుంది. గత శ్లోకంలో యుధిష్ఠిరుడు శ్రీకృష్ణుని ఆశ్రయంతో ధర్మబద్ధంగా పాలించినట్లు చెప్పగా, ఇక్కడ ఆ పాలనలో నెలకొన్న శ్రేయస్సు ప్రత్యక్షంగా వర్ణించబడుతుంది. ఈ శ్లోకం ధర్మబద్ధమైన పాలనలో ప్రజాజీవనం, ప్రకృతి మరియు పశుసంపద పరస్పర అనుకూలతతో వర్ధిల్లే సమగ్ర శ్రేయస్సును ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౦౪
ధర్మరాజు పాలనలో నెలకొన్న సమృద్ధిని మరింత విస్తరిస్తూ, నదులు, సముద్రాలు, పర్వతాలు, వృక్షాలు, లతలు మరియు ఔషధులు ప్రతి ఋతువులోనూ ప్రజలకు కావలసిన సంపదలను సమృద్ధిగా ప్రసాదించినట్లు సూత మహర్షి వివరిస్తాడు. గత శ్లోకంలో సకాలంలో వర్షాలు, సారవంతమైన భూమి మరియు పుష్కలంగా పాలను ఇచ్చే గోవుల ద్వారా సమృద్ధిని చిత్రించగా, ఇక్కడ ఆ దృశ్యం ప్రకృతిలోని సమస్త వనరులకు విస్తరించబడుతుంది. ప్రకృతిలోని ప్రతి భాగం తన సహజధర్మాన్ని సముచితంగా నిర్వర్తిస్తూ ప్రజల జీవనానికి అవసరమైన వాటిని అందించిన ఆదర్శస్థితి ఇక్కడ ప్రతిఫలిస్తుంది. యుధిష్ఠిరుని రాజ్యంలో సమృద్ధి కేవలం ధనధాన్యాలకు పరిమితం కాకుండా, జలవనరులు, పర్వతసంపద, వృక్షసంపద మరియు ఔషధసంపదల వరకు వ్యాపించిన సమగ్ర శ్రేయస్సుగా వర్ణించబడుతుంది. ఈ శ్లోకం ధర్మబద్ధమైన పాలనలో మానవజీవితం మరియు ప్రకృతి పరస్పర అనుకూలతతో వర్ధిల్లే స్థితిని సుందరంగా చిత్రిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౦౫
ధర్మరాజు పాలనలో నెలకొన్న సమగ్ర శ్రేయస్సును ఈ శ్లోకం మరింత స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. గత రెండు శ్లోకాలలో సకాలంలో వర్షాలు, భూమి, గోవులు, నదులు, పర్వతాలు, వృక్షాలు మరియు ఔషధుల ద్వారా లభించిన సమృద్ధిని వర్ణించగా, ఇక్కడ ప్రజల జీవితంలో బాధలు లేకపోవడాన్ని ప్రత్యేకంగా పేర్కొంటుంది. దైవిక కారణాల వల్ల, ఇతర జీవులు లేదా బాహ్య పరిస్థితుల వల్ల, శరీరం, మనస్సు సంబంధమైన కారణాల వల్ల కలిగే క్లేశాలు కూడా అజాతశత్రువైన యుధిష్ఠిరుని పాలనలో జీవులను పీడించలేదని చెప్పబడుతుంది. దీనితో రాజ్యసమృద్ధి కేవలం ఆహారం, పశుసంపద లేదా సహజవనరుల సమృద్ధితో పరిమితం కాకుండా, ప్రజలు వివిధ విధాలైన క్లేశాల నుండి విముక్తులై జీవించే సమగ్ర శ్రేయస్సుగా చిత్రించబడుతుంది. ఈ శ్లోకం ధర్మబద్ధమైన రాజ్యపాలనలో ప్రజాక్షేమం ఎంత విస్తృతమైన ఆదర్శంగా భావించబడిందో తెలియజేస్తుంది.
౦౧.౧౦.౦౬
ధర్మరాజు పాలనలో నెలకొన్న శాంతి, సమృద్ధిని వర్ణించిన తరువాత కథనం ఇప్పుడు శ్రీకృష్ణుని ద్వారకా ప్రయాణానికి పూర్వరంగాన్ని సిద్ధం చేస్తుంది. మహాభారత యుద్ధం వల్ల కలిగిన శోకాన్ని తన సుహృదుల హృదయాల నుండి తొలగించడానికి, అలాగే తాను మరికొంతకాలం హస్తినాపురంలో ఉంటే తన సోదరి సుభద్ర సంతోషిస్తుందని భావించి, శ్రీకృష్ణుడు అక్కడ కొన్ని నెలలు నివసించినట్లు ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. యుద్ధం ముగిసి ధర్మరాజు రాజ్యంలో స్థిరపడినప్పటికీ, బంధువులను కోల్పోయిన వారి హృదయాలలోని వేదన వెంటనే తొలగిపోలేదు; అటువంటి సమయంలో శ్రీకృష్ణుని సాన్నిధ్యమే వారికి ఓదార్పుగా నిలిచింది. సమస్త జగత్తుకు ఈశ్వరుడైన భగవంతుడు తన భక్తులు, బంధువుల శోకాన్ని తొలగించేందుకు, వారి ఆనందాన్ని కూడా కోరుకుంటూ వారితో నివసించడం ఆయన సౌలభ్యాన్ని, భక్తవాత్సల్యాన్ని హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది. ఈ శ్లోకంతో హస్తినాపురంలో శ్రీకృష్ణుని నివాసం ముగింపుకు చేరి, ఆయన నిర్గమనం మరియు దానివల్ల కలిగే విరహభావానికి కథనం నాంది పలుకుతుంది.
౦౧.౧౦.౦౭
హస్తినాపురంలో కొన్ని నెలలు నివసించి తన సుహృదుల శోకాన్ని తొలగించిన శ్రీకృష్ణుడు ఇప్పుడు ద్వారకకు బయలుదేరేందుకు సిద్ధమవుతున్న దృశ్యాన్ని ఈ శ్లోకం వర్ణిస్తుంది. ప్రయాణానికి ముందు ఆయన బంధువులకు వీడ్కోలు పలికి, పెద్దల అనుమతిని పొంది, ఆయా సంబంధాలకు తగిన విధంగా కొందరిని ఆలింగనం చేసుకొని, మరికొందరికి నమస్కరించిన తరువాత రథాన్ని అధిరోహిస్తాడు. పరమేశ్వరుడైనప్పటికీ కుటుంబసంబంధాలలో పాటించవలసిన మర్యాదలను స్వయంగా ఆచరిస్తూ పెద్దలకు గౌరవం చూపడం శ్రీకృష్ణుని సౌలభ్యాన్ని ప్రతిఫలిస్తుంది. అదే సమయంలో కొందరు ఆయనను ప్రేమతో ఆలింగనం చేసుకోగా, మరికొందరు గౌరవంతో అభివాదం చేయడం హస్తినాపురవాసులకు ఆయనతో ఉన్న సన్నిహిత అనుబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం శ్రీకృష్ణుని నిర్గమనాన్ని కేవలం ఒక ప్రయాణారంభంగా కాక, ప్రేమ, గౌరవం మరియు వియోగభావం క్రమంగా వ్యక్తమయ్యే హృద్యమైన వీడ్కోలు ఘట్టంగా ముందుకు తీసుకువెళ్తుంది.
౦౧.౧౦.౦౮
శ్రీకృష్ణుని నిర్గమన సమయంలో ఆయన చుట్టూ సమకూరిన బంధువులు, సన్నిహితులను ఈ శ్లోకం ఒక్కొక్కరిగా పేర్కొంటుంది. సుభద్ర, ద్రౌపది, కుంతీదేవి, ఉత్తర, గాంధారి, ధృతరాష్ట్రుడు, యుయుత్సుడు, కృపాచార్యుడు మరియు నకులసహదేవులు వేర్వేరు కుటుంబసంబంధాలు, జీవితానుభవాలు కలిగినవారైనప్పటికీ, శ్రీకృష్ణునితో ఉన్న అనుబంధం వారందరినీ ఒకే విరహభావంలో ఏకం చేస్తుంది. మహాభారత యుద్ధంలోని అనేక క్లిష్ట సందర్భాలలో వీరిలో పలువురు శ్రీకృష్ణుని రక్షణ, మార్గదర్శనం లేదా సాన్నిధ్యాన్ని వివిధ విధాలుగా అనుభవించారు. అందువల్ల ఆయన ద్వారకకు తిరిగి వెళ్లడం వారికి సాధారణమైన బంధువు ప్రయాణంగా కాక, తమకు అత్యంత ప్రియమైన ఆశ్రయం దూరమవుతున్న సందర్భంగా అనిపిస్తుంది. ఈ శ్లోకం తరువాతి శ్లోకంలో ప్రత్యక్షంగా వ్యక్తమయ్యే వారి గాఢమైన వియోగవేదనకు పూర్వరంగాన్ని సిద్ధం చేస్తుంది.
