శ్రీమద్భాగవతం | అధ్యయనం

స్కంధం ౦౧ | అధ్యాయం ౦౭

అశ్వత్థాముని బంధనం మరియు ధర్మనిర్ణయం

(ఉపపాండవుల వధ తరువాత అర్జునుడు అశ్వత్థాముని బంధించడం, ద్రౌపది కరుణ వ్యక్తమవడం, మరియు శ్రీకృష్ణుడు ధర్మసంకటానికి పరిష్కారం చూపడం)

అధ్యాయ పరిచయం

షష్ఠాధ్యాయంలో నారద మహర్షి తన పూర్వజన్మలో పొందిన సత్సంగం, భగవద్దర్శనం మరియు దేవర్షి స్థితికి జరిగిన దివ్యపరివర్తనాన్ని వివరిస్తాడు. ఆ కథనం ద్వారా భక్తి జీవుని ఎలా రూపాంతరం చేయగలదో స్పష్టమవుతుంది. సప్తమాధ్యాయం ఆ ప్రవాహాన్ని మరొక ముఖ్యమైన దిశలో కొనసాగిస్తూ, నారద మహర్షి ఉపదేశం ఫలితంగా వ్యాస మహర్షి శ్రీమద్భాగవతాన్ని రచించిన విధానాన్ని మరియు తరువాత ప్రారంభమయ్యే కురువంశ సంబంధిత సంఘటనలను వివరిస్తుంది. ఈ విధంగా కథనం భక్తి పరిపక్వత నుండి భాగవత అవతరణం మరియు ధర్మపరిశీలన వైపు ప్రవేశిస్తుంది.

అధ్యాయం ఆరంభంలో వ్యాస మహర్షి భక్తియోగ సమాధిలో పరమసత్య స్వరూపుడైన శ్రీమన్నారాయణుని మరియు ఆయన ఆధీనంలో ఉన్న మాయాశక్తిని దర్శిస్తాడు. జీవుల అనర్థాలకు మూలకారణాన్ని గ్రహించి, వాటి నివారణార్థం శ్రీమద్భాగవత సంహితను రచిస్తాడు. అనంతరం శుక మహర్షికి ఆ దివ్యగ్రంథాన్ని ఉపదేశించడం ద్వారా భాగవతప్రవాహానికి పూర్వభూమిక సిద్ధమవుతుంది.

ఆ తరువాత కథనం కురుక్షేత్ర యుద్ధానంతర పరిణామాల వైపు మళ్లుతుంది. ఉపపాండవుల వధ, అశ్వత్థాముని బ్రహ్మాస్త్ర ప్రయోగం, అర్జునుని ప్రతిజ్ఞ మరియు అతని చేత అశ్వత్థాముని బంధనం వంటి సంఘటనలు వేగంగా కొనసాగుతాయి. ఈ సంఘటనల మధ్య ద్రౌపది ప్రదర్శించిన కరుణ, భీముని న్యాయదృష్టి, మరియు శ్రీకృష్ణుని ధర్మసూక్ష్మ బోధ పరస్పరం మిళితమై ఒక గంభీరమైన ధర్మసంకటాన్ని ఆవిష్కరిస్తాయి.

అంతిమంగా ఈ అధ్యాయం కేవలం ఒక అపరాధికి విధించవలసిన శిక్ష గురించి మాత్రమే కాక, కరుణ, న్యాయం, ప్రతిజ్ఞ, గురుభక్తి మరియు ధర్మం మధ్య సమతుల్యత ఎలా స్థాపించబడాలో వివరిస్తుంది. అందువల్ల సప్తమాధ్యాయం, శ్రీమద్భాగవత అవతరణాన్ని ప్రతిష్ఠిస్తూ, అదే సమయంలో ధర్మనిర్ణయంలో శ్రీకృష్ణుని మార్గదర్శకత్వం ఎలా పరమ ప్రమాణంగా నిలుస్తుందో చూపించే గంభీరమైన అధ్యాయంగా నిలుస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

(శౌనక ఉవాచ)
నిర్గతే నారదే సూత భగవాన్‌ బాదరాయణః ।
శ్రుతవాంస్తదభిప్రేతమ్‌ తతః కిమకరోద్విభుః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౦౧ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

(శౌనక ఉవాచ)
నిర్గతే నారదే సూత భగవాన్‌ బాదరాయణః ।
శ్రుతవాన్‌ తత్‌ అభిప్రేతమ్‌ తతః కిమ్‌ అకరోత్‌ విభుః ॥

పదం - పదార్థం

శౌనక ఉవాచ : శౌనక మహర్షి చెప్పెను; నిర్గతే : వెళ్లిపోయినప్పుడు; నారదే : నారద మహర్షి; సూత : ఓ సూత మహర్షీ; భగవాన్‌ : మహాత్ముడైన; బాదరాయణః : వ్యాస మహర్షి; శ్రుతవాన్‌ : విన్నాడు; తత్‌ అభిప్రేతమ్‌ : ఆ ఉద్దేశ్యాన్ని; తతః : ఆ తరువాత; కిమ్‌ అకరోత్‌ : ఏమి చేశాడు; విభుః : సమర్థుడు;

యథాతథ అనువాదం

శౌనక మహర్షి చెప్పెను, ఓ సూత మహర్షీ, నారద మహర్షి వెళ్లిపోయినప్పుడు, మహాత్ముడైన సమర్థుడు వ్యాస మహర్షి ఆ ఉద్దేశ్యాన్ని విన్నాడు. ఆ తరువాత ఏమి చేశాడు.

సరళ భావం

నారద మహర్షి తన ఉపదేశాన్ని పూర్తి చేసి వెళ్లిపోయిన తరువాత జరిగిన సంఘటనల గురించి శౌనక మహర్షి ప్రశ్నిస్తున్నాడు. నారదుని మాటలను హృదయపూర్వకంగా స్వీకరించిన వ్యాస మహర్షి తరువాత ఎలా స్పందించాడో తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.

శ్లోకపాఠం

(సూత ఉవాచ)
బ్రహ్మనద్యాం సరస్వత్యామ్‌ ఆశ్రమః పశ్చిమే తటే ।
శమ్యాప్రాస ఇతి ప్రోక్త ఋషీణాం సత్రవర్ధనః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౦౨ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

(సూత ఉవాచ)
బ్రహ్మనద్యామ్‌ సరస్వత్యామ్‌ ఆశ్రమః పశ్చిమే తటే ।
శమ్యాప్రాసః ఇతి ప్రోక్తః ఋషీణామ్‌ సత్రవర్ధనః ॥

పదం - పదార్థం

సూత ఉవాచ : సూత మహర్షి చెప్పెను; బ్రహ్మనద్యామ్‌ : బ్రహ్మనది అయిన; సరస్వత్యామ్‌ : సరస్వతీ నదిలో; ఆశ్రమః : ఆశ్రమము; పశ్చిమే తటే : పశ్చిమ తీరమున; శమ్యాప్రాసః : శమ్యాప్రాసము; ఇతి : అని; ప్రోక్తః : ప్రసిద్ధి పొందినది; ఋషీణామ్‌ : ఋషుల; సత్రవర్ధనః : సత్రయాగాలను అభివృద్ధి చేసేది;

యథాతథ అనువాదం

సూత మహర్షి చెప్పెను, బ్రహ్మనది అయిన సరస్వతీ నదిలో, పశ్చిమ తీరమున, ఋషుల సత్రయాగాలను అభివృద్ధి చేసేది, శమ్యాప్రాసము అని ప్రసిద్ధి పొందిన ఒక ఆశ్రమము (ఉండెను).

సరళ భావం

నారద మహర్షి వెళ్లిపోయిన తరువాత వ్యాస మహర్షి నివసించిన పవిత్ర ఆశ్రమాన్ని సూత మహర్షి వర్ణిస్తున్నాడు. సరస్వతీ నది పశ్చిమ తీరంలో ఉన్న శమ్యాప్రాస ఆశ్రమం మహర్షుల తపస్సు మరియు యజ్ఞకార్యాలకు అనుకూలమైన పవిత్ర స్థలంగా ప్రసిద్ధి పొందింది.

శ్లోకపాఠం

తస్మిన్‌ స్వ ఆశ్రమే వ్యాసః బదరీషణ్డమణ్డితే ।
ఆసీనోఽప ఉపస్పృశ్య ప్రణిదధ్యౌ మనః స్వయమ్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౦౩ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

తస్మిన్‌ స్వ ఆశ్రమే వ్యాసః బదరీ షణ్డ మణ్డితే ।
ఆసీనః అపః ఉపస్పృశ్య ప్రణిదధ్యౌ మనః స్వయమ్‌ ॥

పదం - పదార్థం

తస్మిన్‌ : ఆ; స్వ ఆశ్రమే : తన ఆశ్రమములో; వ్యాసః : వ్యాస మహర్షి; బదరీ షణ్డ మణ్డితే : బదరీ వృక్ష సమూహాలతో అలంకరించబడిన; ఆసీనః : కూర్చొని; అపః : నీటిని; ఉపస్పృశ్య : ఆచమనము చేసి; ప్రణిదధ్యౌ : ఏకాగ్రంగా ధ్యానించాడు; మనః : మనస్సును; స్వయమ్‌ : స్వయంగా;

యథాతథ అనువాదం

బదరీ వృక్ష సమూహాలతో అలంకరించబడిన ఆ తన ఆశ్రమములో, వ్యాస మహర్షి కూర్చొని, ఆచమనము చేసి, తన మనస్సును స్వయంగా ఏకాగ్రపరచి ధ్యానించాడు.

సరళ భావం

నారద మహర్షి ఉపదేశాన్ని విన్న తరువాత వ్యాస మహర్షి వెంటనే అంతర్ముఖుడవుతాడు. తన పవిత్ర ఆశ్రమంలో కూర్చొని మనస్సును ఏకాగ్రపరచి లోతైన ధ్యానంలో ప్రవేశిస్తాడు. తరువాత సంభవించబోయే దివ్యదర్శనానికి ఈ ధ్యానమే పూర్వభూమికగా నిలుస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

భక్తియోగేన మనసి సమ్యక్‌ప్రణిహితేఽమలే ।
అపశ్యత్పురుషం పూర్ణమ్‌ మాయాం చ తదుపాశ్రయామ్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౦౪ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

భక్తియోగేన మనసి సమ్యక్‌ ప్రణిహితే అమలే ।
అపశ్యత్‌ పురుషం పూర్ణమ్‌ మాయామ్‌ చ తత్‌ ఉపాశ్రయామ్‌ ॥

పదం - పదార్థం

భక్తియోగేన : భక్తియోగముతో; మనసి : మనస్సులో; సమ్యక్‌ ప్రణిహితే : సంపూర్ణంగా స్థిరపరచబడిన; అమలే : నిర్మలమైన; అపశ్యత్‌ : దర్శించాడు; పురుషమ్‌ : పరమపురుషుడిని; పూర్ణమ్‌ : సంపూర్ణమైన; మాయామ్‌ : మాయాశక్తిని; చ : మరియు; తత్‌ ఉపాశ్రయామ్‌ : ఆయనను ఆశ్రయించి ఉన్నదానిని;

యథాతథ అనువాదం

భక్తియోగముతో, నిర్మలమైన మరియు సంపూర్ణంగా స్థిరపరచబడిన మనస్సులో, సంపూర్ణమైన పరమపురుషుడిని దర్శించాడు, మరియు ఆయనను ఆశ్రయించి ఉన్న మాయాశక్తిని (కూడా దర్శించాడు).

సరళ భావం

వ్యాస మహర్షి భక్తియోగ సమాధిలో పరమసత్యాన్ని ప్రత్యక్షంగా అనుభవిస్తాడు. ఆయనకు శ్రీమన్నారాయణుని సంపూర్ణ స్వరూపం మాత్రమే కాక, ఆయన ఆధీనంలో ఉన్న మాయాశక్తి కూడా స్పష్టంగా ప్రత్యక్షమవుతుంది. ఈ దివ్యదర్శనమే శ్రీమద్భాగవత అవతరణానికి మూలకారణంగా నిలుస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

యయా సమ్మోహితో జీవ ఆత్మానం త్రిగుణాత్మకమ్‌ ।
పరోఽపి మనుతేఽనర్థమ్‌ తత్కృతం చాభిపద్యతే ॥
॥ ౦౧.౦౭.౦౫ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

యయా సమ్మోహితః జీవః ఆత్మానం త్రిగుణాత్మకమ్‌ ।
పరః అపి మనుతే అనర్థమ్‌ తత్‌ కృతమ్‌ చ అభిపద్యతే ॥

పదం - పదార్థం

యయా : దేనిచేత; సమ్మోహితః : పూర్తిగా మోహింపబడి; జీవః : జీవుడు; ఆత్మానం : తనను తాను; త్రిగుణాత్మకమ్‌ : మూడు గుణాలతో కూడినవాడిగా; పరః అపి : పరమమైనవాడైనప్పటికీ; మనుతే : భావిస్తాడు; అనర్థమ్‌ : అనర్థాన్ని; తత్‌ కృతమ్‌ : దాని వల్ల కలిగినదాన్ని; చ : మరియు; అభిపద్యతే : పొందుతాడు;

యథాతథ అనువాదం

దేనిచేత పూర్తిగా మోహింపబడిన జీవుడు, పరమమైనవాడైనప్పటికీ, తనను తాను మూడు గుణాలతో కూడినవాడిగా భావిస్తాడు, మరియు దాని వల్ల కలిగిన అనర్థాన్ని పొందుతాడు.

