భీష్ముని అంతిమ ఉపదేశం

భీష్ముడు ధర్మం, జ్ఞానం, భక్తిలో అత్యున్నత స్థానాన్ని పొందిన మహనీయుడు కావడంతో, ఆయనను దర్శించడానికి బ్రహ్మర్షులు, దేవర్షులు, రాజర్షులు వంటి వివిధ వర్గాల మహాత్ములు అక్కడ సమకూరారు. వారి సమాగమం భీష్మునికి ఋషిసమాజంలో ఉన్న అపారమైన గౌరవాన్ని తెలియజేస్తుంది. భీష్ముని సమక్షంలో జరగబోయే ధర్మచర్చ ఎంతటి ప్రాముఖ్యత కలిగినదో ఈ మహాసమాగమం సూచిస్తుంది. అనంతరం భగవంతుని ప్రత్యక్ష సాన్నిధ్యంలో ఒక మహాభాగవతుని దేహత్యాగం మరియు పరమపదప్రాప్తికి కూడా ఇదే మహాసమాగమం సాక్షిగా నిలవడం, ఈ సందర్భం యొక్క ఆధ్యాత్మిక మహిమను మరింత ఉన్నత స్థాయికి చేర్చింది.
౦౧.౦౯.౦౫

పూర్వ శ్లోకంలో వివిధ వర్గాల మహర్షులు సమకూరినట్లు సాధారణంగా పేర్కొన్న భాగవతం, ఈ శ్లోకంలో వారిలోని ప్రముఖ మహనీయులను పేరుపేరునా పేర్కొనడం ప్రారంభిస్తుంది. వ్యాసుడు, నారదుడు, పరశురాముడు వంటి మహనీయుల సమక్షం భీష్ముని పట్ల వారికి ఉన్న గౌరవాన్ని మాత్రమే కాకుండా, ఈ సందర్భం యొక్క విశిష్టతను కూడా వెల్లడిస్తుంది. ధర్మనిష్ఠతో జీవించిన భీష్ముని దర్శించడానికి ఇంతమంది మహర్షులు ఒకేచోట సమకూరడం, ఆయన ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతిని మరియు ఈ సందర్భం యొక్క మహిమను తెలియజేస్తుంది. ఈ మహనీయుల జాబితా తరువాతి శ్లోకంలో కూడా కొనసాగుతుంది.
౦౧.౦౯.౦౬

ఈ శ్లోకం పూర్వశ్లోకానికి కొనసాగింపుగా భీష్ముని దర్శించడానికి విచ్చేసిన మరికొంతమంది ప్రముఖ మహర్షుల పేర్లను పేర్కొంటుంది. వారందరూ వేదసంప్రదాయం, తపస్సు, ధర్మబోధలో విశిష్ట స్థానాన్ని పొందిన మహనీయులు. వారి సమాగమం భీష్ముని పట్ల ఋషిసమాజానికి ఉన్న గౌరవాన్ని మాత్రమే కాకుండా, ఈ సందర్భం యొక్క ఆధ్యాత్మిక, ధార్మిక విశిష్టతను కూడా ప్రతిఫలిస్తుంది. భీష్ముని దర్శనానికి ఇంతమంది మహర్షులు సమకూరడం, ఆయన జీవితం ధర్మానికి అంకితమైన ఆదర్శ జీవితంగా నిలిచిందని తెలియజేస్తుంది. మహర్షుల జాబితా తరువాతి శ్లోకంలో కూడా కొనసాగుతుంది.
౦౧.౦౯.౦౭

భాగవతం ఈ శ్లోకంలో కూడా భీష్ముని దర్శించడానికి వచ్చిన మహర్షుల మహాసమాగమాన్ని కొనసాగిస్తూ వివరిస్తుంది. కేవలం కొందరు ప్రముఖ ఋషులు మాత్రమే కాదు, అనేకమంది నిర్మలహృదయులైన మునులు తమ శిష్యులతో సహా అక్కడికి విచ్చేయడం, ఈ సందర్భం యొక్క అపూర్వ ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది. భీష్ముని ధర్మనిష్ఠ, భగవద్భక్తి, ఆధ్యాత్మిక మహిమ ఋషిసమాజమంతటికీ ఆదర్శంగా నిలిచినందువల్ల, ఆయనను దర్శించడానికి వివిధ సంప్రదాయాలకు చెందిన మహర్షులు ఒకేచోట సమకూరారు. ఈ విధంగా కొనసాగుతున్న మహర్షుల జాబితా, భీష్ముని పట్ల ఋషిసమాజానికి ఉన్న అపారమైన గౌరవాన్ని, అలాగే ఈ సందర్భం యొక్క విశిష్టతను స్పష్టంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
౦౧.౦౯.౦౮