౦౧.౧౦.౦౯
గత శ్లోకంలో పేర్కొన్న బంధువులతో పాటు భీముడు, ధౌమ్య మహర్షి, సత్యవతి మొదలైన స్త్రీలు కూడా శ్రీకృష్ణుని వియోగాన్ని సహించలేకపోయారని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. మహాభారత యుద్ధానికి ముందు, యుద్ధకాలంలో మరియు యుద్ధానంతరం అనేక క్లిష్ట సందర్భాలలో శ్రీకృష్ణుని రక్షణ, మార్గదర్శనం మరియు సాన్నిధ్యాన్ని అనుభవించిన వీరికి ఆయన కేవలం బంధువు లేదా స్నేహితుడు మాత్రమే కాదు, తమ జీవితానికి పరమాశ్రయంగా నిలిచాడు. అందువల్ల ఆయన ద్వారకకు బయలుదేరుతున్నప్పుడు వారి మనస్సులు వియోగవేదనతో కలత చెందాయి. ఈ దృశ్యం భగవంతునితో ఏర్పడిన ప్రేమానుబంధం ఎంత గాఢమైనదో, ఆయన సాన్నిధ్యం భక్తుని జీవితంలో ఎంతటి పరమసంపదో హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది. అలాగే తరువాతి శ్లోకాలలో మరింత విస్తృతంగా వ్యక్తమయ్యే భగవద్విరహభావానికి ఈ శ్లోకం పూర్వరంగాన్ని సిద్ధం చేస్తుంది.
౦౧.౧౦.౧౦
శ్రీకృష్ణుని వియోగాన్ని హస్తినాపురంలోని ఆయన సన్నిహితులు ఎందుకు సహించలేకపోయారో ఈ శ్లోకం భక్తితత్త్వం ద్వారా వివరిస్తుంది. సత్సంగం జీవుని దుస్సంగం నుండి విముక్తునిగా చేసి వివేకాన్ని కలిగిస్తుంది. అలాంటి జ్ఞాని శ్రీకృష్ణుని మనోహరమైన గుణమహిమలను ఒక్కసారి శ్రవణం చేసినా ఆయనపై గాఢమైన ప్రేమానుబంధాన్ని పెంపొందించుకొని, ఆ అనుబంధాన్ని విడిచిపెట్టడానికి ఇష్టపడడు. భగవంతుని గుణమహిమలను కేవలం శ్రవణం చేయడమే భక్తుని హృదయాన్ని ఆయనవైపు ఆకర్షించగలిగితే, శ్రీకృష్ణునితో ప్రత్యక్షంగా జీవిస్తూ ఆయన సాన్నిధ్యాన్ని నిరంతరం అనుభవించిన పాండవులు మరియు కురువంశీయుల ప్రేమ ఎంత గాఢంగా ఉండేదో సులభంగా గ్రహించవచ్చు. అందువల్ల వారి వియోగవేదన సాధారణమైన బంధుత్వవేదన కాదు; భగవంతునితో ఏర్పడిన గాఢమైన ప్రేమానుబంధం నుండి ఉద్భవించిన భగవద్విరహమే. ఈ శ్లోకం సత్సంగం ద్వారా దుస్సంగం నుండి విముక్తుడైన జీవుని హృదయంలో భగవన్మహిమా శ్రవణం భగవంతునితో విడదీయరాని ప్రేమానుబంధాన్ని కలిగిస్తుందని బోధిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౧౧
గత శ్లోకంలో శ్రీకృష్ణుని మనోహరమైన గుణమహిమలను ఒక్కసారి శ్రవణం చేసిన జ్ఞాని కూడా ఆయనను విడిచిపెట్టడానికి ఇష్టపడడని చెప్పగా, ఈ శ్లోకం శ్రీకృష్ణునితో నిత్యం సహవాసం చేసిన పాండవుల అనుబంధం ఎంత అపూర్వమైనదో తెలియజేస్తుంది. పాండవులు తమ మనస్సులను శ్రీకృష్ణునియందే నిలిపి, ఆయన దర్శనం, స్పర్శ, సంభాషణ మాత్రమే కాక, శయనం, ఆసనం, భోజనం వంటి నిత్యజీవితంలోని ప్రతి సందర్భంలోనూ ఆయన సాన్నిధ్యాన్ని నిరంతరం అనుభవించారు. అందువల్ల శ్రీకృష్ణుడు వారికి అప్పుడప్పుడు దర్శనమిచ్చే దైవస్వరూపంగా కాక, వారి జీవితమంతటినీ ఆవరించిన పరమాశ్రయంగా నిలిచాడు. అటువంటి నిరంతర సాన్నిధ్యాన్ని అనుభవించిన వారికి ఆయన వియోగం ఎలా సహించగలిగేదని ఈ శ్లోకం ప్రశ్నించడం ద్వారా వారి ప్రేమానుబంధం యొక్క గాఢతను హృద్యంగా వ్యక్తం చేస్తుంది. ఈ శ్లోకం భగవత్సాన్నిధ్యం భక్తుని నిత్యజీవితమంతటినీ భగవదనుభవంగా మార్చి, భగవంతునితో విడదీయరాని ప్రేమానుబంధాన్ని ఏర్పరుస్తుందని బోధిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౧౨
శ్రీకృష్ణుని వియోగాన్ని సహించలేని ఆయన సన్నిహితుల అంతరంగ స్థితిని ఈ శ్లోకం అత్యంత హృద్యంగా చిత్రిస్తుంది. ప్రేమబంధంతో ఆయనకు అనుసంధానమైన వారందరూ రెప్పవాల్చకుండా ఆయన రూపాన్ని చూస్తూ, మనస్సులను కూడా పూర్తిగా ఆయనపైనే నిలిపి, అక్కడక్కడ ఆయన వెంట నడిచారు. వారి చూపు, మనస్సు మరియు ప్రేమ అన్నీ ఒకే దిశగా శ్రీకృష్ణునివైపే కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయని ఈ దృశ్యం స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. గత శ్లోకంలో పాండవుల నిత్యజీవితమంతా శ్రీకృష్ణుని సాన్నిధ్యంతో ముడిపడి ఉందని చెప్పగా, ఇక్కడ ఆ సాన్నిధ్యం దూరమవుతున్న సమయంలో కూడా వారి మనస్సులు ఆయనను విడువలేని స్థితి ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుంది. ఈ శ్లోకం నిజమైన భగవదనుబంధంలో భక్తుని దృష్టి, మనస్సు మరియు ప్రేమ సహజంగానే భగవంతునివైపే స్థిరపడతాయని హృద్యంగా తెలియజేస్తుంది.
౦౧.౧౦.౧౩
శ్రీకృష్ణుని నిర్గమన సమయంలో కురువంశ స్త్రీల హృదయాలలో ఉద్భవించిన ప్రేమ, ఉత్కంఠ మరియు విరహవేదనలను ఈ శ్లోకం అత్యంత సున్నితంగా చిత్రిస్తుంది. దేవకీ కుమారుడైన శ్రీకృష్ణుడు తమ గృహం నుండి బయలుదేరుతుండగా వారి కన్నులలో కన్నీరు ఉబికివచ్చింది. అయినప్పటికీ ప్రయాణ సమయంలో కన్నీరు కార్చడం అమంగళానికి కారణమవుతుందనే భావంతో వారు వాటిని బలవంతంగా నిరోధించారు. తమ స్వంత వియోగవేదనను వ్యక్తం చేయడం కంటే శ్రీకృష్ణుని ప్రయాణం మంగళప్రదంగా సాగాలనే ఆకాంక్షకే వారు అధిక ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. గత శ్లోకంలో వారి చూపు, మనస్సు మరియు ప్రేమ అన్నీ శ్రీకృష్ణునివైపే కేంద్రీకృతమై ఉన్నట్లు వర్ణించగా, ఇక్కడ అదే ప్రేమ ఆయన క్షేమం కోసం తమ భావోద్వేగాలను కూడా అదుపులో ఉంచుకునే స్థాయికి చేరినట్లు కనిపిస్తుంది. ఈ శ్లోకం నిజమైన భగవదనుబంధంలో భక్తుడు తన స్వంత దుఃఖం కంటే భగవంతుని మంగళాన్నే ముందుగా కోరుకుంటాడనే భావాన్ని హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౧౪
శ్రీకృష్ణుని వియోగంతో హస్తినాపురవాసుల హృదయాలు వేదనతో నిండివున్నప్పటికీ, ఆయన ప్రయాణం మంగళప్రదంగా సాగాలనే ఆకాంక్షతో ఘనమైన వీడ్కోలు సమర్పించబడుతున్న దృశ్యాన్ని ఈ శ్లోకం వర్ణిస్తుంది. మృదంగాలు, శంఖాలు, భేరీలు, వీణలు, పణవాలు, గోముఖాలు, ధుంధురి, ఆనక, ఘంటలు, దుందుభులు వంటి అనేక వాద్యాలు ఒకేసారి మ్రోగి హస్తినాపురాన్ని మంగళధ్వనులతో నింపాయి. గత శ్లోకంలో కురువంశ స్త్రీలు తమ కన్నీటిని అదుపుచేసుకొని శ్రీకృష్ణుని ప్రయాణానికి అమంగళం కలుగకూడదని కోరగా, ఇక్కడ అదే మంగళభావం ఘనమైన మంగళవాద్యాల రూపంలో బాహ్యంగా వ్యక్తమవుతుంది. ఈ విధంగా అంతరంగంలో వియోగవేదనను అనుభవిస్తూనే, బాహ్యంగా మంగళపూర్వకమైన వీడ్కోలు సమర్పించడం వారి ప్రేమ యొక్క విశిష్టతను తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం భగవంతునిపై నిజమైన ప్రేమ వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని అధిగమించి, ఆయన మంగళాన్నే ముందుగా కోరుకునే భక్తిభావాన్ని హృద్యంగా చిత్రిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౧౫