సరళ భావం

మాయాశక్తి ప్రభావం వల్ల జీవుడు తన నిజ స్వరూపాన్ని మరచిపోతాడు. శరీరం, మనస్సు మరియు ప్రకృతి గుణాలతో తనను తాను సమానంగా భావించి అనేక దుఃఖాలకు కారణమవుతాడు. జీవుని బంధనానికి మూలకారణం ఈ అవిద్యామయ మోహమే అని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

అనర్థోపశమం‌ సాక్షాత్‌ భక్తియోగమధోక్షజే ।
లోకస్యాజానతో విద్వాన్‌ చక్రే సాత్వత సంహితామ్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౦౬ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

అనర్థ ఉపశమమ్‌ సాక్షాత్‌ భక్తియోగమ్‌ అధోక్షజే ।
లోకస్య అజానతః విద్వాన్‌ చక్రే సాత్వత సంహితామ్‌ ॥

పదం - పదార్థం

అనర్థ ఉపశమమ్‌ : అనర్థాల నివారణము; సాక్షాత్‌ : ప్రత్యక్షముగా; భక్తియోగమ్‌ : భక్తియోగమును; అధోక్షజే : అధోక్షజుడైన శ్రీమన్నారాయణునియందు; లోకస్య : లోకమునకు; అజానతః : తెలియనివారైన; విద్వాన్‌ : జ్ఞానవంతుడైన వ్యాస మహర్షి; చక్రే : రచించాడు; సాత్వత సంహితామ్‌ : సాత్వత సంహిత అయిన శ్రీమద్భాగవతమును;

యథాతథ అనువాదం

అధోక్షజుడైన శ్రీమన్నారాయణునియందు భక్తియోగమును అనర్థాల ప్రత్యక్ష నివారణముగా, లోకమునకు తెలియనిదిగా (ఉండగా), జ్ఞానవంతుడైన వ్యాస మహర్షి సాత్వత సంహిత అయిన శ్రీమద్భాగవతమును రచించాడు.

సరళ భావం

జీవుల దుఃఖాలు మరియు బంధనాలకు నిజమైన పరిష్కారం భక్తియోగమే అని వ్యాస మహర్షి ప్రత్యక్షంగా గ్రహించాడు. అయితే లోకంలోని ప్రజలకు ఈ సత్యం స్పష్టంగా తెలియకపోవడంతో, వారికి మార్గదర్శనం చేయడానికి శ్రీమద్భాగవతాన్ని రచించాడు. ఈ శ్లోకం శ్రీమద్భాగవత అవతరణానికి ఉన్న ప్రధాన ఉద్దేశ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

యస్యాం వై శ్రూయమాణాయామ్‌ కృష్ణే పరమపూరుషే ।
భక్తిరుత్పద్యతే పుంసః శోకమోహభయాపహా ॥
॥ ౦౧.౦౭.౦౭ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

యస్యామ్‌ వై శ్రూయమాణాయామ్‌ కృష్ణే పరమ పురుషే ।
భక్తిః ఉత్పద్యతే పుంసః శోక మోహ భయ అపహా ॥

పదం - పదార్థం

యస్యామ్‌ : దానిలో; వై : నిశ్చయముగా; శ్రూయమాణాయామ్‌ : వినబడుచుండగా; కృష్ణే : శ్రీకృష్ణుని గురించి; పరమ పురుషే : పరమపురుషుడైన; భక్తిః : భక్తి; ఉత్పద్యతే : ఉత్పన్నమవుతుంది; పుంసః : మనుష్యునికి; శోక : శోకాన్ని; మోహ : మోహాన్ని; భయ : భయాన్ని; అపహా : తొలగించేది;

యథాతథ అనువాదం

దానిలో, నిశ్చయముగా, పరమపురుషుడైన శ్రీకృష్ణుని గురించి వినబడుచుండగా, మనుష్యునికి శోకాన్ని, మోహాన్ని, భయాన్ని తొలగించేది అయిన భక్తి ఉత్పన్నమవుతుంది.

సరళ భావం

శ్రీమద్భాగవత శ్రవణం కేవలం జ్ఞానాన్ని అందించదు; అది హృదయంలో భక్తిని మేల్కొలుపుతుంది. ఆ భక్తి జీవుని శోకం, మోహం మరియు భయాల నుండి క్రమంగా విముక్తి చేస్తుంది. అందువల్ల భాగవత శ్రవణం ఆధ్యాత్మిక పరివర్తనకు శక్తివంతమైన సాధనంగా నిలుస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

స సంహితాం భాగవతీమ్‌ కృత్వానుక్రమ్య చాత్మజమ్‌ ।
శుకమధ్యాపయామాస నివృత్తినిరతం మునిః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౦౮ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

సః సంహితామ్‌ భాగవతీమ్‌ కృత్వా అనుక్రమ్య చ ఆత్మజమ్‌ ।
శుకమ్‌ అధ్యాపయామాస నివృత్తి నిరతమ్‌ మునిః ॥

పదం - పదార్థం

సః : ఆయన; సంహితామ్‌ భాగవతీమ్‌ : భాగవత సంహితను; కృత్వా : రచించి; అనుక్రమ్య : క్రమబద్ధంగా అమర్చి; చ : మరియు; ఆత్మజమ్‌ : తన కుమారుడైన; శుకమ్‌ : శుక మహర్షికి; అధ్యాపయామాస : బోధించాడు; నివృత్తి నిరతమ్‌ : వైరాగ్యములో నిమగ్నమైన; మునిః : మహర్షి;

యథాతథ అనువాదం

ఆయన (వ్యాస మహర్షి) భాగవత సంహితను రచించి, క్రమబద్ధంగా అమర్చి, వైరాగ్యములో నిమగ్నమైన తన కుమారుడైన శుక మహర్షికి బోధించాడు.

సరళ భావం

వ్యాస మహర్షి శ్రీమద్భాగవతాన్ని రచించడం మాత్రమే కాక, దానిని లోకానికి అందించే ఏర్పాటును కూడా చేశాడు. వైరాగ్యసంపన్నుడైన శుక మహర్షికి ఈ దివ్యగ్రంథాన్ని ఉపదేశించడం ద్వారా భాగవత పరంపర ప్రారంభమవుతుంది. తరువాత పరీక్షిత్ మహారాజుకు శుక మహర్షి చేసిన ఉపదేశానికి ఇది పూర్వభూమికగా నిలుస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

(శౌనక ఉవాచ)
స వై నివృత్తినిరతః సర్వత్రోపేక్షకో మునిః ।
కస్య వా బృహతీమేతామ్‌ ఆత్మారామః సమభ్యసత్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౦౯ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

(శౌనక ఉవాచ)
సః వై నివృత్తి నిరతః సర్వత్ర ఉపేక్షకః మునిః ।
కస్య వా బృహతీమ్‌ ఏతామ్‌ ఆత్మారామః సమభ్యసత్‌ ॥

పదం - పదార్థం

శౌనక ఉవాచ : శౌనక మహర్షి చెప్పెను; సః : ఆయన; వై : నిశ్చయముగా; నివృత్తి నిరతః : వైరాగ్యములో నిమగ్నుడైన; సర్వత్ర ఉపేక్షకః : అన్నిటియందు ఆసక్తి లేనివాడైన; మునిః : ముని; కస్య వా : ఏ కారణముచేత; బృహతీమ్‌ ఏతామ్‌ : ఈ విస్తారమైన; ఆత్మారామః : ఆత్మానందంలో తృప్తి పొందినవాడు; సమభ్యసత్‌ : అధ్యయనం చేశాడు;

యథాతథ అనువాదం

శౌనక మహర్షి చెప్పెను, నిశ్చయముగా, వైరాగ్యములో నిమగ్నుడైన, అన్నిటియందు ఆసక్తి లేనివాడైన, ఆత్మానందంలో తృప్తి పొందిన ఆ ముని, ఏ కారణముచేత ఈ విస్తారమైన (భాగవత సంహితను) అధ్యయనం చేశాడు.

సరళ భావం

శుక మహర్షి సంపూర్ణ వైరాగ్యసంపన్నుడు మరియు ఆత్మసాక్షాత్కారిని. అలాంటి మహాత్ముడు లోకవ్యవహారాల పట్ల ఆసక్తి లేకుండానే జీవించగలడు. అటువంటి శుక మహర్షి ఎందుకు శ్రీమద్భాగవతాన్ని అధ్యయనం చేశాడో తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తితో శౌనక మహర్షి ఈ ప్రశ్నను అడుగుతున్నాడు.

శ్లోకపాఠం

(సూత ఉవాచ)
ఆత్మారామాశ్చ మునయః నిర్గ్రన్థా అప్యురుక్రమే ।
కుర్వన్త్యహైతుకీం భక్తిమ్ ఇత్థంభూతగుణో హరిః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౧౦ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

(సూత ఉవాచ)
ఆత్మారామాః చ మునయః నిర్గ్రన్థాః అపి ఉరుక్రమే ।
కుర్వన్తి అహైతుకీమ్‌ భక్తిమ్‌ ఇత్థంభూతగుణః హరిః ॥

పదం - పదార్థం

సూత ఉవాచ : సూత మహర్షి చెప్పెను; ఆత్మారామాః : ఆత్మానందంలో తృప్తి పొందినవారు; చ : మరియు; మునయః : మునులు; నిర్గ్రన్థాః : బంధనరహితులు; అపి : అయినప్పటికీ; ఉరుక్రమే : మహత్తర కార్యాలు చేసే శ్రీమన్నారాయణునియందు; కుర్వన్తి : చేస్తారు; అహైతుకీమ్‌ : కారణరహితమైన; భక్తిమ్‌ : భక్తిని; ఇత్థంభూతగుణః : ఇటువంటి అద్భుత గుణాలు కలవాడు; హరిః : శ్రీహరి;

యథాతథ అనువాదం

సూత మహర్షి చెప్పెను, ఆత్మానందంలో తృప్తి పొందినవారు మరియు బంధనరహితులైన మునులు అయినప్పటికీ, మహత్తర కార్యాలు చేసే శ్రీమన్నారాయణునియందు కారణరహితమైన భక్తిని చేస్తారు. శ్రీహరి ఇటువంటి అద్భుత గుణాలు కలవాడు.

సరళ భావం

శుక మహర్షి వంటి ఆత్మసాక్షాత్కారులు కూడా భగవద్భక్తిని ఆచరిస్తారని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. భక్తి అనేది కేవలం దుఃఖ నివారణ కోసం మాత్రమే కాదు; భగవంతుని అనంత కల్యాణగుణాల వల్ల స్వయంగా ఉద్భవించే ప్రేమ. అందువల్ల ఆత్మారాములైన మహాత్ములు కూడా శ్రీహరిపై భక్తిని ప్రదర్శిస్తారు.

శ్లోకపాఠం

హరేర్గుణాక్షిప్తమతిః భగవాన్‌ బాదరాయణిః ।
అధ్యగాన్మహదాఖ్యానమ్‌ నిత్యం విష్ణుజనప్రియః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౧౧ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

హరేః గుణ ఆక్షిప్త మతిః భగవాన్‌ బాదరాయణిః ।
అధ్యగాత్‌ మహత్‌ ఆఖ్యానమ్‌ నిత్యమ్‌ విష్ణుజన ప్రియః ॥

పదం - పదార్థం

హరేః : శ్రీహరి యొక్క; గుణ ఆక్షిప్త మతిః : గుణాలచే ఆకర్షింపబడిన మనస్సు కలవాడు; భగవాన్‌ : మహాత్ముడైన; బాదరాయణిః : శుక మహర్షి; అధ్యగాత్‌ : అధ్యయనం చేశాడు; మహత్‌ ఆఖ్యానమ్‌ : మహత్తర కథనమైన శ్రీమద్భాగవతమును; నిత్యమ్‌ : ఎల్లప్పుడూ; విష్ణుజన ప్రియః : విష్ణుభక్తులకు ప్రియమైనవాడు;

యథాతథ అనువాదం

శ్రీహరి యొక్క గుణాలచే ఆకర్షింపబడిన మనస్సు కలవాడైన, మహాత్ముడైన, ఎల్లప్పుడూ విష్ణుభక్తులకు ప్రియమైనవాడైన శుక మహర్షి, ఆ మహత్తర కథనమైన శ్రీమద్భాగవతమును అధ్యయనం చేశాడు.

సరళ భావం

శుక మహర్షి ఇప్పటికే ఆత్మసాక్షాత్కారిని అయినప్పటికీ, శ్రీహరి అనంత కల్యాణగుణాలు ఆయన హృదయాన్ని ఆకర్షించాయి. అందువల్ల ఆయన శ్రీమద్భాగవతాన్ని ఆసక్తితో అధ్యయనం చేశాడు. ఈ విధంగా భాగవత అధ్యయనానికి మూల కారణం జ్ఞానాన్వేషణ మాత్రమే కాక, భగవద్గుణాలపై ఉద్భవించిన భక్తి కూడా అని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

పరీక్షితోఽథ రాజర్షేః జన్మ కర్మ విలాపనమ్‌ ।
సంస్థాంచ పాణ్డుపుత్రాణామ్‌ వక్ష్యే కృష్ణకథోదయమ్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౧౨ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

పరీక్షితః అథ రాజర్షేః జన్మ కర్మ విలాపనమ్‌ ।
సంస్థాంచ పాణ్డుపుత్రాణామ్‌ వక్ష్యే కృష్ణకథోదయమ్‌ ॥

పదం - పదార్థం

పరీక్షితః : పరీక్షిత్; అథ : ఇక; రాజర్షేః : రాజర్షియైన; జన్మ : జననం; కర్మ : కార్యములు; విలాపనమ్‌ : వర్ణనము; సంస్థామ్‌ చ : మరియు అంత్యగతి; పాణ్డుపుత్రాణామ్‌ : పాండవుల; వక్ష్యే : నేను వివరించెదను; కృష్ణకథోదయమ్‌ : శ్రీకృష్ణుని కథల ఆరంభాన్ని;

యథాతథ అనువాదం

ఇక రాజర్షియైన పరీక్షిత్ యొక్క జననం, కార్యములు, మరియు పాండవుల అంత్యగతిని, అలాగే శ్రీకృష్ణుని కథల ఆరంభాన్ని నేను వివరించెదను.