భీష్ముడు శరశయ్యపై తీవ్రమైన శారీరక వేదనలో ఉన్నప్పటికీ, అక్కడకు విచ్చేసిన మహర్షుల పట్ల తన గౌరవాన్ని ఏమాత్రం తగ్గనీయలేదు. నిజమైన ధర్మజ్ఞుడు కేవలం శాస్త్రజ్ఞానం కలిగినవాడే కాదు; దేశకాలానుసారంగా ఎలా ప్రవర్తించాలో, సందర్భానుసారమైన ఆచారవ్యవహారాలను ఎలా పాటించాలో కూడా తెలిసినవాడని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. తన శారీరక స్థితికి, తాను ఉన్న ప్రదేశానికి అనుగుణంగా, సందర్భోచితమైన మర్యాదలను పాటిస్తూ మహనీయులను గౌరవించడం ద్వారా, ధర్మం అనేది కేవలం బోధించవలసిన సిద్ధాంతం మాత్రమే కాక, ప్రతి పరిస్థితిలో ఆచరించవలసిన జీవనవిధానమని భీష్ముడు తన ప్రవర్తన ద్వారా చూపించాడు.
౦౧.౦౯.౦౯

భీష్ముని దృష్టి బాహ్యరూపాన్ని దాటి భగవంతుని పరమస్వరూపాన్ని దర్శిస్తుంది. ఇతరులు పాండవుల బంధువు, స్నేహితుడు లేదా సారథిగా చూస్తున్న కృష్ణుడే సాక్షాత్తు జగన్నాథుడని, సర్వజీవుల హృదయాల్లో అంతర్యామిగా నివసించే పరమాత్మ అని ఆయన స్పష్టంగా గ్రహించాడు. అదే పరమాత్మ తన స్వమాయచే దివ్య మానవరూపాన్ని స్వీకరించి భక్తులను అనుగ్రహించేందుకు వారి మధ్య ఆసీనుడై ఉన్నాడనే తత్త్వాన్ని ఈ శ్లోకం అత్యంత సుందరంగా ప్రతిపాదిస్తుంది. అందువల్ల భీష్ముడు కృష్ణునికి చూపిన గౌరవం కేవలం ఒక మహానుభావునికి చేసిన ఆదరం కాదు; ప్రత్యక్షంగా తన సమక్షంలో ఆసీనుడై ఉన్న పరబ్రహ్మస్వరూపుడైన భగవంతునికి సమర్పించిన పరమభక్తిపూర్వక ఆరాధన.
౦౧.౦౯.౧౦

ఈ శ్లోకంలో భీష్ముని హృదయంలోని ప్రేమ, కరుణ, వాత్సల్యం సజీవంగా ప్రతిఫలిస్తాయి. పాండవులను తన సమీపంలో చూసిన భీష్ముని హృదయం అనురాగంతో నిండిపోతుంది. ఆ ప్రేమే ఆయన కన్నుల్లో కన్నీళ్లుగా వ్యక్తమవుతుంది. నిజమైన ధర్మం హృదయంలోని ప్రేమను అణచివేయదు; దానిని మరింత పవిత్రంగా వ్యక్తపరుస్తుంది. అందుకే ధర్మనిష్ఠుడు, మహాభక్తుడు అయిన భీష్ముడు ప్రేమతో వారిని సంభోదించాడు. ధర్మం, ప్రేమ, వాత్సల్యం ఒకే మహనీయుని జీవితంలో ఎంత అందంగా కలిసిపోతాయో ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. ఈ భావపూర్ణ వాతావరణమే తరువాత భీష్ముని ధర్మోపదేశానికి హృద్యమైన పునాదిగా మారుతుంది.
౦౧.౦౯.౧౧

భీష్ముడు ఇక్కడ ఒక గంభీరమైన ప్రశ్నను మన ముందుంచుతున్నాడు. బ్రాహ్మణులను గౌరవిస్తూ, ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ, స్వయంగా భగవంతుని ఆశ్రయించిన వారికే ఎందుకు ఇంతటి కష్టాలు సంభవిస్తాయి? ఈ ప్రశ్నను ప్రస్తావిస్తూ, పాండవుల జీవితాన్ని తలచుకొని వారి పట్ల తన హృదయంలోని కరుణను వ్యక్తపరుస్తాడు. అయితే ఈ శ్లోకం ఒక గొప్ప సత్యాన్ని కూడా బోధిస్తుంది. ధర్మమార్గంలో నడిచే వారికి కూడా జీవితంలో కష్టాలు ఎదురవుతాయి; అయితే ఆ కష్టాలు వారి ధర్మనిష్ఠను తగ్గించలేవు, భగవంతునిపై వారి ఆశ్రయాన్ని దూరం చేయలేవు. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంగా, భగవంతుని సంకల్పం మానవబుద్ధికి ఎంత దుర్గ్రాహ్యమైనదో తరువాతి శ్లోకాలలో భీష్ముడు వివరిస్తాడు.
౦౧.౦౯.౧౨