శ్రీకృష్ణుని నిర్గమన సమయంలో కురువంశ స్త్రీల ప్రేమ మరొక సుందరమైన రూపంలో వ్యక్తమవుతున్న దృశ్యాన్ని ఈ శ్లోకం చిత్రిస్తుంది. ఆయనను మరికొంతసేపు దర్శించాలనే తీవ్రమైన ఆకాంక్షతో వారు ప్రాసాదాల శిఖరాలపైకి ఎక్కి, ప్రేమ, లజ్జ మరియు చిరునవ్వులతో కూడిన చూపులతో శ్రీకృష్ణుని వీక్షిస్తూ ఆయనపై పుష్పవర్షం కురిపించారు. గత రెండు శ్లోకాలలో తమ వియోగవేదనను కన్నీటిని అదుపుచేసుకోవడం ద్వారా, అనంతరం మంగళవాద్యాల ద్వారా వ్యక్తపరిచిన వారు, ఇక్కడ అదే ప్రేమను పుష్పార్చన రూపంలో సమర్పిస్తున్నారు. వారి చూపులలోని ప్రేమ, వినయం మరియు ఆనందం కలిసి శ్రీకృష్ణుని పట్ల వారి భక్తిపూర్వక అనుబంధాన్ని మరింత స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ శ్లోకం భగవంతుని దర్శనం పట్ల భక్తునిలో కలిగే ఆతురత, ప్రేమ మరియు మంగళభావంతో కూడిన సేవాభావాన్ని సుందరంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౧౬
శ్రీకృష్ణుని నిర్గమన సమయంలో అర్జునుడు ఆయనకు సమర్పించిన ప్రేమపూర్వక కైంకర్యాన్ని ఈ శ్లోకం వర్ణిస్తుంది. శ్రీకృష్ణునికి ప్రియమైన గుడాకేశుడైన అర్జునుడు, ముత్యాలహారాలతో అలంకరించబడిన, రత్నఖచితమైన దండం కలిగిన తెల్లని ఛత్రాన్ని స్వయంగా పట్టుకొని ఆయనకు కైంకర్యం సమర్పించాడు. కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుని సారథిగా సేవ చేసి తన భక్తవాత్సల్యాన్ని ప్రకటించగా, ఇక్కడ అర్జునుడు తన ప్రియతముడైన శ్రీకృష్ణునికి ఛత్రకైంకర్యం చేయడం ద్వారా అదే ప్రేమకు ప్రత్యుత్తరంగా తన కైంకర్యభావాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాడు. భగవంతునితో అర్జునునికి ఉన్న సఖ్యం కేవలం భావంలో నిలిచిపోకుండా, సందర్భానుసారంగా కైంకర్యరూపంలో సహజంగా వ్యక్తమవుతుంది. ఈ శ్లోకం భగవంతునిపై గాఢమైన ప్రేమ సహజంగానే భక్తునిలో కైంకర్యభావంగా వ్యక్తమవుతుందని సుందరంగా తెలియజేస్తుంది.
౦౧.౧౦.౧౭
శ్రీకృష్ణుని ప్రయాణ సమయంలో ఆయన ప్రియభక్తులు సమర్పిస్తున్న కైంకర్యాలను ఈ శ్లోకం మరింత విస్తరిస్తుంది. గత శ్లోకంలో అర్జునుడు శ్రీకృష్ణునికి ఛత్రకైంకర్యం సమర్పించగా, ఇక్కడ ఉద్ధవుడు, సాత్యకి అత్యంత అద్భుతమైన వింజామరాలతో ఆయనకు కైంకర్యం సమర్పిస్తున్నారు; అదే సమయంలో ఆయనపై పుష్పవర్షం కురుస్తుండగా మధువంశ ప్రభువైన శ్రీకృష్ణుడు మార్గంలో అత్యంత శోభాయమానంగా ప్రకాశిస్తున్నాడు. పరమేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుని చుట్టూ ఛత్రం, వింజామరాలు, పుష్పవర్షం వంటి రాజోచితమైన వైభవం కనిపించినప్పటికీ, వాటి అంతరార్థం ఆయనపై భక్తులకు ఉన్న గాఢమైన ప్రేమ మరియు కైంకర్యభావమే. అర్జునుడు, ఉద్ధవుడు, సాత్యకి వంటి అత్యంత సన్నిహితులు తమ తమ విధానాలలో ఆయనకు కైంకర్యం సమర్పించడం, భగవంతునితో భక్తునికి ఉన్న అనుబంధం సహజంగానే కైంకర్యరూపంలో వ్యక్తమవుతుందని తెలియజేస్తుంది. ఈ శ్లోకం శ్రీకృష్ణుని హస్తినాపుర వీడ్కోలులో భక్తిపూర్వక కైంకర్యం మరియు దివ్యవైభవం సుందరంగా సమన్వయమైన దృశ్యాన్ని చిత్రిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౧౮
శ్రీకృష్ణుడు హస్తినాపురం నుండి ప్రయాణిస్తుండగా మార్గంలో బ్రాహ్మణులు ఆయనకు సత్యమైన మంగళాశీర్వచనాలను పలికినట్లు ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. ప్రకృతి గుణాలకు అతీతుడై సమస్త దివ్యగుణాలకు ఆశ్రయమైన పరమేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణునికి ఎవరి ఆశీర్వాదం వల్లనూ కొత్తగా మంగళం కలగవలసిన అవసరం లేదు; అందువల్ల ఆ ఆశీర్వచనాలు ఆయన పరమస్వరూపాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుంటే తగినవి కానివిగా కనిపిస్తాయి. అయితే భక్తులతో సన్నిహితంగా మానవలీలలను ఆచరిస్తూ వారి ప్రేమపూర్వక భావాలను స్వీకరించే ఆయన సౌలభ్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుంటే, అవే ఆశీర్వచనాలు పూర్తిగా తగినవిగా నిలుస్తాయి. బ్రాహ్మణులు ప్రేమతో సమర్పించిన మంగళాశీర్వచనాలను భగవంతుడు స్వీకరించడం ద్వారా భక్తుల భావానికి ఆయన ఇచ్చే విలువ ఇక్కడ ప్రతిఫలిస్తుంది. ఈ శ్లోకం శ్రీకృష్ణుని పరత్వం మరియు సౌలభ్యం పరస్పర విరుద్ధాలు కాకుండా, ఆయన దివ్యస్వరూపంలో ఏకకాలంలో ప్రకాశించే మహిమలని తెలియజేస్తుంది.
౦౧.౧౦.౧౯
శ్రీకృష్ణుని నిర్గమనాన్ని వీక్షిస్తున్న హస్తినాపుర స్త్రీల హృదయాలు పూర్తిగా ఆయనపైనే నిలిచినందున, వారి మధ్య సహజంగానే శ్రీకృష్ణుని గురించిన సంభాషణ ప్రారంభమైనట్లు ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. ఉత్తమశ్లోకుడైన భగవంతునిపై మనస్సులు నిలిపిన వారి మాటలు కూడా ఆయన స్వరూపం, గుణాలు, మహిమలు మరియు దివ్యలీలలనే అనుసరించాయి; అందువల్ల ఆ సంభాషణ వినే వారందరి చెవులకు అత్యంత మనోహరంగా నిలిచింది. ఇంతవరకు వారి భక్తి కన్నీరు, చూపులు, పుష్పవర్షం, మంగళభావం మరియు కైంకర్యాల ద్వారా వ్యక్తమవగా, ఇప్పుడు అదే భక్తి భగవంతుని మహిమలను పరస్పరం కీర్తించుకునే సంభాషణగా వికసిస్తుంది. భగవంతునిపై మనస్సు స్థిరపడినప్పుడు వాక్కు కూడా సహజంగానే ఆయన కీర్తన వైపు ప్రవహిస్తుందనే భక్తిస్వరూపం ఇక్కడ ప్రతిఫలిస్తుంది. ఈ శ్లోకం తరువాతి శ్లోకాలలో హస్తినాపుర స్త్రీలు శ్రీకృష్ణుని పరమతత్త్వాన్ని, దివ్యమహిమలను కీర్తించే హృద్యమైన సంభాషణకు నాంది పలుకుతుంది.