సరళ భావం

ఇక్కడ సూత మహర్షి తరువాతి కథన ప్రవాహాన్ని సంక్షిప్తంగా సూచిస్తున్నాడు. పరీక్షిత్ మహారాజు జీవిత విశేషాలు, పాండవుల చివరి దశ, మరియు శ్రీకృష్ణునితో సంబంధం ఉన్న ముఖ్యమైన సంఘటనలు ఇప్పుడు వివరించబడబోతున్నాయి. ఈ శ్లోకం తరువాతి భాగవత కథనానికి ఒక ప్రవేశికగా నిలుస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

యదా మృధే కౌరవసృంజయానామ్‌
వీరేష్వథో వీరగతిం గతేషు ।
వృకోదరావిద్ధగదాభిమర్శ
భగ్నోరుదండే ధృతరాష్ట్రపుత్రే ॥
॥ ౦౧.౦౭.౧౩ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

యదా మృధే కౌరవ సృంజయానామ్‌
వీరేషు అథో వీర గతిమ్‌ గతేషు ।
వృకోదర అవిద్ధ గదా అభిమర్శ
భగ్న ఉరుదండే ధృతరాష్ట్ర పుత్రే ॥

పదం - పదార్థం

యదా : ఎప్పుడు; మృధే : యుద్ధములో; కౌరవ సృంజయానామ్‌ : కౌరవులు మరియు సృంజయులలో; వీరేషు : వీరులు; అథో : అప్పుడు; వీర గతిమ్‌ గతేషు : వీరస్వర్గాన్ని పొందినప్పుడు; వృకోదర : భీమసేనుని; అవిద్ధ : దెబ్బతిన్న; గదా అభిమర్శ : గదా ప్రహారము వలన; భగ్న ఉరుదండే : తొడలు విరిగిపోయిన; ధృతరాష్ట్ర పుత్రే : ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడైన దుర్యోధనుడు;

యథాతథ అనువాదం

యుద్ధములో కౌరవులు మరియు సృంజయుల వీరులు వీరస్వర్గాన్ని పొందినప్పుడు, భీమసేనుని గదా ప్రహారము వలన దెబ్బతిని, తొడలు విరిగిపోయిన ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడైన దుర్యోధనుడు (ఉన్న సమయంలో),

సరళ భావం

కురుక్షేత్ర యుద్ధం ముగింపు దశకు చేరుకున్న సందర్భాన్ని ఈ శ్లోకం సూచిస్తుంది. అనేకమంది వీరులు యుద్ధంలో మరణించగా, దుర్యోధనుడు కూడా భీమసేనుని గదా ప్రహారంతో తీవ్రమైన స్థితికి చేరుకున్నాడు. అశ్వత్థాముని తరువాతి చర్యలకు ఇదే నేపథ్యంగా నిలుస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

భర్తుః ప్రియం ద్రౌణిరితి స్మ పశ్యన్‌
కృష్ణాసుతానాం స్వపతాం శిరాంసి ।
ఉపాహరద్విప్రియమేవ తస్య తత్‌
జుగుప్సితం కర్మ విగర్హయంతి ॥
॥ ౦౧.౦౭.౧౪ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

భర్తుః ప్రియమ్‌ ద్రౌణిః ఇతి స్మ పశ్యన్‌
కృష్ణా సుతానామ్‌ స్వపతామ్‌ శిరాంసి ।
ఉపాహరత్‌ విప్రియమ్‌ ఏవ తస్య తత్‌
జుగుప్సితమ్‌ కర్మ విగర్హయంతి ॥

పదం - పదార్థం

భర్తుః : తన ప్రభువైన దుర్యోధనునికి; ప్రియమ్‌ : ఇష్టమైనది; ద్రౌణిః : ద్రోణపుత్రుడైన అశ్వత్థాముడు; ఇతి స్మ పశ్యన్‌ : అలా భావించి; కృష్ణా సుతానామ్‌ : ద్రౌపది కుమారుల; స్వపతామ్‌ : నిద్రిస్తున్న; శిరాంసి : తలలను; ఉపాహరత్‌ : తీసుకొని వచ్చాడు; విప్రియమ్‌ ఏవ : అప్రియమైనదానినే; తస్య : అతనికి; తత్‌ : ఆ; జుగుప్సితమ్‌ కర్మ : హేయమైన కార్యమును; విగర్హయంతి : నిందించారు;

యథాతథ అనువాదం

ద్రోణపుత్రుడైన అశ్వత్థాముడు, తన ప్రభువైన దుర్యోధనునికి ఇష్టమైనదిగా భావించి, నిద్రిస్తున్న ద్రౌపది కుమారుల తలలను తీసుకొని వచ్చాడు, కానీ అది అతనికి అప్రియమైనదానినే (అయింది), ఎందుకంటే ఆ హేయమైన కార్యమును (అందరూ) నిందించారు.

సరళ భావం

దుర్యోధనునికి సంతోషం కలిగిస్తానని అశ్వత్థాముడు భావించాడు. అయితే నిద్రలో ఉన్న ఉపపాండవులను హతమార్చడం వీరధర్మానికి విరుద్ధమైన కార్యం. అందువల్ల అతని చర్య ప్రశంసను కాకుండా నిందనే పొందింది.

శ్లోకపాఠం

మాతా శిశూనాం నిధనం సుతానామ్‌
నిశమ్య ఘోరం పరితప్యమానా ।
తదారుదద్ బాష్పకలాకులాక్షీ
తాం సాంత్వయన్నాహ కిరీటమాలీ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౧౫ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

మాతా శిశూనామ్‌ నిధనమ్‌ సుతానామ్‌
నిశమ్య ఘోరమ్‌ పరితప్యమానా ।
తదా అరుదత్‌ బాష్పకలా ఆకుల అక్షీ
తామ్‌ సాంత్వయన్‌ ఆహ కిరీటమాలీ ॥

పదం - పదార్థం

మాతా : తల్లి అయిన ద్రౌపది; శిశూనామ్‌ : బాలులైన; సుతానామ్‌ : తన కుమారుల; నిధనమ్‌ : మరణాన్ని; నిశమ్య : విని; ఘోరమ్‌ : భయంకరమైన; పరితప్యమానా : తీవ్ర దుఃఖంతో బాధపడుతూ; తదా : అప్పుడు; అరుదత్‌ : విలపించింది; బాష్పకలా ఆకుల అక్షీ : కన్నీటితో నిండిన కళ్లుగలది; తామ్‌ : ఆమెను; సాంత్వయన్‌ : ఓదారుస్తూ; ఆహ : చెప్పెను; కిరీటమాలీ : కిరీటధారియైన అర్జునుడు;

యథాతథ అనువాదం

తన బాలులైన కుమారుల భయంకరమైన మరణాన్ని విని, తల్లి అయిన ద్రౌపది తీవ్ర దుఃఖంతో బాధపడుతూ, కన్నీటితో నిండిన కళ్లుగలదై విలపించింది. అప్పుడు కిరీటధారియైన అర్జునుడు ఆమెను ఓదారుస్తూ (ఇట్లు) చెప్పెను.

సరళ భావం

ఉపపాండవుల మరణవార్త ద్రౌపదికి తీవ్ర దుఃఖాన్ని కలిగించింది. తల్లిగా ఆమె హృదయం శోకంతో నిండిపోయి విలపించింది. అటువంటి సమయంలో అర్జునుడు ఆమెను ఓదార్చడానికి ముందుకు వచ్చి ధైర్యం చెప్పడం ప్రారంభిస్తాడు.

శ్లోకపాఠం

తదా శుచస్తే ప్రమృజామి భద్రే
యద్బ్రహ్మబంధోః శిర ఆతతాయినః ।
గాండీవముక్తైర్విశిఖైరుపాహరే
త్వాఽక్రమ్య యత్‌స్నాస్యసి దగ్ధపుత్రా ॥
॥ ౦౧.౦౭.౧౬ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

తదా శుచః తే ప్రమృజామి భద్రే
యత్‌ బ్రహ్మబంధోః శిరః ఆతతాయినః ।
గాండీవ ముక్తైః విశిఖైః ఉపాహరే
త్వా ఆక్రమ్య యత్‌ స్నాస్యసి దగ్ధ పుత్రా ॥

పదం - పదార్థం

తదా : అప్పుడు; శుచః : దుఃఖాలను; తే : నీ; ప్రమృజామి : తొలగిస్తాను; భద్రే : ఓ శుభలక్షణములుగలదానా; యత్‌ : ఎప్పుడు; బ్రహ్మబంధోః : బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టినవాని; శిరః : తలను; ఆతతాయినః : ఆతతాయియైన; గాండీవ ముక్తైః : గాండీవం నుండి విడుదలైన; విశిఖైః : బాణాలతో; ఉపాహరే : తీసుకొని వస్తానో; త్వా ఆక్రమ్య : నిన్ను ముందుంచి; యత్‌ స్నాస్యసి : ఎప్పుడు స్నానం చేస్తావో; దగ్ధ పుత్రా : కుమారులను దహనం చేసిన తరువాత ఉన్న నీవు;

యథాతథ అనువాదం

ఓ శుభలక్షణములుగలదానా, ఆతతాయియైన ఆ బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టినవాని తలను గాండీవం నుండి విడుదలైన బాణాలతో తీసుకొని వచ్చినప్పుడు, కుమారులను దహనం చేసిన తరువాత ఉన్న నీవు దానిని ఆక్రమించి (దాని తలపై పాదము ఉంచి) స్నానం చేస్తావు; అప్పుడు నీ దుఃఖాలను నేను తొలగిస్తాను.

సరళ భావం

ద్రౌపది దుఃఖాన్ని చూసి అర్జునుడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. ఉపపాండవులను హతమార్చిన అశ్వత్థాముని శిక్షించి అతని తలను తీసుకొచ్చి, దాని మీద విజయం సాధించిన చిహ్నంగా ద్రౌపదిని దానిని ఆక్రమింపజేసి, ఆమె దుఃఖాన్ని తొలగిస్తానని ధైర్యం చెబుతున్నాడు. ఈ మాటల్లో అర్జునుని బాధ, కోపం మరియు కర్తవ్యనిశ్చయం వ్యక్తమవుతున్నాయి.

శ్లోకపాఠం

ఇతి ప్రియాం వల్గువిచిత్రజల్పైః
స సాంత్వయిత్వాచ్యుతమిత్రసూతః ।
అన్వాద్రవద్దంశిత ఉగ్రధన్వా
కపిధ్వజో గురుపుత్రం రథేన ॥
॥ ౦౧.౦౭.౧౭ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

ఇతి ప్రియామ్‌ వల్గు విచిత్ర జల్పైః
సః సాంత్వయిత్వా అచ్యుత మిత్ర సూతః ।
అన్వాద్రవత్‌ దంశితః ఉగ్ర ధన్వా
కపిధ్వజః గురు పుత్రమ్‌ రథేన ॥

పదం - పదార్థం

ఇతి : ఈ విధంగా; ప్రియామ్‌ : ప్రియమైన భార్యను; వల్గు విచిత్ర జల్పైః : మధురమైన మరియు వివిధమైన మాటలతో; సః : అతడు; సాంత్వయిత్వా : ఓదార్చి; అచ్యుత మిత్ర సూతః : అచ్యుతుడైన శ్రీకృష్ణుని మిత్రుని కుమారుడైన (అర్జునుడు); అన్వాద్రవత్‌ : వెంటాడాడు; దంశితః : కవచధారణ చేసిన; ఉగ్ర ధన్వా : భయంకరమైన ధనుస్సు కలవాడై; కపిధ్వజః : వానరధ్వజం కలిగిన అర్జునుడు; గురు పుత్రమ్‌ : గురుపుత్రుడైన అశ్వత్థాముని; రథేన : రథముపై;

యథాతథ అనువాదం

ఈ విధంగా తన ప్రియమైన భార్యను మధురమైన మరియు వివిధమైన మాటలతో ఓదార్చి, అచ్యుతుడైన శ్రీకృష్ణుని మిత్రుని కుమారుడైన వానరధ్వజుడు అర్జునుడు, కవచధారణ చేసి, రథముపై గురుపుత్రుడైన అశ్వత్థాముని వెంటాడాడు.

సరళ భావం

ద్రౌపదిని ఓదార్చిన తరువాత అర్జునుడు తన ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చడానికి వెంటనే బయలుదేరాడు. శ్రీకృష్ణుని సహాయంతో అశ్వత్థాముని వెంబడించడం ప్రారంభించాడు. ఇక్కడ నుండి కథనం అశ్వత్థాముని పట్టుకునే దిశగా వేగంగా ముందుకు సాగుతుంది.

శ్లోకపాఠం

తమాపతంతం స విలక్ష్య దూరాత్‌
కుమారహోద్ద్విగ్నమనా రథేన ।
పరాద్రవత్ప్రాణపరీప్సురుర్వ్యామ్‌
యావద్గమం రుద్రభయాద్యథార్కః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౧౮ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

తమ్‌ ఆపతన్తమ్‌ సః విలక్ష్య దూరాత్‌
కుమారహః ఉద్ద్విగ్నమనాః రథేన ।
పరాద్రవత్‌ ప్రాణ పరీప్సుః ఉర్వ్యామ్‌
యావత్‌ గమమ్‌ రుద్ర భయాత్‌ యథా అర్కః ॥

పదం - పదార్థం

తమ్‌ ఆపతన్తమ్‌ : అతడు సమీపిస్తున్నదానిని; సః : అతడు (అశ్వత్థాముడు); విలక్ష్య : గమనించి; దూరాత్‌ : దూరం నుండే; కుమారహః : బాలహంతకుడు; ఉద్ద్విగ్నమనాః : కలత చెందిన మనస్సు కలవాడై; రథేన : రథముపై; పరాద్రవత్‌ : పారిపోయాడు; ప్రాణ పరీప్సుః : ప్రాణాలను కాపాడుకోవాలని కోరుతూ; ఉర్వ్యామ్‌ : భూమిపై; యావత్‌ గమమ్‌ : సాధ్యమైనంత దూరం; రుద్ర భయాత్‌ : రుద్రుని భయం వలన; యథా అర్కః : సూర్యుడు వలె;

యథాతథ అనువాదం

బాలహంతకుడైన అశ్వత్థాముడు, సమీపిస్తున్నదానిని దూరం నుండే గమనించి, కలత చెందిన మనస్సు కలవాడై, ప్రాణాలను కాపాడుకోవాలని కోరుతూ, రథముపై భూమిపై సాధ్యమైనంత దూరం పారిపోయాడు, రుద్రుని భయం వలన సూర్యుడు పారిపోయినట్లు.