పాండవుల కష్టాలను ప్రస్తావించిన భీష్ముడు, ఇప్పుడు తమ ఇంటి కోడలైన కుంతీదేవిని స్మరిస్తాడు. భర్తను కోల్పోయిన తరువాత, చిన్నపిల్లలను పెంచే బాధ్యతను ఒంటరిగా భుజాన వేసుకొని, వారి కొరకు ఆమె మళ్లీ మళ్లీ ఎన్నో కష్టాలను అనుభవించింది. అయినప్పటికీ ధర్మాన్ని విడువకుండా, మాతృధర్మాన్ని నిబద్ధతతో నిర్వర్తిస్తూ ఆమె తన పిల్లలను సంరక్షించి పెంచింది. పాండవుల మహత్తర జీవితగాథ వెనుక ఒక మహాతల్లి చేసిన త్యాగం, సహనం, ధైర్యం కూడా అంతే గొప్పవని భీష్ముడు హృద్యంగా గుర్తుచేస్తున్నాడు. ధర్మపరులైన మహనీయుల వెనుక వారి కుటుంబ సభ్యులు నిశ్శబ్దంగా భరించిన త్యాగాలు, కష్టాలు కూడా ఎంత గొప్పవో ఈ శ్లోకం మనకు గుర్తుచేస్తుంది.
౦౧.౦౯.౧౩

భీష్ముడు ఇక్కడ పాండవుల కష్టాలకు తత్త్వదృష్టితో సమాధానం ఇవ్వడం ప్రారంభిస్తున్నాడు. ధర్మాన్ని ఆచరించినప్పటికీ వారు ఎందుకు ఎన్నో కష్టాలను అనుభవించవలసి వచ్చిందనే ప్రశ్నకు, కాలస్వరూపుడైన భగవంతుని సంకల్పమే మూలకారణమని వివరిస్తాడు. దీనివల్ల మానవ ప్రయత్నం లేదా కర్తవ్యానికి విలువ లేదని కాదు; జీవుని ప్రయత్నాలు కూడా అంతిమంగా దైవసంకల్పానుసారమే ఫలిస్తాయని తెలియజేస్తున్నాడు. మేఘాల ఉనికి మరియు ప్రయాణం గాలి ఆధీనంలో ఉన్నట్లే, పాలకులతో కూడిన ఈ లోకం కూడా భగవంతుని ఆధీనంలోనే నడుస్తుందని ఈ శ్లోకం ఉపదేశిస్తుంది. అందువల్ల జీవితంలో సంభవించే అనుకూల, ప్రతికూల పరిస్థితులన్నింటినీ భగవంతుని సంకల్ప దృష్టితో స్వీకరించాలని భీష్ముడు బోధిస్తున్నాడు.
౦౧.౦౯.౧౪

ఈ శ్లోకం పూర్వశ్లోకంలో చెప్పిన కాలతత్త్వాన్ని మరింత స్పష్టంగా చేస్తుంది. సాధారణంగా ధర్మం, బలం, పరాక్రమం, భగవంతుని సాన్నిధ్యం ఉంటే విపత్తులు దూరమవుతాయని మనం భావిస్తాము. కానీ పాండవుల జీవితంలో ఇవన్నీ ఉన్నప్పటికీ విపత్తులు సంభవించాయి. దీనివల్ల భీష్ముడు ఒక గంభీరమైన సత్యాన్ని తెలియజేస్తున్నాడు. భగవంతుని సంకల్పాన్ని మానవబుద్ధితో కొలవలేము. భగవంతుని ఆశ్రయం ఉన్నవారికి కష్టాలు ఎప్పుడూ రావని భాగవతం బోధించదు; కష్టాల మధ్య కూడా భగవంతుని కృప, రక్షణ, పరమసంకల్పం కార్యరూపం దాల్చుతాయని బోధిస్తుంది. అందువల్ల భక్తుని జీవితంలో విపత్తులు కూడా భగవంతుని కృపకు, ఉన్నతమైన సంకల్పానికి సాధనాలుగా మారగలవని ఈ శ్లోకం సూచిస్తుంది.
౦౧.౦౯.౧౫