౦౧.౧౦.౨౦
గత శ్లోకంలో హస్తినాపుర స్త్రీలు శ్రీకృష్ణునిపై మనస్సులను నిలిపి ఆయన గురించి పరస్పరం సంభాషించడం ప్రారంభించగా, ఈ శ్లోకం వారి సంభాషణలోని గంభీరమైన భగవత్తత్త్వాన్ని వెల్లడిస్తుంది. తమ ఎదుట ప్రయాణిస్తున్న శ్రీకృష్ణుడే సృష్టికి పూర్వం నుండే ఉన్న పురాతన పురుషుడని వారు కీర్తిస్తున్నారు. ప్రళయరాత్రిలో వ్యక్తమైన జగత్తు లీనమై, ప్రకృతి గుణాలు మరియు సృష్టిశక్తులు సుప్తస్థితిలో ఉన్నప్పుడు కూడా జగత్తుకు ఆత్మయైన ఈశ్వరుడు తన భేదరహిత స్వరూపంలో ఒక్కడే నిలిచి ఉంటాడు. అటువంటి నిత్య పరమపురుషుడే ఇప్పుడు బంధువుగా, స్నేహితుడిగా తమ మధ్య సంచరిస్తున్న శ్రీకృష్ణుడని వారి మాటలు తెలియజేస్తున్నాయి. ఇంతవరకు అధ్యాయంలో ఆయన సౌలభ్యం, భక్తులతో సన్నిహితత్వం ప్రధానంగా దర్శనమివ్వగా, ఇక్కడ అదే శ్రీకృష్ణుని పరత్వం స్పష్టంగా ప్రకటించబడుతుంది. ఈ శ్లోకం భక్తులు ప్రేమతో దర్శిస్తున్న సులభసన్నిహితుడైన శ్రీకృష్ణుడే సమస్త సృష్టికి మూలమైన నిత్య పరమపురుషుడనే భాగవతతత్త్వాన్ని గంభీరంగా ప్రతిపాదిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౨౧
౦౧.౧౦.౨౨
గత శ్లోకాలలో శ్రీకృష్ణుడే సృష్టికి పూర్వం ఉన్న ఆదిపురుషుడని, ఆయన సంకల్పంతోనే ప్రకృతి ప్రేరేపించబడి నామరూపాత్మక జగత్తు వ్యక్తమవుతుందని హస్తినాపుర స్త్రీలు కీర్తించారు. ఇప్పుడు అదే పరమపురుషుని దర్శించగల ఆధ్యాత్మిక స్థితిని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. ఇంద్రియాలను జయించి, ప్రాణవాయువును నియంత్రించిన జ్ఞానులు కూడా కేవలం తమ సాధనబలంతో కాక, భక్తిచే వికసించి నిర్మలమైన హృదయంతో మాత్రమే ఆయన పాదపద్మాలను దర్శించగలుగుతారు. దీనితో భగవద్దర్శనంలో భక్తికి ఉన్న విశిష్టస్థానం స్పష్టమవుతుంది. అదే సమయంలో అటువంటి శ్రీకృష్ణుడే జీవుని అంతఃకరణాన్ని సంపూర్ణంగా పరిశుద్ధం చేయగలవాడని చెప్పడం ద్వారా భక్తి, భగవద్దర్శనం మరియు అంతఃకరణశుద్ధి మధ్యనున్న గాఢమైన సంబంధం వెల్లడవుతుంది. మహాయోగులు నిర్మలహృదయంతో దర్శించదగిన ఆ పరమపురుషుడే ఇప్పుడు తమ ఎదుట సులభంగా సంచరిస్తున్నాడనే భావం హస్తినాపుర స్త్రీలకు లభించిన అసాధారణ భాగ్యాన్ని కూడా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౨౩
హస్తినాపుర స్త్రీల సంభాషణలో శ్రీకృష్ణుని పరమేశ్వరత్వం ఈ శ్లోకంలో మరింత స్పష్టంగా ప్రకటించబడుతుంది. వారు పరస్పరం “ఓ సఖీ” అని సంభాషిస్తూ, తమ ఎదుట కనిపిస్తున్న శ్రీకృష్ణుడే వేదాలలోను, గుహ్యమైన శాస్త్రాలలోను తత్త్వజ్ఞులచే కీర్తించబడే ఏకైక ఈశ్వరుడని గుర్తిస్తున్నారు. జగత్తుకు ఆత్మయైన ఆయన తన లీలచే సమస్త సృష్టిని ఉత్పత్తి చేసి, రక్షించి, చివరకు లయం చేస్తాడు; అయినప్పటికీ ఈ కార్యాలలో ఆయనకు ఎటువంటి బంధమూ ఏర్పడదు. సృష్టిలోని జీవులు తమ కర్మలచే బంధింపబడుతుండగా, భగవంతుని సృష్టి, స్థితి, లయ కార్యాలు ఆయన స్వతంత్ర లీలగా మాత్రమే జరుగుతాయని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. ఇంతటి జగన్నియంతయైన పరమేశ్వరుడే తమతో బంధువుగా, సఖుడిగా సన్నిహితంగా మెలిగి ఇప్పుడు తమ ఎదుట ప్రయాణిస్తున్నాడనే భావం ఆయన పరత్వం మరియు సౌలభ్యం రెండింటినీ ఒకే దృశ్యంలో ప్రతిఫలింపజేస్తుంది.
౦౧.౧౦.౨౪
గత శ్లోకంలో శ్రీకృష్ణుడే జగత్తును సృష్టించి, రక్షించి, లయం చేసే ఏకైక ఈశ్వరుడని హస్తినాపుర స్త్రీలు కీర్తించగా, ఈ శ్లోకం ఆయన యుగయుగంలో వివిధ రూపాలను ధరించి అవతరించే ఉద్దేశాన్ని తెలియజేస్తుంది. అజ్ఞానంతో కప్పబడిన బుద్ధి కలిగిన రాజులు అధర్మమార్గంలో పాలిస్తూ ప్రజలను, ధర్మవ్యవస్థను సంకటంలోకి నెట్టినప్పుడు, భగవంతుడు లోకక్షేమం కోసం యుగయుగంలో వివిధ దివ్యరూపాలను ధరిస్తాడు. ఆయన అవతారాలలో ఐశ్వర్యం, సత్యం, ధర్మబద్ధమైన ఆచరణ, దయ మరియు యశస్సు వంటి దివ్యగుణాలు ప్రకాశిస్తాయి. ఈ అవతారధారణ కర్మవశంగా సంభవించే సాధారణ జన్మ కాకుండా, జగత్తు శ్రేయస్సు కోసం భగవంతుడు స్వేచ్ఛగా స్వీకరించే దివ్యలీలగా అర్థమవుతుంది. తమ ఎదుట కనిపిస్తున్న శ్రీకృష్ణుడే అధర్మం ప్రబలినప్పుడు లోకక్షేమార్థం యుగయుగంలో అవతరించే పరమేశ్వరుడని హస్తినాపుర స్త్రీలు గుర్తించడం, ఆయన మానవసన్నిహిత రూపం వెనుకనున్న అవతారతత్త్వాన్ని అత్యంత స్పష్టంగా వెల్లడిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౨౫
గత శ్లోకంలో లోకక్షేమం కోసం భగవంతుడు యుగయుగంలో వివిధ దివ్యరూపాలను ధరిస్తాడని కీర్తించిన హస్తినాపుర స్త్రీలు, ఇప్పుడు శ్రీకృష్ణుని జన్మ మరియు సంచారం వల్ల యదువంశం, మధువనం పొందిన అసాధారణ భాగ్యాన్ని ప్రశంసిస్తున్నారు. పురుషులలో శ్రేష్ఠుడు, శ్రీదేవికి పతి అయిన శ్రీకృష్ణుడు యదువంశంలో అవతరించడం వల్ల ఆ వంశం అత్యంత ప్రశంసనీయంగా మారింది; ఆయన జన్మించి సంచరించిన మధువనం అత్యంత పుణ్యమైన ప్రదేశంగా మహిమను పొందింది. ఇక్కడ గొప్పతనం వంశం లేదా ప్రదేశానికి స్వతంత్రంగా ఆపాదించబడకుండా, భగవంతునితో ఏర్పడిన సంబంధం వల్ల వాటికి కలిగిన మహిమగా వర్ణించబడుతుంది. సమస్త జగత్తుకు ప్రభువైన శ్రీకృష్ణుడు ఒక నిర్దిష్ట వంశంలో అవతరించి, ఒక ప్రదేశంలో సంచరించడం ఆయన సౌలభ్యాన్ని తెలియజేస్తే, ఆయన సంబంధం వల్ల ఆ వంశం, ఆ భూమి మహిమాన్వితమవడం ఆయన పరమమహిమను ప్రకటిస్తుంది. ఈ శ్లోకం భగవత్సంబంధమే వ్యక్తికి, వంశానికి, ప్రదేశానికి అత్యున్నతమైన మహిమను ప్రసాదిస్తుందనే భాగవతభావాన్ని సుందరంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౨౬
గత శ్లోకంలో శ్రీకృష్ణుని జన్మ, సంచారం వల్ల యదువంశం మరియు మధువనం పొందిన మహిమను కీర్తించిన హస్తినాపుర స్త్రీలు, ఇప్పుడు ఆయన నిత్యనివాసమైన ద్వారక మరియు అక్కడి ప్రజల భాగ్యాన్ని ప్రశంసిస్తున్నారు. కుశస్థలీ అయిన ద్వారక స్వర్గలోక కీర్తిని కూడా అధిగమించి భూమికే పుణ్యకీర్తిని ప్రసాదిస్తుందని వారు భావిస్తున్నారు; ఎందుకంటే అక్కడి ప్రజలు తమ ప్రభువైన శ్రీకృష్ణుని నిత్యం దర్శిస్తూ, ఆయన అనుగ్రహపూర్వకమైన చిరునవ్వుతో కూడిన చూపును పొందుతున్నారు. హస్తినాపురవాసులకు ఇప్పుడు శ్రీకృష్ణుని వియోగం సంభవిస్తుండగా, ద్వారకావాసులకు ఆయన నిత్యసాన్నిధ్యం లభిస్తుందనే వ్యత్యాసం వారి మాటలకు మరింత విరహమాధుర్యాన్ని ఇస్తుంది. భగవంతుడు నివసించే ప్రదేశానికి కలిగే మహిమకంటే, ఆయనను నిత్యం దర్శించి ఆయన అనుగ్రహదృష్టిని పొందే ప్రజల భాగ్యం మరింత విశిష్టంగా ఇక్కడ ప్రతిఫలిస్తుంది. ఈ శ్లోకం భగవత్సాన్నిధ్యం మరియు ఆయన అనుగ్రహపూర్వకమైన దర్శనమే భక్తునికి అత్యున్నత సంపద అనే భావాన్ని హృద్యంగా తెలియజేస్తుంది.