సరళ భావం

అర్జునుడు తనను వెంబడిస్తున్నాడని తెలుసుకున్న అశ్వత్థాముడు భయంతో పారిపోవడం ప్రారంభించాడు. ఉపపాండవులను హతమార్చిన తరువాత అతనిలో ధైర్యం కంటే భయమే ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. తన ప్రాణాలను రక్షించుకోవాలనే ఆత్రుతతో అతడు అర్జునుని ఎదుర్కొనకుండా సాధ్యమైనంత దూరం పారిపోతాడు.

శ్లోకపాఠం

యదాశరణమాత్మానమ్‌ ఐక్షత శ్రాంతవాజినమ్‌ ।
అస్త్రం బ్రహ్మశిరో మేనే ఆత్మత్రాణం ద్విజాత్మజః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౧౯ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

యదా అశరణమ్‌ ఆత్మానమ్‌ ఐక్షత శ్రాంత వాజినమ్‌ ।
అస్త్రమ్‌ బ్రహ్మశిరః మేనే ఆత్మ త్రాణమ్‌ ద్విజాత్మజః ॥

పదం - పదార్థం

యదా : ఎప్పుడు; అశరణమ్‌ : ఆశ్రయము లేనివానిగా; ఆత్మానమ్‌ : తనను తాను; ఐక్షత : చూచుకొన్నాడు; శ్రాంత వాజినమ్‌ : అలసిపోయిన గుర్రములు కలవాడిగా; అస్త్రమ్‌ : అస్త్రమును; బ్రహ్మశిరః : బ్రహ్మశిరోనామక దివ్యాస్త్రమును; మేనే : భావించాడు; ఆత్మ త్రాణమ్‌ : తన రక్షణకు సాధనమని; ద్విజాత్మజః : బ్రాహ్మణపుత్రుడైన అశ్వత్థాముడు;

యథాతథ అనువాదం

ఎప్పుడు బ్రాహ్మణపుత్రుడైన అశ్వత్థాముడు, ఆశ్రయము లేనివానిగా, అలసిపోయిన గుర్రములు కలవాడిగా తనను తాను చూచుకొన్నాడో, అప్పుడు బ్రహ్మశిరోనామక దివ్యాస్త్రమును తన రక్షణకు సాధనమని భావించాడు.

సరళ భావం

అర్జునుని నుండి తప్పించుకునే మార్గం లేదని అశ్వత్థాముడు గ్రహించాడు. తన సైన్యం లేకుండా, అలసిపోయిన స్థితిలో, తాను అసహాయుడనని తెలుసుకున్నాడు. అప్పుడు చివరి ప్రయత్నంగా బ్రహ్మశిరోనామక మహాదివ్యాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.

శ్లోకపాఠం

అథోపస్పృశ్య సలిలమ్‌ సందధే తత్సమాహితః ।
అజానన్నుపసంహారమ్‌ ప్రాణకృచ్ఛ్రే ఉపస్థితే ॥
॥ ౦౧.౦౭.౨౦ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

అథ ఉపస్పృశ్య సలిలమ్‌ సందధే తత్‌ సమాహితః ।
అజానన్‌ ఉపసంహారమ్‌ ప్రాణ కృచ్ఛ్రే ఉపస్థితే ॥

పదం - పదార్థం

అథ : అప్పుడు; ఉపస్పృశ్య : ఆచమనము చేసి; సలిలమ్‌ : నీటిని; సందధే : ప్రయోగించాడు; తత్‌ సమాహితః : దానియందు ఏకాగ్రచిత్తుడై; అజానన్‌ : తెలియక; ఉపసంహారమ్‌ : ఉపసంహరించే విధానాన్ని; ప్రాణ కృచ్ఛ్రే : ప్రాణాపాయ పరిస్థితి; ఉపస్థితే : సంభవించినప్పుడు;

యథాతథ అనువాదం

అప్పుడు నీటిని స్పృశించి, ఆచమనము చేసి, దానియందు (బ్రహ్మశిరోనామక అస్త్రంపై) ఏకాగ్రచిత్తుడై, ఉపసంహరించే విధానాన్ని తెలియక, ప్రాణాపాయ పరిస్థితి సంభవించినప్పుడు (అస్త్రాన్ని) ప్రయోగించాడు.

సరళ భావం

అశ్వత్థాముడు బ్రహ్మశిరోనామక అస్త్రాన్ని ప్రయోగించగలిగాడు, కానీ దానిని తిరిగి ఉపసంహరించుకునే సంపూర్ణ జ్ఞానం అతనికి లేదు. భయంతో మరియు ఆవేశంతో చేసిన ఈ చర్య ప్రపంచానికే ప్రమాదాన్ని కలిగించే స్థితిని సృష్టించింది. ఇది జ్ఞానం లేకుండా శక్తిని ఉపయోగించడం ఎంత ప్రమాదకరమో చూపిస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

తతః ప్రాదుష్కృతం తేజః ప్రచండం సర్వతో దిశమ్‌ ।
ప్రాణాపదమభిప్రేక్ష్య విష్ణుం జిష్ణురువాచ హ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౨౧ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

తతః ప్రాదుష్కృతమ్‌ తేజః ప్రచణ్డమ్‌ సర్వతః దిశమ్‌ ।
ప్రాణ ఆపదమ్‌ అభిప్రేక్ష్య విష్ణుమ్‌ జిష్ణుః ఉవాచ హ ॥

పదం - పదార్థం

తతః : ఆ తరువాత; ప్రాదుష్కృతమ్‌ : ప్రత్యక్షమైన; తేజః : తేజస్సు; ప్రచణ్డమ్‌ : అత్యంత భయంకరమైన; సర్వతః : అన్ని వైపుల; దిశమ్‌ : దిక్కులను; ప్రాణ ఆపదమ్‌ : ప్రాణాపాయాన్ని; అభిప్రేక్ష్య : గమనించి; విష్ణుమ్‌ : శ్రీమన్నారాయణుని; జిష్ణుః : అర్జునుడు; ఉవాచ హ : పలికెను;

యథాతథ అనువాదం

ఆ తరువాత ప్రత్యక్షమైన అత్యంత భయంకరమైన తేజస్సు అన్ని వైపుల దిక్కులను (వ్యాపించింది). ప్రాణాపాయాన్ని గమనించిన అర్జునుడు శ్రీమన్నారాయణునితో (ఇట్లు) పలికెను.

సరళ భావం

అశ్వత్థాముడు ప్రయోగించిన బ్రహ్మశిరోనామక అస్త్రం ప్రభావం స్పష్టంగా కనిపించడం ప్రారంభమైంది. ఆ భయంకరమైన తేజస్సు సాధారణ యుద్ధాయుధం కాదని అర్జునుడు గ్రహించాడు. పరిస్థితి తీవ్రతను తెలుసుకొని, వెంటనే శ్రీమన్నారాయణుని ఆశ్రయించి ప్రార్థన చేయడానికి సిద్ధమవుతాడు.

శ్లోకపాఠం

(అర్జున ఉవాచ)
కృష్ణ కృష్ణ మహాబాహో భక్తానామభయంకర ।
త్వమేకో దహ్యమానానామ్ అపవర్గోఽసి సంసృతేః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౨౨ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

(అర్జున ఉవాచ)
కృష్ణ కృష్ణ మహాబాహో భక్తానామ్‌ అభయంకర ।
త్వమ్‌ ఏకః దహ్యమానానామ్‌ అపవర్గః అసి సంసృతేః ॥

పదం - పదార్థం

అర్జున ఉవాచ : అర్జునుడు చెప్పెను; కృష్ణ కృష్ణ : ఓ కృష్ణా, ఓ కృష్ణా; మహాబాహో : మహాబాహువులు కలవాడా; భక్తానామ్‌ : భక్తులకు; అభయంకర : అభయాన్ని ప్రసాదించేవాడా; త్వమ్‌ : నీవే; ఏకః : ఒక్కరే; దహ్యమానానామ్‌ : దహింపబడుతున్న వారికి; అపవర్గః : విముక్తి; అసి : ఉన్నావు; సంసృతేః : సంసారము నుండి;

యథాతథ అనువాదం

అర్జునుడు చెప్పెను, ఓ కృష్ణా, ఓ కృష్ణా, మహాబాహువులు కలవాడా, భక్తులకు అభయాన్ని ప్రసాదించేవాడా, సంసారముచే దహింపబడుతున్న వారికి విముక్తి నీవే ఒక్కరే ఉన్నావు.

సరళ భావం

భయంకరమైన బ్రహ్మశిరోనామక అస్త్ర ప్రభావాన్ని చూసిన అర్జునుడు వెంటనే శ్రీకృష్ణుని ఆశ్రయిస్తాడు. భక్తులను రక్షించగల శక్తి పరమాత్మునికే ఉందని అంగీకరిస్తూ ప్రార్థన ప్రారంభిస్తాడు. ప్రమాద సమయంలో భగవంతుని ఆశ్రయించడం భక్తుని సహజ స్వభావమని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

త్వమాద్యః పురుషః సాక్షాత్‌ ఈశ్వరః ప్రకృతేః పరః ।
మాయాం వ్యుదస్య చిచ్ఛక్త్యా కైవల్యే స్థిత ఆత్మని ॥
॥ ౦౧.౦౭.౨౩ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

త్వమ్‌ ఆద్యః పురుషః సాక్షాత్‌ ఈశ్వరః ప్రకృతేః పరః ।
మాయామ్‌ వ్యుదస్య చిత్‌ శక్త్యా కైవల్యే స్థితః ఆత్మని ॥

పదం - పదార్థం

త్వమ్‌ : నీవు; ఆద్యః పురుషః : ఆదిపురుషుడు; సాక్షాత్‌ : ప్రత్యక్షముగా; ఈశ్వరః : పరమేశ్వరుడు; ప్రకృతేః పరః : ప్రకృతికి అతీతుడు; మాయామ్‌ : మాయను; వ్యుదస్య : తొలగించి; చిత్‌ శక్త్యా : తన చైతన్యశక్తిచే; కైవల్యే : పరమ స్వరూప స్థితిలో; స్థితః : స్థితుడై ఉన్న; ఆత్మని : తన స్వరూపములో;

యథాతథ అనువాదం

నీవు ఆదిపురుషుడు, ప్రత్యక్షముగా పరమేశ్వరుడు, ప్రకృతికి అతీతుడు, మాయను తన చైతన్యశక్తిచే తొలగించి, తన స్వరూపములో పరమ స్వరూప స్థితిలో స్థితుడై ఉన్నవాడవు.

సరళ భావం

అర్జునుడు ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుని పరమతత్త్వ స్వరూపాన్ని స్తుతిస్తున్నాడు. ఆయన సాధారణ మానవుడు కాదని, ప్రకృతికి అతీతుడైన ఆదిపురుషుడని ప్రకటిస్తున్నాడు. మాయకు లోబడని పరమసత్య స్వరూపుడిగా శ్రీమన్నారాయణుని మహిమను ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

స ఏవ జీవలోకస్య మాయామోహితచేతసః ।
విధత్సే స్వేన వీర్యేణ శ్రేయో ధర్మాదిలక్షణమ్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౨౪ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

సః ఏవ జీవలోకస్య మాయా మోహిత చేతసః ।
విధత్సే స్వేన వీర్యేణ శ్రేయః ధర్మాది లక్షణమ్‌ ॥

పదం - పదార్థం

సః ఏవ : ఆ నీవే; జీవలోకస్య : జీవుల లోకమునకు; మాయా మోహిత చేతసః : మాయచే మోహింపబడిన చిత్తము కలవారికి; విధత్సే : స్థాపిస్తావు; స్వేన వీర్యేణ : తన స్వశక్తిచే; శ్రేయః : శ్రేయస్సును; ధర్మాది లక్షణమ్‌ : ధర్మము మొదలైన వాటి రూపముగా;

యథాతథ అనువాదం

ఆ నీవే, మాయచే మోహింపబడిన చిత్తము కలవారైన జీవుల లోకమునకు, తన స్వశక్తిచే, ధర్మము మొదలైన వాటి రూపముగా శ్రేయస్సును స్థాపిస్తావు.

సరళ భావం

జీవులు మాయ ప్రభావం వల్ల తమ నిజమైన శ్రేయస్సును గుర్తించలేరు. అందుకే శ్రీమన్నారాయణుడు ధర్మము మరియు ఇతర శాస్త్రోక్త మార్గాల ద్వారా వారికి శ్రేయోమార్గాన్ని చూపిస్తాడు. లోకక్షేమం కోసం భగవంతుని కృప నిరంతరం పనిచేస్తుందని అర్జునుడు ఇక్కడ స్తుతిస్తున్నాడు.

శ్లోకపాఠం

తథాయం చావతారస్తే భువో భారజిహీర్షయా ।
స్వానాం చానన్యభావానామ్‌ అనుధ్యానాయ చాసకృత్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౨౫ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

తథా అయమ్‌ చ అవతారః తే భువః భార జిహీర్షయా ।
స్వానామ్‌ చ అనన్య భావానామ్‌ అనుధ్యానాయ చ అసకృత్‌ ॥

పదం - పదార్థం

తథా : అలాగే; అయమ్‌ : ఈ; చ : మరియు; అవతారః : అవతారం; తే : నీ; భువః : భూమి యొక్క; భార జిహీర్షయా : భారాన్ని తొలగించుటకై; స్వానామ్‌ : తన భక్తుల; చ : మరియు; అనన్య భావానామ్‌ : అనన్యభక్తి కలవారి; అనుధ్యానాయ : నిరంతర ధ్యానము కొరకు; చ : మరియు; అసకృత్‌ : ఎల్లప్పుడూ;

యథాతథ అనువాదం

అలాగే ఈ నీ అవతారం, భూమి యొక్క భారాన్ని తొలగించుటకై, మరియు తన అనన్యభక్తి కల భక్తుల ఎల్లప్పుడూ నిరంతర ధ్యానము కొరకు (సంభవించినది).