పూర్వశ్లోకాలలో కాలస్వరూపుడైన భగవంతుని సంకల్పమే జగత్తును నడిపిస్తుందని చెప్పిన భీష్ముడు, ఇప్పుడు ఆ సంకల్పం యొక్క అగాధతను వివరిస్తున్నాడు. జీవుడు తన పరిమిత జ్ఞానంతో భగవంతుని సంకల్పాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించినప్పుడు అయోమయానికి లోనవుతాడు. ఇది జ్ఞానుల లోపం కాదు; భగవంతుని అనంతత్వానికి నిదర్శనం. అందువల్ల భగవంతుని సంకల్పాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకోవాలనే ప్రయత్నం కంటే, దానిని వినయంతో అంగీకరించి ఆయనపై అచంచల విశ్వాసం ఉంచడమే శ్రేయస్కరమని ఈ శ్లోకం ఉపదేశిస్తుంది.
౦౧.౦౯.౧౬

భీష్ముని కాలతత్త్వ బోధ ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన నిర్ధారణకు చేరుకుంటుంది. భగవంతుని సంకల్పాన్ని అర్థం చేసుకున్న తరువాత జీవుడు నిరాశతో లేదా నిష్క్రియగా ఉండకూడదు. దైవసంకల్పాన్ని అంగీకరిస్తూనే, భగవంతుడు అప్పగించిన కర్తవ్యాన్ని నిష్ఠతో నిర్వర్తించాలి. అందుకే భీష్ముడు ధర్మరాజును గతవిషాదాన్ని విడిచి, ప్రజల సంక్షేమం కోసం రాజధర్మాన్ని ఆచరించమని ప్రేరేపిస్తున్నాడు. భాగవత దృష్టిలో శరణాగతి మరియు కర్తవ్యనిర్వహణ పరస్పర విరుద్ధాలు కావు. భగవంతుని సంకల్పాన్ని అంగీకరించి, ఆయన అప్పగించిన బాధ్యతను ధర్మబద్ధంగా నిర్వర్తించడమే నిజమైన జీవనమార్గమని ఈ శ్లోకం ఉపదేశిస్తుంది.
౦౧.౦౯.౧౭

ఇప్పటివరకు శ్రీకృష్ణుని మహిమను సూచించిన భీష్ముడు, ఈ శ్లోకంలో ఎటువంటి సందేహానికీ తావులేకుండా ఆయన పరతత్త్వాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు. శ్రీకృష్ణుడు వృష్ణి వంశంలో అవతరించిన ఒక మహాపురుషుడు మాత్రమే కాదు; సాక్షాత్తు ఆద్యనారాయణుడే, పరమపురుషుడే. అయినప్పటికీ, తన మాయచే లోకాన్ని మోహింపజేస్తూ, సాధారణ మానవునిలా మరుగున సంచరించడం వల్ల అనేకమంది ఆయన నిజస్వరూపాన్ని గ్రహించలేరు. ఇదే భగవంతుని అవతార రహస్యం. భక్తి, శరణాగతి, భగవత్కృప ద్వారా మాత్రమే ఆయన పరమస్వరూపాన్ని యథార్థంగా గ్రహించగలమని ఈ శ్లోకం అత్యంత గంభీరంగా బోధిస్తుంది.
౦౧.౦౯.౧౮

పూర్వశ్లోకంలో శ్రీకృష్ణుడు సాక్షాత్తు ఆద్యనారాయణుడని ప్రకటించిన భీష్ముడు, ఇప్పుడు ఆ పరతత్త్వాన్ని గ్రహించిన మహాత్ములను ఉదాహరణగా పేర్కొంటాడు. భగవంతుని అవతార రహస్యం సాధారణ పరిశీలనతో తెలిసేది కాదు. అందువల్ల శివుడు, దేవతల ఋషి నారదుడు, సాక్షాత్తు భగవంతుడైన కపిలుడు వంటి పరమజ్ఞానులు మాత్రమే శ్రీకృష్ణుని అత్యంత రహస్యమైన మహిమను యథార్థంగా తెలుసుకున్నారని భీష్ముడు వివరిస్తున్నాడు. ఈ శ్లోకం భగవంతుని పరతత్త్వాన్ని గ్రహించడం సాధారణ జ్ఞానానికి అతీతమని, భగవదనుగ్రహం మరియు పరిపక్వమైన ఆధ్యాత్మిక దృష్టి ద్వారా మాత్రమే సాధ్యమవుతుందని బోధిస్తుంది.
౦౧.౦౯.౧౯