౦౧.౧౦.౨౭
గత శ్లోకంలో శ్రీకృష్ణుని నిత్యదర్శనం మరియు ఆయన అనుగ్రహపూర్వకమైన స్మితావలోకాన్ని పొందుతున్న ద్వారకావాసుల భాగ్యాన్ని కీర్తించిన హస్తినాపుర స్త్రీలు, ఇప్పుడు ఆయన భార్యలకు లభించిన మరింత సన్నిహితమైన భాగ్యాన్ని తలచుకొని ఆశ్చర్యపడుతున్నారు. శ్రీకృష్ణునిచే పాణిగ్రహణం చేయబడి, ఆయనతో దాంపత్యసాన్నిహిత్యాన్ని పొందిన వారు గతంలో వ్రతాలు, పవిత్రస్నానాలు, హోమాలు మొదలైన అనేక పుణ్యకార్యాల ద్వారా భగవంతుని విశేషంగా ఆరాధించి ఉండాలని వారు భావిస్తున్నారు. ఎవరి స్మరణతో వ్రజస్త్రీలు పూర్తిగా మోహితులయ్యారో, ఆ శ్రీకృష్ణుని అధరామృతాన్ని ఆయన భార్యలు పదేపదే ఆస్వాదిస్తున్నారని చెప్పడం వారి అసాధారణ సాన్నిహిత్యాన్ని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ హస్తినాపుర స్త్రీల మాటలలో అసూయకంటే, శ్రీకృష్ణునితో ఇంతటి సన్నిహిత సంబంధాన్ని పొందిన స్త్రీల భాగ్యం పట్ల ఆశ్చర్యం, ప్రశంస ప్రధానంగా వ్యక్తమవుతున్నాయి. ఈ శ్లోకం భగవంతునితో ఏర్పడే సన్నిహిత ప్రేమానుబంధం భక్తుల దృష్టిలో ఎంతటి అపూర్వమైన పరమసంపదగా భావించబడుతుందో హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౨౮
గత శ్లోకంలో శ్రీకృష్ణునిచే పాణిగ్రహణం చేయబడిన స్త్రీలు ఎంతటి పుణ్యాన్ని ఆచరించి ఉండాలో అని ఆశ్చర్యపడిన హస్తినాపుర స్త్రీలు, ఈ శ్లోకంలో ఆయన మహిషులలో కొందరికి ఆ దివ్యసంబంధం ఎలా లభించిందో స్మరిస్తున్నారు. స్వయంవర సందర్భాలలో శిశుపాలుడు మొదలైన శక్తిమంతులైన రాజులను ఓడించి శ్రీకృష్ణుడు కొందరిని తన వీరత్వంతో గెలుచుకున్నాడు; వారిలో ప్రద్యుమ్నుడు, సాంబుడు, అంబుడు మొదలైన కుమారులకు తల్లులైన మహిషులు ఉన్నారు. మరోవైపు భౌమాసురుని వధించిన సందర్భంలో అతని బంధనం నుండి విముక్తులైన వేలాది రాజకన్యలను కూడా శ్రీకృష్ణుడు స్వీకరించాడు. వారి నేపథ్యాలు, శ్రీకృష్ణునితో సంబంధం ఏర్పడిన సందర్భాలు వేర్వేరైనా, చివరకు వారందరికీ ఆయన మహిషులుగా అత్యంత సన్నిహితమైన భగవత్సంబంధం లభించింది. ఈ శ్లోకం శ్రీకృష్ణుని వీరత్వాన్ని మాత్రమే కాక, వివిధ విధాలుగా ఆయనను పొందిన మహిషుల అసాధారణ భాగ్యాన్ని స్మరిస్తూ, తరువాతి శ్లోకంలో వారి గృహాలలో ఆయన నిత్యసాన్నిధ్యం ఎంతటి మహిమను కలిగించిందో చెప్పడానికి పూర్వరంగాన్ని సిద్ధం చేస్తుంది.
౦౧.౧౦.౨౯
గత రెండు శ్లోకాలలో శ్రీకృష్ణుని మహిషులకు లభించిన అసాధారణ భాగ్యాన్ని కీర్తించిన హస్తినాపుర స్త్రీలు, ఈ శ్లోకంలో ఆ భాగ్యాన్ని మరింత ఉన్నతంగా వర్ణిస్తున్నారు. స్త్రీత్వానికి సహజంగా ఉండే కొన్ని పరిమితులను అధిగమించి, శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహానికి పాత్రులైన ఈ మహిషులు తమ స్త్రీత్వానికే అత్యంత గౌరవాన్ని తెచ్చారని వారు ఆశ్చర్యంతో ప్రశంసిస్తున్నారు. కమలనేత్రుడైన శ్రీకృష్ణుడు వారి పతిగా వారి గృహాల నుండి ఎన్నడూ దూరం కాకుండా, వారితో సన్నిహితంగా ఉంటూ వారి హృదయాలను స్పృశిస్తూ ఉంటాడు. ఇక్కడ వారి మహిమకు మూలం భగవంతునితో వారికి లభించిన అత్యంత సన్నిహితమైన సంబంధమే. తమకు ఇప్పుడు శ్రీకృష్ణుని వియోగం సంభవిస్తుండగా, ఆయన మహిషులు నిత్యం ఆయన సాన్నిధ్యాన్ని పొందుతున్నారని తలచుకోవడం హస్తినాపుర స్త్రీల మాటలలోని విరహమాధుర్యాన్ని మరింత పెంచుతుంది. ఈ శ్లోకం శ్రీకృష్ణునితో వారికి లభించిన దివ్యసంబంధం వారి జీవితాన్ని ఎంతటి మహిమాన్వితమైన స్థితికి చేర్చిందో హృద్యంగా ప్రతిపాదిస్తుంది.
౦౧.౧౦.౩౦
గత శ్లోకాలలో హస్తినాపుర స్త్రీలు శ్రీకృష్ణుడే సృష్టికి పూర్వం నుండే ఉన్న ఆదిపురుషుడని, జగత్తును సృష్టించి, రక్షించి, లయం చేసే ఏకైక ఈశ్వరుడని, లోకక్షేమం కోసం యుగయుగంలో అవతరించే పరమపురుషుడని కీర్తించారు. అలాగే యదువంశం, మధువనం, ద్వారకావాసులు మరియు ఆయన మహిషులకు లభించిన అసాధారణ భాగ్యాన్ని ప్రశంసించారు. ఇప్పుడు వారి ఈ భక్తిపూర్వక సంభాషణను శ్రీకృష్ణుడు సస్మితదృష్టితో (చిరునవ్వుతో కూడిన చూపుతో) అభినందిస్తూ తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగిస్తున్నట్లు ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. భగవంతుని పరమతత్త్వాన్ని గ్రహించి ప్రేమతో కీర్తిస్తున్న వారి మాటలను ఆయన సస్మితదృష్టితో స్వీకరించడం, భక్తుల భావానికి ఆయన ఇచ్చే విలువను మరియు వారిపట్ల ఆయన అనుగ్రహాన్ని హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది. అదే సమయంలో శ్రీకృష్ణుడు అక్కడే నిలిచిపోకుండా ప్రయాణాన్ని కొనసాగించడం వల్ల హస్తినాపురవాసుల వీడ్కోలు ఘట్టం క్రమంగా ముగిసి, కథనం ద్వారక వైపు సాగే ఆయన ప్రయాణంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఈ శ్లోకం హస్తినాపుర స్త్రీల భగవత్కీర్తనకు అందమైన ముగింపునిస్తూ, అధ్యాయంలోని తదుపరి ప్రయాణఘట్టానికి సహజమైన సంధిగా నిలుస్తుంది.
౦౧.౧౦.౩౧
హస్తినాపుర స్త్రీల భక్తిపూర్వక కీర్తనను సస్మితదృష్టితో అభినందిస్తూ శ్రీకృష్ణుడు తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగించిన తరువాత, యుధిష్ఠిరుడు ఆయన క్షేమం కోసం చేసిన ఏర్పాటును ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. శ్రీకృష్ణుడు స్వయంగా సమస్త జగత్తుకు రక్షకుడైనప్పటికీ, ఆయనపై ఉన్న గాఢమైన ప్రేమ వల్ల యుధిష్ఠిరుడు మార్గంలో శత్రువుల నుండి ఏదైనా ప్రమాదం కలుగవచ్చని శంకించి, రథాలు, ఏనుగులు, అశ్వాలు, పదాతులతో కూడిన చతురంగ సేనను ఆయన రక్షణార్థం వెంట పంపించాడు. తత్త్వదృష్టిలో శ్రీకృష్ణునికి ఎవరి రక్షణ అవసరం లేకపోయినా, భక్తుని ప్రేమలో ఆ జ్ఞానం సన్నిహితమైన స్నేహభావాన్ని అడ్డుకోదు; ప్రియమైన శ్రీకృష్ణుని క్షేమం పట్ల సహజమైన శ్రద్ధగా అది వ్యక్తమవుతుంది. ఇంతవరకు కన్నీరు, దర్శనం, పుష్పవర్షం, కీర్తన, కైంకర్యాల రూపంలో వ్యక్తమైన పాండవులు, హస్తినాపురవాసుల ప్రేమ ఇప్పుడు ఆయన ప్రయాణానికి రక్షణ ఏర్పాటు చేయడంలోనూ కనిపిస్తుంది. ఈ శ్లోకం భగవంతుని పరత్వాన్ని తెలిసిన భక్తుడు కూడా ఆయనతో ఉన్న సన్నిహిత ప్రేమసంబంధంలో సహజమైన కైంకర్యభావాన్ని ప్రదర్శిస్తాడని హృద్యంగా తెలియజేస్తుంది.