సరళ భావం

అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుని అవతార రహస్యాన్ని ఇక్కడ స్తుతిస్తున్నాడు. భూమిపై పెరిగిన అధర్మభారాన్ని తొలగించడం మాత్రమే కాక, తన భక్తులకు ధ్యానవిషయంగా ఉండటమూ భగవంతుని అవతార ఉద్దేశ్యాలలో ఒకటి అని చెబుతున్నాడు. భగవంతుని అవతారం లోకక్షేమం మరియు భక్తానుగ్రహం రెండింటినీ సాధిస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

కిమిదం స్విత్‌ కుతో వేతి దేవదేవ న వేద్మ్యహమ్‌ ।
సర్వతోముఖమాయాతి తేజః పరమదారుణమ్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౨౬ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

కిమ్‌ ఇదమ్‌ స్విత్‌ కుతః వా ఇతి దేవదేవ న వేద్మి అహమ్‌ ।
సర్వతః ముఖమ్‌ ఆయాతి తేజః పరమ దారుణమ్‌ ॥

పదం - పదార్థం

కిమ్‌ : ఏమి; ఇదమ్‌ : ఇది; స్విత్‌ : నిజముగా; కుతః వా : ఎక్కడి నుండి; ఇతి : అని; దేవదేవ : ఓ దేవదేవా; న వేద్మి : తెలియదు; అహమ్‌ : నాకు; సర్వతః ముఖమ్‌ : అన్ని వైపుల నుండి; ఆయాతి : వస్తోంది; తేజః : తేజస్సు; పరమ దారుణమ్‌ : అత్యంత భయంకరమైనది;

యథాతథ అనువాదం

ఓ దేవదేవా, ఇది ఏమి, నిజముగా ఎక్కడి నుండి (వచ్చినది) అని నాకు తెలియదు. అన్ని వైపుల నుండి అత్యంత భయంకరమైన తేజస్సు వస్తోంది.

సరళ భావం

బ్రహ్మశిరోనామక అస్త్రం ప్రభావాన్ని చూసి అర్జునుడు ఆశ్చర్యానికి గురవుతున్నాడు. అది సాధారణ అస్త్రం కాదని గ్రహించినప్పటికీ, దాని స్వరూపం మరియు మూలం తనకు స్పష్టంగా తెలియదని శ్రీకృష్ణునితో చెబుతున్నాడు. ఈ పరిస్థితిలో భగవంతుని మార్గదర్శకత్వం అవసరమని అతడు భావిస్తున్నాడు.

శ్లోకపాఠం

(శ్రీభగవానువాచ)
వేత్థేదం ద్రోణపుత్రస్య బ్రాహ్మమస్త్రం ప్రదర్శితమ్‌ ।
నైవాసౌ వేద సంహారమ్‌ ప్రాణబాధ ఉపస్థితే ॥
॥ ౦౧.౦౭.౨౭ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

(శ్రీభగవానువాచ)
వేత్థ ఇదమ్‌ ద్రోణపుత్రస్య బ్రాహ్మమ్‌ అస్త్రమ్‌ ప్రదర్శితమ్‌ ।
న ఏవ అసౌ వేద సంహారమ్‌ ప్రాణ బాధే ఉపస్థితే ॥

పదం - పదార్థం

శ్రీభగవానువాచ : శ్రీభగవానుడు చెప్పెను; వేత్థ : నీకు తెలుసు; ఇదమ్‌ : ఇది; ద్రోణపుత్రస్య : ద్రోణపుత్రుడైన అశ్వత్థాముని; బ్రాహ్మమ్‌ అస్త్రమ్‌ : బ్రహ్మాస్త్రము; ప్రదర్శితమ్‌ : ప్రయోగించబడినది; న ఏవ : అసలు కాదు; అసౌ : అతనికి; వేద : తెలుసు; సంహారమ్‌ : ఉపసంహరణ విధానం; ప్రాణ బాధే : ప్రాణాపాయం సంభవించినప్పుడు; ఉపస్థితే : సంభవించిన;

యథాతథ అనువాదం

శ్రీభగవానుడు చెప్పెను, ఇది ద్రోణపుత్రుడైన అశ్వత్థాముని బ్రహ్మాస్త్రము, ప్రయోగించబడినది. ప్రాణాపాయం సంభవించినప్పుడు, దానిని ఉపసంహరించే విధానం అతనికి అసలు తెలియదు, (కాని) నీకు తెలుసు.

సరళ భావం

శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి ఆ భయంకరమైన తేజస్సు స్వరూపాన్ని వివరిస్తున్నాడు. ఇది అశ్వత్థాముడు ప్రయోగించిన బ్రహ్మాస్త్రమని తెలియజేస్తున్నాడు. అశ్వత్థాముడు దానిని ప్రయోగించినప్పటికీ, ఉపసంహరించుకునే విధానం అతనికి తెలియదని చెబుతున్నాడు. అందువల్ల ఆ ప్రమాదాన్ని నివారించే బాధ్యత అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడైన అర్జునునిపై పడిందని సూచిస్తున్నాడు.

శ్లోకపాఠం

న హ్యస్యాన్యతమం కించిత్‌ అస్త్రం ప్రత్యవకర్షణమ్‌ ।
జహ్యస్త్రతేజ ఉన్నద్ధమ్‌ అస్త్రజ్ఞో హ్యస్త్రతేజసా ॥
॥ ౦౧.౦౭.౨౮ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

న హి అస్య అన్యతమమ్‌ కించిత్‌ అస్త్రమ్‌ ప్రత్యవకర్షణమ్‌ ।
జహి అస్త్ర తేజః ఉన్నద్ధమ్‌ అస్త్రజ్ఞః హి అస్త్ర తేజసా ॥

పదం - పదార్థం

న హి : నిజముగా లేదు; అస్య : అతనికి; అన్యతమమ్‌ : మరే ఇతర; కించిత్‌ : ఏదైనా; అస్త్రమ్‌ : అస్త్రము; ప్రత్యవకర్షణమ్‌ : ప్రతిఘటించుటకు లేదా వెనక్కు త్రిప్పుటకు సాధనము; జహి : నశింపజేయి; అస్త్ర తేజః : ఆ అస్త్రపు తేజస్సును; ఉన్నద్ధమ్‌ : ప్రబలంగా వ్యాపించిన; అస్త్రజ్ఞః : అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడవైన నీవు; హి : నిశ్చయముగా; అస్త్ర తేజసా : అస్త్ర తేజస్సుచేత;

యథాతథ అనువాదం

నిజముగా అతనికి దానిని ప్రతిఘటించుటకు లేదా వెనక్కు త్రిప్పుటకు మరే ఇతర అస్త్రము లేదు. అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడవైన నీవు, నిశ్చయముగా, ఆ ప్రబలంగా వ్యాపించిన అస్త్రపు తేజస్సును అస్త్ర తేజస్సుచేత నశింపజేయి.

సరళ భావం

అశ్వత్థాముడు ప్రయోగించిన బ్రహ్మాస్త్రాన్ని నియంత్రించే లేదా ప్రతిఘటించే శక్తి అతనికే లేదని శ్రీకృష్ణుడు వివరిస్తున్నాడు. అయితే అర్జునుడు అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడు కాబట్టి, తన అస్త్రశక్తితో ఆ ప్రమాదాన్ని నివారించవలసి ఉంటుంది. ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి చేయవలసిన కర్తవ్యాన్ని స్పష్టంగా సూచిస్తున్నాడు.

శ్లోకపాఠం

(సూత ఉవాచ)
శ్రుత్వా భగవతా ప్రోక్తమ్‌ ఫాల్గునః పరవీరహా ।
స్పృష్ట్వాపస్తం పరిక్రమ్య బ్రాహ్మం బ్రాహ్మాయ సందధే ॥
॥ ౦౧.౦౭.౨౯ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

(సూత ఉవాచ)
శ్రుత్వా భగవతా ప్రోక్తమ్‌ ఫాల్గునః పరవీరహా ।
స్పృష్ట్వా అపః తమ్‌ పరిక్రమ్య బ్రాహ్మమ్‌ బ్రాహ్మాయ సందధే ॥

పదం - పదార్థం

సూత ఉవాచ : సూత మహర్షి చెప్పెను; శ్రుత్వా : విని; భగవతా ప్రోక్తమ్‌ : శ్రీభగవానుడు చెప్పిన మాటను; ఫాల్గునః : అర్జునుడు; పరవీరహా : శత్రువీరులను సంహరించువాడు; స్పృష్ట్వా : స్పృశించి; అపః : నీటిని; తమ్‌ పరిక్రమ్య : ఆయనను (శ్రీకృష్ణుని) ప్రదక్షిణం చేసి; బ్రాహ్మమ్‌ : బ్రహ్మాస్త్రమును; బ్రాహ్మాయ : బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రతిఘటించుటకు; సందధే : ప్రయోగించాడు;

యథాతథ అనువాదం

సూత మహర్షి చెప్పెను, శ్రీభగవానుడు చెప్పిన మాటను విని, శత్రువీరులను సంహరించువాడైన అర్జునుడు, నీటిని స్పృశించి, ఆయనను (శ్రీకృష్ణుని) ప్రదక్షిణం చేసి, బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రతిఘటించుటకు బ్రహ్మాస్త్రమును ప్రయోగించాడు.

సరళ భావం

శ్రీకృష్ణుని ఆదేశాన్ని అర్జునుడు వెంటనే అనుసరించాడు. శాస్త్రవిధి ప్రకారం ఆచమనం చేసి, భగవంతునికి గౌరవం చూపి, అశ్వత్థాముని బ్రహ్మాస్త్రాన్ని నిలువరించేందుకు తాను కూడా బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు. ఇక్కడ అర్జునుని వినయం, విధేయత మరియు అస్త్రవిద్యా నైపుణ్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.

శ్లోకపాఠం

సంహత్యాన్యోన్యముభయో తేజసీ శరసంవృతే ।
ఆవృత్య రోదసీ ఖం చ వవృద్ధాతేఽర్కవహ్నివత్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౩౦ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

సంహత్య అన్యోన్యమ్‌ ఉభయో తేజసీ శరసంవృతే ।
ఆవృత్య రోదసీ ఖమ్‌ చ వవృద్ధాతే అర్కవహ్నివత్‌ ॥

పదం - పదార్థం

సంహత్య : ఢీకొని; అన్యోన్యమ్‌ : ఒకదానితో ఒకటి; ఉభయో తేజసీ : ఆ రెండు తేజస్సులు; శరసంవృతే : బాణములతో ఆవరించబడిన; ఆవృత్య : కప్పివేసి; రోదసీ : భూమి మరియు ఆకాశాన్ని; ఖమ్‌ : ఆకాశాన్ని; చ : మరియు; వవృద్ధాతే : విస్తరించాయి; అర్కవహ్నివత్‌ : సూర్యాగ్ని వలె;

యథాతథ అనువాదం

ఆ రెండు తేజస్సులు ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొని, బాణములతో ఆవరించబడి, భూమి మరియు ఆకాశాన్ని కప్పివేసి, సూర్యాగ్ని వలె విస్తరించాయి.

సరళ భావం

అశ్వత్థాముడు మరియు అర్జునుడు ప్రయోగించిన బ్రహ్మాస్త్రాలు పరస్పరం ఢీకొన్నాయి. వాటి ప్రభావం అంత తీవ్రంగా ఉండి భూమి, ఆకాశం అన్నీ తేజస్సుతో నిండిపోయాయి. ఈ దృశ్యం సాధారణ యుద్ధం కాదని, సృష్టినే ప్రమాదంలోకి నెట్టగల శక్తులు కార్యరూపంలో ఉన్నాయని సూచిస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

దృష్ట్వాస్త్రతేజస్తు తయోః త్రీమ్‌లోకాన్‌ ప్రదహన్మహత్‌ ।
దహ్యమానాః ప్రజాః సర్వాః సాంవర్తకమమంసత ॥
॥ ౦౧.౦౭.౩౧ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

దృష్ట్వా అస్త్ర తేజః తు తయోః త్రీమ్‌ లోకాన్‌ ప్రదహత్‌ మహత్‌ ।
దహ్యమానాః ప్రజాః సర్వాః సాంవర్తకమ్‌ అమంసత ॥

పదం - పదార్థం

దృష్ట్వా : చూసి; అస్త్ర తేజః : అస్త్రపు తేజస్సును; తు : అయితే; తయోః : ఆ రెండింటి; త్రీమ్‌ లోకాన్‌ : మూడు లోకాలను; ప్రదహత్‌ : దహించుచున్న; మహత్‌ : మహత్తరమైన; దహ్యమానాః : దహింపబడుచున్న; ప్రజాః : ప్రజలు; సర్వాః : అందరూ; సాంవర్తకమ్‌ : ప్రళయాగ్నిని; అమంసత : భావించారు;

యథాతథ అనువాదం

ఆ రెండింటి అస్త్రపు మహత్తరమైన తేజస్సు మూడు లోకాలను దహించుచున్నదని చూసి, దహింపబడుచున్న ప్రజలందరూ దానిని ప్రళయాగ్నిగా భావించారు.

సరళ భావం

రెండు బ్రహ్మాస్త్రాల ఢీకొనడం వల్ల ఉద్భవించిన తేజస్సు సాధారణ అగ్ని కాదు. అది మూడు లోకాలను దహించగల శక్తిగా కనిపించింది. అందువల్ల ప్రజలు దానిని ప్రపంచాంత సమయంలో సంభవించే ప్రళయాగ్నిగా భావించి భయపడిపోయారు.

శ్లోకపాఠం

ప్రజోపప్లవమాలక్ష్య లోకవ్యతికరం చ తమ్‌ ।
మతం చ వాసుదేవస్య సంజహారార్జునో ద్వయమ్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౩౨ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

ప్రజా ఉపప్లవమ్‌ ఆలక్ష్య లోక వ్యతికరమ్‌ చ తమ్‌ ।
మతమ్‌ చ వాసుదేవస్య సంజహార అర్జునః ద్వయమ్‌ ॥

పదం - పదార్థం

ప్రజా ఉపప్లవమ్‌ : ప్రజలకు కలిగిన విపత్తును; ఆలక్ష్య : గమనించి; లోక వ్యతికరమ్‌ : లోకాలలో ఏర్పడిన అల్లకల్లోలాన్ని; చ : మరియు; తమ్‌ : దానిని; మతమ్‌ చ : అలాగే అభిప్రాయాన్ని; వాసుదేవస్య : శ్రీకృష్ణుని; సంజహార : ఉపసంహరించాడు; అర్జునః : అర్జునుడు; ద్వయమ్‌ : ఆ రెండు (అస్త్రాలను);

యథాతథ అనువాదం

ప్రజలకు కలిగిన విపత్తును గమనించి, మరియు లోకాలలో ఏర్పడిన అల్లకల్లోలాన్ని, అలాగే శ్రీకృష్ణుని అభిప్రాయాన్ని (గమనించి), అర్జునుడు ఆ రెండు (అస్త్రాలను) ఉపసంహరించాడు.

సరళ భావం

రెండు బ్రహ్మాస్త్రాల వల్ల ప్రపంచానికి సంభవించబోయే ప్రమాదాన్ని అర్జునుడు స్పష్టంగా గ్రహించాడు. శ్రీకృష్ణుని సూచనను అనుసరించి, లోకక్షేమాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని వాటిని ఉపసంహరించాడు. ఇక్కడ అర్జునుని అస్త్రనైపుణ్యంతో పాటు ప్రజల పట్ల అతనికి ఉన్న బాధ్యతాభావం కూడా వ్యక్తమవుతుంది.

శ్లోకపాఠం

తతోఽసాద్య తరసా దారుణం గౌతమీసుతమ్‌ ।
బబంధామర్షతామ్రాక్షః పశుం రశనయా యథా ॥
॥ ౦౧.౦౭.౩౩ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

తతః ఆసాద్య తరసా దారుణమ్‌ గౌతమీ సుతమ్‌ ।
బబన్ధ అమర్ష తామ్ర అక్షః పశుమ్‌ రశనయా యథా ॥

పదం - పదార్థం

తతః : ఆ తరువాత; ఆసాద్య : చేరుకొని; తరసా : వేగంగా; దారుణమ్‌ : క్రూరుడైన; గౌతమీ సుతమ్‌ : గౌతమి కుమారుడైన అశ్వత్థాముని; బబన్ధ : బంధించాడు; అమర్ష తామ్ర అక్షః : కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లుగల అర్జునుడు; పశుమ్‌ : పశువును; రశనయా : తాడుతో; యథా : వలె;

యథాతథ అనువాదం

ఆ తరువాత కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లుగల అర్జునుడు, క్రూరుడైన గౌతమి కుమారుడైన అశ్వత్థాముని వేగంగా చేరుకొని, పశువును తాడుతో (కట్టినట్లు) బంధించాడు.

సరళ భావం

అశ్వత్థాముని వెంబడించిన అర్జునుడు చివరకు అతనిని పట్టుకున్నాడు. ఉపపాండవుల వధ పట్ల ఉన్న ఆగ్రహం వల్ల అతనిని సాధారణ యోధుడిగా కాక, శిక్షార్హుడైన అపరాధిగా భావించి బంధించాడు. అశ్వత్థాముని పరాజయం మరియు బంధనం ఇక్కడ స్పష్టంగా వ్యక్తమవుతున్నాయి.

శ్లోకపాఠం

శిబిరాయ నినీషంతమ్‌ రజ్జ్వా బద్ధ్వా రిపుం బలాత్‌ ।
ప్రాహార్జునం ప్రకుపితః భగవానంబుజేక్షణః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౩౪ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

శిబిరాయ నినీషంతమ్‌ రజ్జ్వా బద్ధ్వా రిపుమ్‌ బలాత్‌ ।
ప్రాహ అర్జునమ్‌ ప్రకుపితః భగవాన్‌ అంబుజేక్షణః ॥

పదం - పదార్థం

శిబిరాయ : శిబిరమునకు; నినీషంతమ్‌ : తీసుకొని వెళుతున్న; రజ్జ్వా : తాడుతో; బద్ధ్వా : కట్టి; రిపుమ్‌ : శత్రువును; బలాత్‌ : బలవంతముగా; ప్రాహ : చెప్పెను; అర్జునమ్‌ : అర్జునునితో; ప్రకుపితః : కోపించిన; భగవాన్‌ : శ్రీభగవానుడు; అంబుజేక్షణః : కమలనేత్రుడైన శ్రీకృష్ణుడు;

యథాతథ అనువాదం

శత్రువును తాడుతో కట్టి, బలవంతముగా శిబిరమునకు తీసుకొని వెళుతున్న అర్జునునితో, కోపించిన కమలనేత్రుడైన శ్రీభగవానుడు (ఇట్లు) చెప్పెను.

సరళ భావం

అర్జునుడు అశ్వత్థాముని బంధించి శిబిరానికి తీసుకువెళుతున్న సమయంలో శ్రీకృష్ణుడు మాట్లాడడం ప్రారంభిస్తాడు. ఉపపాండవుల వధ యొక్క తీవ్రతను దృష్టిలో ఉంచుకొని ఆయన ఆగ్రహాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాడు. ఇప్పుడు అశ్వత్థామునికి ఏ విధమైన శిక్ష విధించాలనే ధర్మచర్చ ప్రారంభమవుతుంది.

శ్లోకపాఠం

మైనం పార్థార్హసి త్రాతుమ్‌ బ్రహ్మబన్ధుమిమం జహి ।
యోఽసావనాగసః సుప్తాన్‌ అవధీన్నిశి బాలకాన్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౩౫ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

మా ఏనమ్‌ పార్థ అర్హసి త్రాతుమ్‌ బ్రహ్మబన్ధుమ్‌ ఇమమ్‌ జహి ।
యః అసౌ అనాగసః సుప్తాన్‌ అవధీత్‌ నిశి బాలకాన్‌ ॥

పదం - పదార్థం

మా : కాదు; ఏనమ్‌ : ఇతనిని; పార్థ : ఓ అర్జునా; అర్హసి : తగదు; త్రాతుమ్‌ : రక్షించుటకు; బ్రహ్మబన్ధుమ్‌ : బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టినవానిని; ఇమమ్‌ : ఈ; జహి : సంహరించు; యః : ఎవడైతే; అసౌ : ఈవాడు; అనాగసః : అపరాధం చేయని; సుప్తాన్‌ : నిద్రిస్తున్న; అవధీత్‌ : చంపాడు; నిశి : రాత్రివేళ; బాలకాన్‌ : బాలురను;

యథాతథ అనువాదం

ఓ అర్జునా, బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టిన ఈవానిని రక్షించుట నీకు తగదు. ఇతనిని సంహరించు, ఎందుకంటే ఈవాడు రాత్రివేళ అపరాధం చేయని నిద్రిస్తున్న బాలురను చంపాడు.

సరళ భావం

ఉపపాండవులను నిద్రలో హతమార్చిన అశ్వత్థాముని ఘోర అపరాధాన్ని శ్రీకృష్ణుడు గుర్తుచేస్తున్నాడు. అటువంటి కార్యం చేసినవాడు కేవలం బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టినవాడు అనే కారణంతో రక్షణకు అర్హుడు కాదని చెబుతున్నాడు. ఇక్కడ ధర్మం, కరుణ, మరియు శిక్ష మధ్య ఉన్న సంక్లిష్టమైన ప్రశ్న క్రమంగా ముందుకు వస్తోంది.

శ్లోకపాఠం

మత్తం ప్రమత్తమున్మత్తమ్‌ సుప్తం బాలం స్త్రియం జడమ్‌ ।
ప్రపన్నం విరథం భీతమ్‌ న రిపుం హంతి ధర్మవిత్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౩౬ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

మత్తమ్‌ ప్రమత్తమ్‌ ఉన్మత్తమ్‌ సుప్తమ్‌ బాలమ్‌ స్త్రియమ్‌ జడమ్‌ ।
ప్రపన్నమ్‌ విరథమ్‌ భీతమ్‌ న రిపుమ్‌ హన్తి ధర్మవిత్‌ ॥

పదం - పదార్థం

మత్తమ్‌ : మదించినవానిని; ప్రమత్తమ్‌ : అజాగ్రత్తగా ఉన్నవానిని; ఉన్మత్తమ్‌ : పిచ్చివానిని; సుప్తమ్‌ : నిద్రిస్తున్నవానిని; బాలమ్‌ : బాలుడిని; స్త్రియమ్‌ : స్త్రీని; జడమ్‌ : అశక్తుడిని; ప్రపన్నమ్‌ : శరణు వచ్చినవానిని; విరథమ్‌ : రథం లేనివానిని; భీతమ్‌ : భయపడినవానిని; న : కాదు; రిపుమ్‌ : శత్రువును; హన్తి : చంపుతాడు; ధర్మవిత్‌ : ధర్మాన్ని తెలిసినవాడు;

యథాతథ అనువాదం

మదించినవానిని, అజాగ్రత్తగా ఉన్నవానిని, పిచ్చివానిని, నిద్రిస్తున్నవానిని, బాలుడిని, స్త్రీని, అశక్తుడిని, శరణు వచ్చినవానిని, రథం లేనివానిని, భయపడినవానిని, ధర్మాన్ని తెలిసినవాడు శత్రువును (కూడా) చంపడు.

సరళ భావం

ఇక్కడ యుద్ధధర్మంలోని ఒక ముఖ్యమైన నియమం చెప్పబడుతోంది. యుద్ధం చేయలేని స్థితిలో ఉన్నవారిని, శరణు వచ్చినవారిని లేదా రక్షణలేని వారిని సంహరించడం ధర్మానికి విరుద్ధం. ఈ శ్లోకం అశ్వత్థామునికి విధించవలసిన శిక్ష విషయంలో ఉత్పన్నమయ్యే ధర్మసంకటానికి నేపథ్యాన్ని సిద్ధం చేస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

స్వప్రాణాన్‌ యః పరప్రాణైః ప్రపుష్ణాత్యఘృణః ఖలః ।
తద్వధస్తస్య హి శ్రేయః యద్దోషాద్యాత్యధః పుమాన్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౩౭ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

స్వప్రాణాన్‌ యః పరప్రాణైః ప్రపుష్ణాతి అఘృణః ఖలః ।
తత్‌ వధః తస్య హి శ్రేయః యత్‌ దోషాత్‌ యాతి అధః పుమాన్‌ ॥

పదం - పదార్థం

స్వప్రాణాన్‌ : తన ప్రాణాలను; యః : ఎవడైతే; పరప్రాణైః : ఇతరుల ప్రాణాల ద్వారా; ప్రపుష్ణాతి : పోషించుకుంటాడో; అఘృణః : దయలేనివాడు; ఖలః : దుష్టుడు; తత్‌ వధః : అతని వధం; తస్య : అతనికి; హి : నిశ్చయముగా; శ్రేయః : మేలైనది; యత్‌ : ఎందుకంటే; దోషాత్‌ : ఆ పాపం వల్ల; యాతి : వెళ్తాడు; అధః : అధోగతికి; పుమాన్‌ : మనిషి;

యథాతథ అనువాదం

ఎవడైతే దయలేనివాడైన దుష్టుడు, ఇతరుల ప్రాణాల ద్వారా తన ప్రాణాలను పోషించుకుంటాడో, అతని వధం అతనికి నిశ్చయముగా మేలైనది, ఎందుకంటే ఆ పాపం వల్ల ఆ మనిషి అధోగతికి వెళ్తాడు.

సరళ భావం

ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుడు దుష్టకార్యాల ఫలితాన్ని వివరిస్తున్నాడు. ఇతరుల ప్రాణాలను బలి తీసుకొని తన ప్రయోజనాన్ని సాధించేవాడు తీవ్రమైన పాపాన్ని సంపాదిస్తాడు. అలాంటి వ్యక్తి మరింత అధోగతికి వెళ్లకుండా అతనికి కలిగే మరణదండన కూడా కొన్నిసార్లు అతనికే మేలుగా మారుతుందని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

ప్రతిశ్రుతం చ భవతా పాంచాల్యై శృణ్వతో మమ ।
ఆహరిష్యే శిరస్తస్య యస్తే మానిని పుత్రహా ॥
॥ ౦౧.౦౭.౩౮ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

ప్రతిశ్రుతమ్‌ చ భవతా పాంచాల్యై శృణ్వతః మమ ।
ఆహరిష్యే శిరః తస్య యః తే మానిని పుత్రహా ॥

పదం - పదార్థం

ప్రతిశ్రుతమ్‌ : ప్రతిజ్ఞ చేయబడినది; చ : మరియు; భవతా : నీ చేత; పాంచాల్యై : ద్రౌపదికి; శృణ్వతః : వింటున్న; మమ : నా సమక్షంలో; ఆహరిష్యే : తీసుకొని వస్తానని; శిరః : తలను; తస్య : అతని; యః : ఎవడు; తే : నీ; మానిని : గౌరవనీయురాలవైన; పుత్రహా : కుమారులను హతమార్చినవాడు;

యథాతథ అనువాదం

మరియు, నా సమక్షంలో గౌరవనీయురాలవైన ద్రౌపదికి, “కుమారులను హతమార్చిన అతని తలను తీసుకొని వస్తాను” అని నీ చేత ప్రతిజ్ఞ చేయబడినది.