౦౧.౧౦.౩౨
శ్రీకృష్ణుని హస్తినాపుర వీడ్కోలు ఘట్టానికి ఈ శ్లోకం హృద్యమైన ముగింపునిస్తూ, ఆయన ద్వారకా ప్రయాణానికి స్పష్టమైన సంధిగా నిలుస్తుంది. గాఢమైన ప్రేమతో శ్రీకృష్ణునికి అనుసంధానమైన పాండవులు మరియు ఇతర కురువంశీయులు వియోగాన్ని సహించలేక కొంత దూరం వరకు ఆయన వెంట వచ్చారు. చివరకు శ్రీకృష్ణుడే వియోగవేదనతో ఉన్న వారిని ప్రేమపూర్వకంగా తిరిగి పంపించి, తన పరివారంతో ద్వారకవైపు ప్రయాణాన్ని కొనసాగించాడు. ఇంతవరకు అధ్యాయంలో కన్నీరు, చూపులు, పుష్పవర్షం, కైంకర్యం, కీర్తన మరియు రక్షణ ఏర్పాట్ల రూపంలో వ్యక్తమైన వారి ప్రేమ, ఇక్కడ ఆయనను విడిచి వెనుదిరగలేక కొంత దూరం వరకు వెంట నడవడంలో మరింత హృద్యంగా వ్యక్తమవుతుంది. అదే సమయంలో శ్రీకృష్ణుడు వారి ప్రేమను స్వీకరిస్తూనే వారిని తిరిగి పంపించడం ఆయన భక్తవాత్సల్యాన్ని ప్రతిఫలిస్తుంది. ఈ శ్లోకంతో హస్తినాపురంలోని వీడ్కోలు ఘట్టం పూర్తై, తదుపరి శ్లోకాలలో వివిధ ప్రాంతాల గుండా సాగే శ్రీకృష్ణుని ద్వారకా ప్రయాణం ప్రారంభమవుతుంది.
౦౧.౧౦.౩౩
గత శ్లోకంలో వియోగవేదనతో కొంత దూరం వరకు వెంట వచ్చిన కురువంశీయులను శ్రీకృష్ణుడు తిరిగి పంపించి ద్వారకవైపు ప్రయాణాన్ని కొనసాగించగా, ఈ శ్లోకం ఆయన ప్రయాణించిన వివిధ ప్రాంతాలను వరుసగా పేర్కొంటుంది. కురుజాంగల, పాంచాల, శూరసేన దేశాన్ని యమునా తీరప్రాంతాలతో సహా, బ్రహ్మావర్తం, కురుక్షేత్రం, మత్స్యదేశం మరియు సరస్వతీ నదీ తీరప్రాంతాల గుండా ఆయన ప్రయాణం సాగినట్లు వర్ణించడం ద్వారా భాగవత కథనం హస్తినాపుర వీడ్కోలుతోనే ఆగిపోకుండా ద్వారకకు సాగే ప్రయాణంలో కొంత భాగాన్ని కూడా మన ముందుంచుతుంది. ఇంతవరకు ప్రధానంగా భక్తుల విరహభావం, శ్రీకృష్ణుని పరమమహిమ మరియు ఆయనపై వారి ప్రేమను వర్ణించిన అధ్యాయం, ఇప్పుడు ఆయన ప్రయాణమార్గాన్ని భౌగోళికంగా చిత్రిస్తూ కథనాన్ని ద్వారక వైపు క్రమంగా నడిపిస్తుంది. ఈ ప్రయాణవర్ణన తరువాతి అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుని ద్వారకాప్రవేశానికి సహజమైన కథాసంధిని ఏర్పరుస్తుంది.
౦౧.౧౦.౩౪
గత శ్లోకంలో కురుజాంగల, పాంచాల, శూరసేన, బ్రహ్మావర్త, కురుక్షేత్ర, మత్స్య, సరస్వతీ ప్రాంతాల గుండా శ్రీకృష్ణుని ప్రయాణం సాగినట్లు వర్ణించగా, ఈ శ్లోకం ఆ ప్రయాణాన్ని మరింత ముందుకు తీసుకువెళ్తుంది. ఎడారి ప్రాంతాన్ని దాటి, సౌవీర, అభీర దేశాలకు ఆవల ప్రయాణించిన శ్రీకృష్ణుడు చివరకు ద్వారక ఉన్న ఆనర్త దేశానికి చేరుకుంటాడు; సుదీర్ఘమైన ప్రయాణం వల్ల ఆయన రథాశ్వములు కూడా కొంత అలసినట్లు కథనం సహజంగా పేర్కొంటుంది. ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుని ‘విభు’ అని, సర్వసమర్థుడని పేర్కొంటూనే ఆయన ప్రయాణంలోని సాధారణమైన వివరాలను వర్ణించడం ఆయన పరత్వం మరియు మానవలీలా సౌలభ్యాన్ని మరోసారి ఒకే దృశ్యంలో ప్రతిఫలింపజేస్తుంది. హస్తినాపురంలోని హృద్యమైన వీడ్కోలుతో ప్రారంభమైన ప్రయాణవర్ణన ఇప్పుడు ఆనర్త దేశానికి చేరుకోవడంతో ద్వారకకు మరింత సమీపమవుతుంది. ఈ విధంగా అధ్యాయం శ్రీకృష్ణుని ప్రయాణంలోని ప్రధాన ప్రాంతాలను అనుసరిస్తూ, తదుపరి అధ్యాయంలో జరిగే ద్వారకాప్రవేశానికి కథనాన్ని క్రమంగా సిద్ధం చేస్తుంది.
౦౧.౧౦.౩౫
గత రెండు శ్లోకాలలో శ్రీకృష్ణుడు ఆనర్త దేశానికి చేరుకునే వరకు జరిగిన ప్రయాణాన్ని వర్ణించిన శ్రీమద్భాగవతం, ఈ శ్లోకంలో ఆ ప్రయాణంలోని మరో సహజమైన దృశ్యాన్ని చిత్రిస్తుంది. ఆయన ప్రయాణించిన ఆయా ప్రాంతాలలో అక్కడి ప్రజలు ప్రేమతో ఎదురువచ్చి సత్కారాలు సమర్పించగా, శ్రీకృష్ణుడు వాటిని సౌమ్యంగా స్వీకరిస్తూ తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగించాడు. సర్వలోకాధిపతియైన పరమేశ్వరుడు భక్తుల ప్రేమపూర్వక ఆతిథ్యాన్ని ఆదరించి స్వీకరించడం ఆయన సౌలభ్యాన్ని మరోసారి ప్రతిఫలింపజేస్తుంది. సాయంకాలానికి సూర్యుడు పశ్చిమ దిశలో అస్తమించగా, శ్రీకృష్ణుడు తన ప్రయాణంలోని ఒక ప్రాంతానికి చేరుకున్నట్లు ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. ఈ విధంగా దశమాధ్యాయం హస్తినాపురంలోని వీడ్కోలు నుండి ద్వారక వైపు సాగిన ప్రయాణాన్ని వర్ణిస్తూ ముగిసి, తదుపరి అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుని ద్వారకాప్రవేశానికి సహజమైన కథాసంధిని ఏర్పరుస్తుంది.
౦౧.౧౦.౩౬
అధ్యాయం అంతర్భావం
దశమాధ్యాయంలోని శ్లోకాలను సమగ్రంగా పరిశీలించినప్పుడు, హస్తినాపురం నుండి శ్రీకృష్ణుని నిర్గమనం అనే కథాఘట్టం వెనుక అనేక గంభీరమైన భక్తిభావాలు ఒకదానితో మరొకటి ముడిపడి కనిపిస్తాయి. ధర్మం లోకక్షేమంగా వికసించడం, భగవత్సాన్నిధ్యం ప్రేమను గాఢం చేయడం, ఆ ప్రేమ కైంకర్యంగా వ్యక్తమవడం, వియోగం ప్రేమలోని లోతును వెల్లడించడం, భక్తులకు అత్యంత సులభంగా లభించే శ్రీకృష్ణుడే పరమపురుషుడని కురుస్త్రీలు గుర్తించడం ఈ అధ్యాయంలోని ప్రధాన అంతరార్థాలుగా నిలుస్తాయి. ఈ భావాలన్నింటినీ అనుసంధానించే మూలసూత్రం భగవత్సంబంధం. భగవంతునితో ఏర్పడిన సంబంధమే వ్యక్తిని, వంశాన్ని, ప్రదేశాన్ని మహిమాన్వితం చేస్తుందని అధ్యాయం క్రమంగా వెల్లడిస్తుంది.