సరళ భావం

శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి అతడు చేసిన ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేస్తున్నాడు. ద్రౌపది దుఃఖాన్ని తొలగించడానికి అశ్వత్థాముని తలను తీసుకొస్తానని అర్జునుడు ముందే మాట ఇచ్చాడు. ధర్మం, ప్రతిజ్ఞ, మరియు కర్తవ్యబాధ్యత ఇప్పుడు పరస్పరం ఢీకొనే స్థితికి చేరుకున్నాయని ఈ శ్లోకం సూచిస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

తదసౌ వధ్యతాం పాపః ఆతతాయ్యాత్మబంధుహా ।
భర్తుశ్చ విప్రియం వీర కృతవాన్‌ కులపాంసనః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౩౯ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

తత్‌ అసౌ వధ్యతామ్‌ పాపః ఆతతాయీ ఆత్మబంధుహా ।
భర్తుః చ విప్రియమ్‌ వీర కృతవాన్‌ కులపాంసనః ॥

పదం - పదార్థం

తత్‌ : కాబట్టి; అసౌ : ఈవాడు; వధ్యతామ్‌ : వధింపబడుగాక; పాపః : పాపి; ఆతతాయీ : ఆతతాయి; ఆత్మబంధుహా : తన స్వబంధువులను హతమార్చినవాడు; భర్తుః : తన ప్రభువైన దుర్యోధనునికి; చ : మరియు; విప్రియమ్‌ : అప్రియమైన కార్యాన్ని; వీర : ఓ వీరుడా; కృతవాన్‌ : చేశాడు; కులపాంసనః : తన వంశానికి కళంకమైనవాడు;

యథాతథ అనువాదం

కాబట్టి ఈ పాపి, ఆతతాయి, తన స్వబంధువులను హతమార్చినవాడు వధింపబడుగాక. ఓ వీరుడా, ఈవాడు తన ప్రభువైన దుర్యోధనునికి అప్రియమైన కార్యాన్ని చేశాడు, తన వంశానికి కళంకమైనవాడు.

సరళ భావం

శ్రీకృష్ణుడు అశ్వత్థాముని అపరాధాల తీవ్రతను మరొకసారి వివరిస్తున్నాడు. ఉపపాండవులను హతమార్చడమే కాక, దుర్యోధనునికి కూడా నిజమైన మేలు చేయని కార్యాన్ని చేశాడని సూచిస్తున్నాడు. అశ్వత్థామునికి తగిన శిక్ష ఏమిటనే ప్రశ్న ఇప్పుడు అత్యంత కీలక దశకు చేరుకుంటుంది.

శ్లోకపాఠం

ఏవం పరీక్షతా ధర్మమ్‌ పార్థః కృష్ణేన చోదితః ।
నైవేచ్ఛద్ధంతుం గురుసుతమ్‌ యద్యప్యాత్మహనం మహాన్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౪౦ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

ఏవమ్‌ పరీక్షతా ధర్మమ్‌ పార్థః కృష్ణేన చోదితః ।
న ఏవ ఐచ్ఛత్‌ హన్తుమ్‌ గురు సుతమ్‌ యద్యపి ఆత్మహనమ్‌ మహాన్‌ ॥

పదం - పదార్థం

ఏవమ్‌ : ఈ విధంగా; పరీక్షతా : పరీక్షింపబడుచున్న; ధర్మమ్‌ : ధర్మపరంగా; పార్థః : అర్జునుడు; కృష్ణేన : శ్రీకృష్ణునిచే; చోదితః : ప్రేరేపింపబడిన; న ఏవ : అసలు కాదు; ఐచ్ఛత్‌ : కోరుకున్నాడు; హన్తుమ్‌ : చంపుటకు; గురు సుతమ్‌ : గురుపుత్రుడైన అశ్వత్థాముని; యద్యపి : అయినప్పటికీ; ఆత్మహనమ్‌ : తన వారిని హతమార్చినవానిని; మహాన్‌ : గొప్ప అపరాధిని;

యథాతథ అనువాదం

ఈ విధంగా ధర్మపరంగా పరీక్షింపబడుచున్న అర్జునుడు, శ్రీకృష్ణునిచే ప్రేరేపింపబడినప్పటికీ, తన వారిని హతమార్చిన గొప్ప అపరాధియైన గురుపుత్రుడైన అశ్వత్థాముని చంపుటకు అసలు కోరుకోలేదు.

సరళ భావం

అశ్వత్థాముడు ఘోరమైన అపరాధం చేసినప్పటికీ, అర్జునుడు వెంటనే అతనిని సంహరించాలనే నిర్ణయానికి రాలేదు. గురుపుత్రుడనే విషయం, గురువు పట్ల తన గౌరవం, మరియు ధర్మసూక్ష్మతలు అతని మనస్సులో సంఘర్షణను కలిగించాయి. అందువల్ల ఈ సందర్భంలో సరైన ధర్మనిర్ణయం ఏమిటనే ప్రశ్న ప్రధానంగా నిలుస్తుందని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

అథోఽపేత్య స్వశిబిరమ్‌ గోవిందప్రియసారథిః ।
న్యవేదయత్తం ప్రియాయై శోచన్త్యాఽత్మజాన్‌ హతాన్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౪౧ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

అథ ఉపేత్య స్వ శిబిరమ్‌ గోవింద ప్రియ సారథిః ।
న్యవేదయత్‌ తమ్‌ ప్రియాయై శోచన్త్యా ఆత్మజాన్‌ హతాన్‌ ॥

పదం - పదార్థం

అథ : ఆ తరువాత; ఉపేత్య : చేరుకొని; స్వ శిబిరమ్‌ : తన శిబిరమునకు; గోవింద ప్రియ సారథిః : గోవిందుని ప్రియసఖుడూ సారథియైన అర్జునుడు; న్యవేదయత్‌ : చూపించాడు; తమ్‌ : అతనిని (అశ్వత్థాముని); ప్రియాయై : తన ప్రియమైన భార్యకు; శోచన్త్యై : శోకిస్తున్న; ఆత్మజాన్‌ హతాన్‌ : హతులైన తన కుమారుల కొరకు దుఃఖిస్తున్న;

యథాతథ అనువాదం

ఆ తరువాత గోవిందుని ప్రియసఖుడూ సారథియైన అర్జునుడు తన శిబిరమునకు చేరుకొని, హతులైన తన కుమారుల కొరకు దుఃఖిస్తూ శోకిస్తున్న తన ప్రియమైన భార్యకు అతనిని (అశ్వత్థాముని) చూపించాడు.

సరళ భావం

అశ్వత్థాముని పట్టుకొని అర్జునుడు తిరిగి శిబిరానికి వచ్చాడు. తన కుమారుల మరణంతో శోకంలో మునిగిపోయిన ద్రౌపది ముందు అతనిని నిలబెట్టాడు. ఇప్పుడు కథనం ప్రతీకారం నుండి కరుణ, ధర్మం మరియు క్షమ గురించి జరిగే గంభీరమైన చర్చ వైపు మలుపు తిరుగుతుంది.

శ్లోకపాఠం

తథాఽహృతం పశువత్పాశబద్ధమ్‌
అవాఙ్ముఖం కర్మజుగుప్సితేన ।
నిరీక్ష్య కృష్ణాపకృతం గురోస్సుతమ్‌
వామస్వభావా కృపయా ననామ చ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౪౨ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

తథా ఆహృతమ్‌ పశువత్‌ పాశబద్ధమ్‌
అవాఙ్ముఖమ్‌ కర్మ జుగుప్సితేన ।
నిరీక్ష్య కృష్ణా అపకృతమ్‌ గురోః సుతమ్‌
వామ స్వభావా కృపయా ననామ చ ॥

పదం - పదార్థం

తథా : అలా; ఆహృతమ్‌ : తీసుకొని రాబడిన; పశువత్‌ : పశువువలె; పాశబద్ధమ్‌ : తాడుతో బంధించబడిన; అవాఙ్ముఖమ్‌ : తలవంచిన; కర్మ జుగుప్సితేన : హేయమైన కార్యము చేసిన కారణంగా; నిరీక్ష్య : చూసి; కృష్ణా : ద్రౌపది; అపకృతమ్‌ : అపకారం చేసిన; గురోః సుతమ్‌ : గురుపుత్రుడైన అశ్వత్థాముని; వామ స్వభావా : సౌమ్య స్వభావము కలదైన; కృపయా : కరుణతో; ననామ : నమస్కరించింది; చ : మరియు;

యథాతథ అనువాదం

అలా పశువువలె తాడుతో బంధించబడిన, హేయమైన కార్యము చేసిన కారణంగా తలవంచిన, అపకారం చేసిన గురుపుత్రుడైన అశ్వత్థాముని చూసి, సౌమ్య స్వభావము కలదైన ద్రౌపది కరుణతో నమస్కరించింది.

సరళ భావం

తన కుమారులను హతమార్చిన అశ్వత్థాముని చూసినప్పటికీ ద్రౌపది హృదయంలో ప్రతీకారం కంటే కరుణే మేల్కొంది. గురుపుత్రుడనే గౌరవాన్ని మరచిపోకుండా అతనికి నమస్కరించింది. ఈ సంఘటన ద్రౌపది యొక్క అసాధారణ క్షమాగుణాన్ని మరియు ఉన్నత ధార్మికతను ప్రతిఫలిస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

ఉవాచ చాసహన్త్యస్య బన్ధనానయనం సతీ ।
ముచ్యతాం ముచ్యతామేష బ్రాహ్మణో నితరాం గురుః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౪౩ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

ఉవాచ చ అసహన్తీ అస్య బన్ధన ఆనయనమ్‌ సతీ ।
ముచ్యతామ్‌ ముచ్యతామ్‌ ఏషః బ్రాహ్మణః నితరామ్‌ గురుః ॥

పదం - పదార్థం

ఉవాచ : చెప్పింది; చ : మరియు; అసహన్తీ : సహించలేక; అస్య : ఇతని; బన్ధన ఆనయనమ్‌ : బంధించి తీసుకువచ్చుటను; సతీ : సతీ అయిన ద్రౌపది; ముచ్యతామ్‌ ముచ్యతామ్‌ : విడిచిపెట్టబడుగాక, విడిచిపెట్టబడుగాక; ఏషః : ఈయన; బ్రాహ్మణః : బ్రాహ్మణుడు; నితరామ్‌ : అత్యంతంగా; గురుః : గురువు;

 

యథాతథ అనువాదం

సతీ అయిన ద్రౌపది, ఇతనిని బంధించి తీసుకువచ్చుటను సహించలేక, ఇలా చెప్పింది, “ఈయన విడిచిపెట్టబడుగాక, విడిచిపెట్టబడుగాక. ఈయన బ్రాహ్మణుడు, అత్యంతంగా గురువు.”

సరళ భావం

ద్రౌపది అశ్వత్థాముని బంధించి తీసుకురావడాన్ని కూడా సహించలేకపోయింది. తన కుమారులను కోల్పోయిన తీవ్ర శోకంలో ఉన్నప్పటికీ, అతడు ద్రోణాచార్యుని కుమారుడనే విషయాన్ని గుర్తుచేసి అతనిని విడిచిపెట్టాలని కోరింది. ఇక్కడ ఆమె కరుణ, గురువు పట్ల గౌరవం మరియు ధర్మబుద్ధి స్పష్టంగా వ్యక్తమవుతున్నాయి.

శ్లోకపాఠం

సరహస్యో ధనుర్వేదః సవిసర్గోపసంయమః ।
అస్త్రగ్రామశ్చ భవతా శిక్షితో యదనుగ్రహాత్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౪౪ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

స రహస్యః ధనుర్వేదః స విసర్గ ఉపసంయమః ।
అస్త్రగ్రామః చ భవతా శిక్షితః యత్‌ అనుగ్రహాత్‌ ॥

పదం - పదార్థం

స రహస్యః ధనుర్వేదః : రహస్యాలతో కూడిన ధనుర్వేదము; స విసర్గ ఉపసంయమః : ప్రయోగం మరియు ఉపసంహరణ విధానాలతో సహితమైన; అస్త్రగ్రామః : అస్త్రసమూహము; చ : మరియు; భవతా : మీచే; శిక్షితః : బోధించబడినది; యత్‌ అనుగ్రహాత్‌ : ఎవరి అనుగ్రహం వలన;

యథాతథ అనువాదం

రహస్యాలతో కూడిన ధనుర్వేదము, ప్రయోగం మరియు ఉపసంహరణ విధానాలతో సహితమైన అస్త్రసమూహము కూడా, ఎవరి అనుగ్రహం వలన మీచే అభ్యసించబడినదో (మీకు బోధించబడినదో).

సరళ భావం

ద్రౌపది ఇక్కడ ద్రోణాచార్యుని మహిమను గుర్తుచేస్తోంది. అర్జునుడు మరియు పాండవులు అస్త్రవిద్యలో ప్రావీణ్యం పొందడానికి ద్రోణాచార్యుని అనుగ్రహమే ప్రధాన కారణమని సూచిస్తోంది. అందువల్ల గురుపుత్రుడైన అశ్వత్థాముని విషయంలో గౌరవం మరియు కృతజ్ఞతను మరువకూడదని ఆమె భావిస్తోంది.

శ్లోకపాఠం

స ఏష భగవాన్‌ ద్రోణః ప్రజారూపేణ వర్తతే ।
తస్యాత్మనోఽర్ధం పత్న్యాస్తే నాన్వగాద్వీరసూః కృపీ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౪౫ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

సః ఏషః భగవాన్‌ ద్రోణః ప్రజా రూపేణ వర్తతే ।
తస్య ఆత్మనః అర్ధమ్‌ పత్న్యాః తే న అన్వగాత్‌ వీరసూః కృపీ ॥

పదం - పదార్థం

సః ఏషః : ఈయనే; భగవాన్‌ ద్రోణః : భగవానుడైన ద్రోణాచార్యుడు; ప్రజా రూపేణ : సంతాన రూపంలో; వర్తతే : ఉన్నాడు; తస్య : ఆయన; ఆత్మనః అర్ధమ్‌ : తన అర్ధభాగమైన భర్తను; పత్న్యాః : భార్యయైన; తే : అతని; న అన్వగాత్‌ : అనుసరించలేదు; వీరసూః : వీరునికి జన్మనిచ్చిన; కృపీ : కృపీ దేవి;

యథాతథ అనువాదం

ఈయనే భగవానుడైన ద్రోణాచార్యుడు సంతాన రూపంలో ఉన్నాడు. వీరునికి జన్మనిచ్చిన అతని భార్యయైన కృపీ దేవి, తన అర్ధభాగమైన భర్తను అనుసరించలేదు.