ధర్మపాలనలో లోకక్షేమం
శ్లోకాలు ౦౧.౧౦.౦౧ - ౦౧.౧౦.౦౬
యుధిష్ఠిరుని పాలనలో కనిపించే సమృద్ధి ధర్మాన్ని కేవలం వ్యక్తిగత సద్గుణంగా కాక, సమాజమంతటినీ ప్రభావితం చేసే జీవనవ్యవస్థగా చూపిస్తుంది. భీష్ముని నుండి ధర్మోపదేశాన్ని స్వీకరించిన యుధిష్ఠిరుడు దానిని రాజ్యపాలనలో ఆచరణరూపంలో నిలబెడతాడు. రాజు ధర్మాన్ని ఆశ్రయించినప్పుడు దాని ప్రభావం అతని వ్యక్తిగత జీవితానికే పరిమితం కాకుండా ప్రజల క్షేమం, సామాజిక శాంతి మరియు ప్రకృతిలోని సమృద్ధిలోనూ ప్రతిఫలిస్తుందని ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఈ దృష్టిలో రాజధర్మం అధికారాన్ని అనుభవించే సాధనం కాదు; తనకు అప్పగించబడిన ప్రజల శ్రేయస్సును కాపాడే బాధ్యత.
అదే సమయంలో యుధిష్ఠిరుని పాలన శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహం నుండి వేరుగా చిత్రించబడదు. ధర్మనిష్ఠ మరియు భగవదాశ్రయం కలిసినప్పుడు పాలన లోకక్షేమానికి మార్గమవుతుందని ఈ భాగం సూచిస్తుంది. ఇక్కడ కనిపించే శాంతి, సమృద్ధులు కేవలం భౌతిక సంపదకు సూచికలు కావు; ధర్మం వ్యక్తి నుండి పాలనకు, పాలన నుండి సమాజానికి విస్తరించినప్పుడు ఏర్పడే సమన్వయానికి అవి ప్రతీకలుగా నిలుస్తాయి. భీష్ముని వద్ద వినిన ధర్మం యుధిష్ఠిరుని జీవితంలో ఆచరణగా మారి, ఆ ఆచరణ ప్రజల శ్రేయస్సులో తన ఫలితాన్ని చూపించడం ఈ శ్లోకాలలోని ప్రధాన భావం.
సాన్నిధ్యంలో వికసించిన ప్రేమ, వియోగంలో వెల్లడైన గాఢత
శ్లోకాలు ౦౧.౧౦.౦౭ - ౦౧.౧౦.౨౦
భగవత్సాన్నిధ్యం భక్తునికి కేవలం దర్శనానందాన్ని మాత్రమే ఇవ్వదు; నిరంతరమైన సహవాసం హృదయంలో విడదీయరాని అనుబంధాన్ని పెంచుతుంది. పాండవులకు శ్రీకృష్ణునితో ఉన్న సంబంధం ప్రత్యేక సందర్భాలకు పరిమితమైనది కాదు. దర్శనం, స్పర్శ, సంభాషణ, కలిసి కూర్చోవడం, భోజనం చేయడం వంటి నిత్యజీవితంలోని సహజమైన సందర్భాలన్నింటిలోనూ ఆయన వారి జీవితంలో భాగమయ్యాడు. అందువల్ల ఆయన సాన్నిధ్యం వారికి ఒక సందర్భానుభవంగా కాక, వారి జీవితానికి ఆధారమైన నిరంతర భగవత్సంబంధంగా మారింది.
అటువంటి సాన్నిధ్యం దూరమవుతున్నప్పుడు కలిగే విరహమే ఆ ప్రేమ ఎంత గాఢంగా స్థిరపడిందో వెల్లడిస్తుంది. అందువల్ల ఇక్కడ విరహం ప్రేమకు విరుద్ధమైన భావం కాదు; ప్రేమ యొక్క లోతును బయటపెట్టే స్థితి. శ్రీకృష్ణుని విడువలేని చూపులు, ఆయన వెంటే సాగుతున్న మనస్సులు, ఉబికివచ్చే కన్నీరు అన్నీ సాన్నిధ్యంలో పెరిగిన ప్రేమకు వ్యక్తరూపాలు. ముఖ్యంగా తమ హృదయాలు వియోగవేదనతో నిండిపోయినా, శ్రీకృష్ణుని ప్రయాణానికి అమంగళం కలుగకూడదనే భావంతో కన్నీటిని అదుపుచేసుకోవడం భక్తప్రేమలోని నిస్వార్థతను తెలియజేస్తుంది. తన బాధకంటే భగవంతుని మంగళాన్నే ముందుగా కోరుకోవడం ప్రేమ యొక్క మరింత ఉన్నతమైన రూపంగా కనిపిస్తుంది.
ఈ ప్రేమ వియోగవేదనగా మాత్రమే కాక, పుష్పవర్షం, ఛత్రం, వింజామరాలు వంటి కైంకర్యాల రూపంలోనూ వ్యక్తమవుతుంది. ఈ విధంగా శ్రీకృష్ణుని సాన్నిధ్యంలో పెరిగిన ప్రేమ, ఆయన నిర్గమన సమయంలో విరహంగా మరియు సేవాభావంగా ఒకేసారి వెలువడుతుంది. సాన్నిధ్యం ప్రేమను పెంచితే, వియోగం ఆ ప్రేమ ఎంత గాఢంగా హృదయంలో స్థిరపడిందో వెల్లడిస్తుంది.
సౌలభ్యంలో ప్రకాశించే పరత్వం, భగవత్సంబంధ భాగ్యం
శ్లోకాలు ౦౧.౧౦.౨౧ - ౦౧.౧౦.౩౦
కురుస్త్రీల కీర్తనలో ఈ అధ్యాయంలోని అత్యంత గంభీరమైన తత్త్వం వెలుగులోకి వస్తుంది. తమ మధ్య బంధువుగా, సఖుడిగా, అత్యంత సన్నిహితంగా సంచరించిన శ్రీకృష్ణుడే సృష్టికి పూర్వం నుండే ఉన్న ఆదిపురుషుడని వారు గుర్తిస్తారు. జగత్తు వ్యక్తం కావడానికి కారణమైనవాడు, సృష్టి, స్థితి, లయలకు ఆధారమైనవాడు, అధర్మం ప్రబలినప్పుడు లోకక్షేమార్థం వివిధ రూపాలలో అవతరించేవాడు తమ ఎదుట అత్యంత సులభంగా సంచరించిన శ్రీకృష్ణుడే. ఇక్కడ భగవంతుని పరత్వం మరియు సౌలభ్యం పరస్పర విరుద్ధాలుగా కనిపించవు. అందరికీ అతీతుడైనవాడే భక్తులకు అత్యంత సన్నిహితుడవడం ఆయన మహిమను మరింత ప్రకాశింపజేస్తుంది.
ఈ దృష్టి భక్తుని అనుభవానికి ఒక ముఖ్యమైన లోతును అందిస్తుంది. భగవంతుని సౌలభ్యం వల్ల ఆయనతో ఏర్పడే సన్నిహితత్వం ఆయన పరమస్వరూపాన్ని మరుగుపరచకూడదు; అదే సమయంలో ఆయన పరత్వజ్ఞానం భక్తుని ప్రేమపూర్వకమైన సన్నిహితత్వాన్ని దూరం చేయకూడదు. కురుస్త్రీలలో ఈ రెండూ సహజంగా కలిసిపోతాయి. వారు తమకు ప్రియమైన శ్రీకృష్ణునినే జగదీశ్వరుడిగా కీర్తిస్తారు. పరమపురుషుడే భక్తులతో ఇంత సన్నిహితంగా మెలగడం ఆయన సౌలభ్యానికి పరాకాష్ఠగా నిలుస్తుంది.
ఈ అవగాహన నుండే ఆయనతో సంబంధం పొందినవారి భాగ్యంపై వారి ఆశ్చర్యం ఉద్భవిస్తుంది. యదువంశం, మధువనం, ద్వారకావాసులు, శ్రీకృష్ణుని మహిషులు తమంతట తాము మహిమాన్వితులు కావడం కాదు; శ్రీకృష్ణునితో ఏర్పడిన సంబంధమే వారి భాగ్యానికి మూలం. ఆయన అవతరించిన వంశం ప్రశంసనీయమవుతుంది, ఆయన సంచరించిన భూమి పుణ్యమవుతుంది, ఆయనను నిత్యం దర్శించే ప్రజలు భాగ్యవంతులవుతారు, ఆయన సన్నిహిత సాన్నిధ్యాన్ని పొందిన జీవితం మహిమాన్వితమవుతుంది. ఈ విధంగా భగవత్సంబంధం బాహ్యమైన స్థితులకు కూడా ఆధ్యాత్మికమైన విలువను ప్రసాదిస్తుందని ఈ శ్లోకాల భావప్రవాహం తెలియజేస్తుంది.
ప్రేమ కైంకర్యంగా వికసించడం
శ్లోకాలు ౦౧.౧౦.౩౧ - ౦౧.౧౦.౩౩
భక్తుని ప్రేమకు సహజమైన లక్షణం భగవంతుని కోసం ఏదో చేయాలనే ఆకాంక్ష. శ్రీకృష్ణుడు సమస్త జగత్తుకు రక్షకుడని తెలిసినప్పటికీ, ఆయన ప్రయాణంలో ఏదైనా ప్రమాదం కలుగుతుందేమోనని యుధిష్ఠిరుడు భావించి రక్షణార్థం చతురంగసేనను వెంట పంపిస్తాడు. తత్త్వదృష్టిలో రక్షణ అవసరం లేని భగవంతునికే రక్షణ కల్పించాలని కోరుకోవడం విరోధాభాసంలా కనిపించవచ్చు. కానీ భక్తిదృష్టిలో అది ప్రేమకు సహజమైన వ్యక్తీకరణ. ప్రేమ తనకు ఏమి లభిస్తుందో చూడదు; తాను ప్రేమించే భగవంతునికి ఏమి చేయగలనో వెదుకుతుంది.
ఇక్కడ కైంకర్యానికి మరొక విశిష్టమైన లక్షణం కనిపిస్తుంది. సేవ యొక్క విలువ భగవంతునికి దాని అవసరం ఉందా లేదా అనే దానిపై ఆధారపడదు; భక్తుడు దానిని ఏ భావంతో సమర్పిస్తున్నాడనే దానిపై ఆధారపడుతుంది. సమస్తాన్ని రక్షించేవాడిని రక్షించాలని కోరుకోవడం, ఎక్కడికైనా స్వతంత్రంగా వెళ్లగలవాడిని కొంతదూరం అనుసరించడం, ఆయనను విడువలేక వెంట సాగడం అన్నీ ఒకే ప్రేమకు భిన్నమైన రూపాలు. భగవంతుడు కూడా ఆ ప్రేమను నిరాకరించకుండా స్వీకరించి, చివరకు వారిని ప్రేమపూర్వకంగా తిరిగి పంపిస్తాడు. భక్తుని ప్రేమ కైంకర్యంగా ముందుకు సాగితే, భగవంతుని భక్తవాత్సల్యం ఆ కైంకర్యాన్ని ఆదరించి స్వీకరిస్తుందని ఈ భాగం తెలియజేస్తుంది.
ప్రయాణంలోనూ కొనసాగిన భగవత్సంబంధం
శ్లోకాలు ౦౧.౧౦.౩౪ - ౦౧.౧౦.౩౬
శ్రీకృష్ణుడు హస్తినాపురాన్ని దాటి ముందుకు సాగిన తరువాత కూడా ఆయన చుట్టూ భక్తిసంబంధం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. ఒక ప్రాంతాన్ని విడిచిపెట్టడం వల్ల భగవంతుని సంబంధం అక్కడితో ముగిసిపోదు; ఆయన ప్రయాణమార్గంలోని ప్రజలు ఆయనను స్వాగతించి తమ గౌరవాన్ని, అనురాగాన్ని సమర్పిస్తారు. ఒకచోట ఆయన నిర్గమనం విరహాన్ని కలిగిస్తే, మరొకచోట ఆయన ఆగమనం దర్శనానందానికి కారణమవుతుంది. భగవంతుని ప్రయాణం ఈ విధంగా ఒక ప్రాంతంలోని వియోగాన్ని మరొక ప్రాంతంలోని సాన్నిధ్యంతో అనుసంధానిస్తుంది.
ఈ చివరి శ్లోకాలు అధ్యాయంలోని ప్రధాన భావాన్ని కథాప్రవాహంతో మళ్లీ కలుపుతాయి. హస్తినాపురవాసులకు శ్రీకృష్ణుని సాన్నిధ్యం తాత్కాలికంగా దూరమైనప్పటికీ, ఆయనపై ఏర్పడిన ప్రేమ అంతరించదు; అదే సమయంలో ఆయన ప్రయాణమార్గంలోని ప్రజలకు ఆయనను దర్శించి సత్కరించే భాగ్యం లభిస్తుంది. చివరకు ఆనర్త దేశానికి చేరుకోవడంతో ఒక భక్తసమాజం అనుభవించిన విరహం నుండి మరొక భక్తసమాజం ఎదురుచూస్తున్న పునర్మిళనానందం వైపు కథనం క్రమంగా మళ్లుతుంది. ఈ విధంగా భగవత్సంబంధం ఒక ప్రదేశానికి లేదా ఒక సందర్భానికి పరిమితమైనది కాక, భగవంతుని సాన్నిధ్యం, స్మరణ, సేవ మరియు దర్శనాకాంక్షల ద్వారా నిరంతరం ప్రవహించే జీవంతమైన సంబంధంగా ఈ అధ్యాయం ముగింపులో ప్రతిఫలిస్తుంది.
ఈ అధ్యాయం యొక్క భావాన్ని సమగ్రంగా పరిశీలించినప్పుడు, ధర్మం, భగవత్సాన్నిధ్యం, ప్రేమ, కైంకర్యం, విరహం మరియు భగవత్సంబంధం ఒకదానితో మరొకటి సహజంగా అనుసంధానమై కనిపిస్తాయి. ధర్మం లోకక్షేమంగా ఫలిస్తే, భగవత్సాన్నిధ్యం ప్రేమను పెంపొందిస్తుంది; ఆ ప్రేమ కైంకర్యంగా వ్యక్తమవుతుంది, వియోగంలో తన గాఢతను వెల్లడిస్తుంది. అదే సమయంలో భక్తులకు అత్యంత సన్నిహితంగా మెలిగే శ్రీకృష్ణుడే సృష్టికి మూలమైన పరమపురుషుడని కురుస్త్రీల కీర్తన తెలియజేస్తూ, ఆయన పరత్వం మరియు సౌలభ్యం ఒకే దివ్యస్వరూపంలో సమన్వయమై ఉన్నాయని ప్రతిపాదిస్తుంది.
ఈ భావాలన్నింటికీ కేంద్రంగా నిలిచేది భగవత్సంబంధమే. శ్రీకృష్ణునితో ఏర్పడిన సంబంధం సాన్నిధ్యంలో ప్రేమగా వికసించి, కైంకర్యంగా వ్యక్తమై, వియోగంలో మరింత గాఢమైన స్మరణగా నిలుస్తుంది; అదే భగవత్సంబంధం వ్యక్తులను, వంశాలను మరియు ప్రదేశాలను మహిమాన్వితం చేస్తుంది. అందువల్ల భగవత్సంబంధమే జీవునికి లభించగల పరమభాగ్యమనే భావం దశమాధ్యాయం అంతటా ఒక అంతఃసూత్రంలా ప్రవహిస్తుంది.
అధ్యాయ ఉపసంహారం
దశమాధ్యాయం మొత్తం పరిశీలించినప్పుడు, భగవత్సాన్నిధ్యం భక్తుని హృదయంలో ఎంతటి గాఢమైన ప్రేమను కలిగిస్తుందో, వియోగ సమయంలో ఆ ప్రేమ ఎలా వ్యక్తమవుతుందో హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది. శ్రీకృష్ణుని సాన్నిధ్యాన్ని నిరంతరం అనుభవించిన పాండవులు, కురువంశీయులు ఆయన వియోగాన్ని సహించలేకపోతారు; ఆయనను విడువలేని వారి హృదయాలలో సాన్నిధ్యంలో వికసించిన ప్రేమ విరహ సమయంలో మరింత గాఢంగా వ్యక్తమవుతుంది.
అదే సమయంలో కురుస్త్రీల కీర్తన ఈ ప్రేమకు పాత్రుడైన శ్రీకృష్ణుని నిజమైన స్వరూపాన్ని వెల్లడిస్తుంది. తమ మధ్య బంధువుగా, సఖుడిగా అత్యంత సన్నిహితంగా మెలిగిన ఆయనే సృష్టికి మూలమైన ఆదిపురుషుడు, జగదీశ్వరుడు మరియు లోకక్షేమార్థం యుగయుగాలలో అవతరించే పరమపురుషుడు. అటువంటి పరమేశ్వరుడు భక్తులకు అత్యంత సన్నిహితంగా లభించి, వారి ప్రేమను, కైంకర్యాన్ని స్వీకరించడం ఆయన పరత్వం, సౌలభ్యం మరియు భక్తవాత్సల్యం పరస్పరం విడదీయరాని దివ్యగుణాలని హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
చివరకు శ్రీకృష్ణుడు తనను అనుసరించిన కురువంశీయులను ప్రేమపూర్వకంగా తిరిగి పంపించడంతో హస్తినాపురంలోని వీడ్కోలు ఘట్టం ముగుస్తుంది; అనంతరం ఆయన వివిధ ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించి ఆనర్త దేశానికి చేరుకుంటాడు. ఒకవైపు ఆయన నిర్గమనంతో హస్తినాపురవాసుల హృదయాలలో విరహం మిగిలితే, మరోవైపు ఆయన ద్వారకకు చేరువవుతుండటంతో అక్కడి భక్తులకు పునర్మిళనానందం సమీపిస్తుంది. ఈ విధంగా విరహభావంతో ముగిసే దశమాధ్యాయం, తదుపరి అధ్యాయంలో ఆవిష్కృతమయ్యే ద్వారకావాసుల దర్శనోత్సుకత, స్వాగతం మరియు తమ ప్రియమైన ప్రభువుతో పునర్మిళనానందానికి సహజమైన కథాసంధిని ఏర్పరుస్తుంది.
“భగవత్సాన్నిధ్యంలో వికసించిన ప్రేమ, విరహంలో తన గాఢతను వెల్లడించి, భగవత్సంబంధంలో పరమసార్థకతను పొందుతుంది.”