సరళ భావం

ద్రౌపది అశ్వత్థాముని కేవలం ఒక అపరాధిగా చూడడం లేదు. అతడు ద్రోణాచార్యుని కుమారుడు కాబట్టి, ద్రోణాచార్యుడే తన కుమారుని రూపంలో కొనసాగుతున్నట్లుగా భావిస్తోంది. అలాగే ద్రోణాచార్యుడు మరణించిన తరువాత కూడా కృపీ దేవి జీవించి ఉంది; ఆమె తన భర్తను అనుసరించి సహగమనం చేయలేదు. ఇప్పుడు అశ్వత్థాముడు కూడా మరణిస్తే, ఆమెకు మిగిలిన ఏకైక ఆధారం కోల్పోతుంది. అందువల్ల ఆమెపై కరుణతో అశ్వత్థాముని సంహరించకూడదని ద్రౌపది కోరుతోంది.

శ్లోకపాఠం

తద్ధర్మజ్ఞ మహాభాగ భవద్భిర్గౌరవం కులమ్‌ ।
వృజినం నార్హతి ప్రాప్తుం పూజ్యం వంద్యమభీక్ష్ణశః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౪౬ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

తత్‌ ధర్మజ్ఞ మహాభాగ భవద్భిః గౌరవమ్‌ కులమ్‌ ।
వృజినమ్‌ న అర్హతి ప్రాప్తుమ్‌ పూజ్యమ్‌ వన్ద్యమ్‌ అభీక్ష్ణశః ॥

పదం - పదార్థం

తత్‌ : ఆ; ధర్మజ్ఞ : ఓ ధర్మజ్ఞుడా; మహాభాగ : ఓ మహాభాగుడా; భవద్భిః : మీవలన; గౌరవమ్‌ కులమ్‌ : గౌరవనీయమైన ఆ కులము; వృజినమ్‌ : దుఃఖమును లేదా అపకీర్తిని; న అర్హతి ప్రాప్తుమ్‌ : పొందుటకు అర్హము కాదు; పూజ్యమ్‌ : పూజనీయమైనది; వన్ద్యమ్‌ : వందనీయమైనది; అభీక్ష్ణశః : ఎల్లప్పుడూ;

 

యథాతథ అనువాదం

ఓ ధర్మజ్ఞుడా, ఓ మహాభాగుడా, మీవలన గౌరవనీయమైన ఆ కులము దుఃఖమును లేదా అపకీర్తిని పొందుటకు అర్హము కాదు. అది ఎల్లప్పుడూ పూజనీయమైనది, వందనీయమైనది.

సరళ భావం

ద్రౌపది ఇక్కడ ద్రోణాచార్యుని వంశం పట్ల తన గౌరవాన్ని వ్యక్తం చేస్తోంది. అటువంటి పూజనీయమైన గురుకులం తమ చేత మరింత దుఃఖాన్ని అనుభవించకూడదని ఆమె కోరుతోంది. అదే సమయంలో ధర్మజ్ఞులైన పాండవులు కూడా గురుపుత్రుడైన బ్రాహ్మణుని సంహరించడం ద్వారా అపకీర్తిని పొందకూడదనే భావన ఆమె మాటల్లో అంతర్లీనంగా కనిపిస్తుంది. గురువుల పట్ల కృతజ్ఞత మరియు గౌరవం ధర్మంలో ఎంత ముఖ్యమో ఈ మాటల ద్వారా తెలియజేస్తోంది.

శ్లోకపాఠం

మా రోదీదస్య జననీ గౌతమీ పతిదేవతా ।
యథాహం మృతవత్సాఽర్తా రోదిమ్యశ్రుముఖీ ముహుః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౪౭ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

మా రోదీత్‌ అస్య జననీ గౌతమీ పతిదేవతా ।
యథా అహమ్‌ మృతవత్సా ఆర్తా రోదిమి అశ్రుముఖీ ముహుః ॥

పదం - పదార్థం

మా రోదీత్‌ : రోదించకుండుగాక; అస్య : ఇతని; జననీ : తల్లి; గౌతమీ : గౌతమి; పతిదేవతా : భర్తనే దేవతగా భావించేది; యథా : ఎలాగైతే; అహమ్‌ : నేను; మృతవత్సా : చనిపోయిన పిల్లలు కలదానిగా; ఆర్తా : దుఃఖంతో బాధపడుతూ; రోదిమి : రోదిస్తున్నానో; అశ్రుముఖీ : కన్నీటితో తడిసిన ముఖము కలదానిగా; ముహుః : మళ్లీ మళ్లీ;

యథాతథ అనువాదం

ఎలాగైతే నేను చనిపోయిన పిల్లలు కలదానిగా, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, కన్నీటితో తడిసిన ముఖముతో మళ్లీ మళ్లీ రోదిస్తున్నానో, భర్తనే దేవతగా భావించే ఇతని తల్లి గౌతమి రోదించకుండుగాక.

సరళ భావం

ద్రౌపది తన స్వంత దుఃఖాన్ని గుర్తుచేసుకుంటూనే, అశ్వత్థాముని తల్లి కృపీ గురించిన ఆలోచన చేస్తోంది. ఇప్పటికే భర్తను కోల్పోయిన కృపీ దేవి, తన ఏకైక కుమారుడిని కూడా కోల్పోయి తనలాగే శోకంలో మునిగిపోకూడదని ఆమె కోరుతోంది. తనను బాధించిన వ్యక్తి కుటుంబం పట్ల కూడా కరుణ చూపగలిగిన ద్రౌపది హృదయ విశాలత ఈ శ్లోకంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

యైః కోపితం బ్రాహ్మకులమ్‌ రాజన్యైరజితాత్మభిః ।
తత్కులం ప్రదహత్యాశు సానుబంధం శుచార్పితమ్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౪౮ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

యైః కోపితమ్‌ బ్రాహ్మకులమ్‌ రాజన్యైః అజితాత్మభిః ।
తత్‌ కులమ్‌ ప్రదహతి ఆశు సానుబంధమ్‌ శుచా అర్పితమ్‌ ॥

పదం - పదార్థం

యైః : ఎవరిచేత; కోపితమ్‌ : కోపింపబడిన; బ్రాహ్మకులమ్‌ : బ్రాహ్మణకులము; రాజన్యైః : క్షత్రియులచే; అజితాత్మభిః : ఇంద్రియాలను జయించని వారిచే; తత్‌ కులమ్‌ : ఆ కులమును; ప్రదహతి : దహించివేస్తుంది; ఆశు : త్వరగా; సానుబంధమ్‌ : బంధువులతో సహా; శుచా అర్పితమ్‌ : శోకమునకు గురిచేయబడిన;

యథాతథ అనువాదం

ఎవరిచేత ఇంద్రియాలను జయించని క్షత్రియులచే బ్రాహ్మణకులము కోపింపబడుతుందో, ఆ బ్రాహ్మణకులము ఆ కులమును బంధువులతో సహా త్వరగా శోకమునకు గురిచేసి దహించివేస్తుంది.

సరళ భావం

ద్రౌపది ఇక్కడ బ్రాహ్మణులను మరియు గురుకులాన్ని అవమానించడం వల్ల కలిగే తీవ్రమైన పరిణామాలను గుర్తుచేస్తోంది. బ్రాహ్మణకులం అన్యాయంగా బాధించబడినప్పుడు లేదా అవమానించబడినప్పుడు, దాని ఫలితంగా ఆ కార్యాన్ని చేసిన వంశానికే దుఃఖం మరియు వినాశనం కలుగవచ్చని ఆమె హెచ్చరిస్తోంది. అశ్వత్థాముని విషయంలో కూడా గురుకుల గౌరవాన్ని దెబ్బతీయకూడదనే భావనను ఆమె వ్యక్తం చేస్తోంది.

శ్లోకపాఠం

(సూత ఉవాచ)
ధర్మ్యం న్యాయ్యం సకరుణమ్‌ నిర్వ్యలీకం సమం మహత్‌ ।
రాజా ధర్మసుతో రాజ్ఞ్యాః ప్రత్యనందద్వచో ద్విజాః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౪౯ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

(సూత ఉవాచ)
ధర్మ్యమ్‌ న్యాయ్యమ్‌ సకరుణమ్‌ నిర్వ్యలీకమ్‌ సమమ్‌ మహత్‌ ।
రాజా ధర్మసుతః రాజ్ఞ్యాః ప్రత్యనందత్‌ వచః ద్విజాః ॥

పదం - పదార్థం

సూత ఉవాచ : సూత మహర్షి చెప్పెను; ధర్మ్యమ్‌ : ధర్మసమ్మతమైన; న్యాయ్యమ్‌ : న్యాయమైన; సకరుణమ్‌ : కరుణతో కూడిన; నిర్వ్యలీకమ్‌ : కపటము లేని; సమమ్‌ : సమతతో కూడిన; మహత్‌ : గొప్పదైన; రాజా ధర్మసుతః : ధర్మసుతుడైన యుధిష్ఠిర మహారాజు; రాజ్ఞ్యాః : రాణియైన ద్రౌపది యొక్క; వచః : మాటలను; ప్రత్యనందత్‌ : అభినందించాడు; ద్విజాః : బ్రాహ్మణులు;

యథాతథ అనువాదం

సూత మహర్షి చెప్పెను, ధర్మసమ్మతమైన, న్యాయమైన, కరుణతో కూడిన, కపటము లేని, సమతతో కూడిన, గొప్పదైన రాణియైన ద్రౌపది యొక్క మాటలను ధర్మసుతుడైన యుధిష్ఠిర మహారాజు అభినందించాడు. బ్రాహ్మణులు కూడా (అభినందించారు).

సరళ భావం

ద్రౌపది చెప్పిన మాటలు కేవలం కరుణతో నిండినవే కాదు; అవి ధర్మం, న్యాయం మరియు సమతతో కూడినవిగా అందరూ గుర్తించారు. అందువల్ల యుధిష్ఠిరుడు మరియు అక్కడ ఉన్న బ్రాహ్మణులు ఆమె అభిప్రాయాన్ని సమర్థించారు. ద్రౌపది క్షమాగుణం ధర్మబద్ధమైన నిర్ణయంగా కూడా అంగీకరించబడినట్లు ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకపాఠం

నకులస్సహదేవశ్చ యుయుధానో ధనంజయః ।
భగవాన్‌ దేవకీపుత్రః యే చాన్యే యాశ్చ యోషితః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౫౦ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

నకులః సహదేవః చ యుయుధానః ధనంజయః ।
భగవాన్‌ దేవకీపుత్రః యే చ అన్యే యాః చ యోషితః ॥

పదం - పదార్థం

నకులః : నకులుడు; సహదేవః : సహదేవుడు; చ : మరియు; యుయుధానః : యుయుధానుడు (సాత్యకి); ధనంజయః : అర్జునుడు; భగవాన్‌ దేవకీపుత్రః : దేవకీపుత్రుడైన శ్రీకృష్ణుడు; యే చ అన్యే : మరియు ఇతరులు ఎవరైతే ఉన్నారో; యాః చ యోషితః : మరియు స్త్రీలు ఎవరైతే ఉన్నారో;

యథాతథ అనువాదం

నకులుడు, సహదేవుడు, యుయుధానుడు (సాత్యకి), అర్జునుడు, దేవకీపుత్రుడైన శ్రీకృష్ణుడు, అలాగే ఇతరులు ఎవరైతే ఉన్నారో, మరియు స్త్రీలు ఎవరైతే ఉన్నారో (వారు కూడా ఆమె మాటలను సమర్థించారు).

సరళ భావం

ద్రౌపది చెప్పిన మాటలు సభలో ఉన్న అనేకమందిని ప్రభావితం చేశాయి. నకులుడు, సహదేవుడు, సాత్యకి, అర్జునుడు, శ్రీకృష్ణుడు, అలాగే అక్కడ ఉన్న ఇతర పురుషులు మరియు స్త్రీలు కూడా ఆమె కరుణతో కూడిన ధర్మబద్ధమైన వచనాలను సమర్థించారు. అయితే భీమసేనుడు మాత్రం దీనికి భిన్నమైన అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేయబోతున్నాడు.

శ్లోకపాఠం

తత్రాహామర్షితో భీమః తస్య శ్రేయాన్‌ వధః స్మృతః ।
న భర్తుర్నాత్మనశ్చార్థే యోఽహన్‌ సుప్తాన్‌ శిశూన్‌ వృథా ॥
॥ ౦౧.౦౭.౫౧ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

తత్ర ఆహ అమర్షితః భీమః తస్య శ్రేయాన్‌ వధః స్మృతః ।
న భర్తుః న ఆత్మనః చ అర్థే యః అహన్‌ సుప్తాన్‌ శిశూన్‌ వృథా ॥

పదం - పదార్థం

తత్ర : అప్పుడు; ఆహ : చెప్పెను; అమర్షితః : ఆగ్రహించిన; భీమః : భీముడు; తస్య : అతనికి; శ్రేయాన్‌ : మేలైనది; వధః : వధమే; స్మృతః : భావించబడినది; న : గానీ; భర్తుః : తన ప్రభువుకు; న : గానీ; ఆత్మనః చ : తనకూ; అర్థే : ప్రయోజనం కొరకు; యః : ఎవడు; అహన్‌ : చంపాడో; సుప్తాన్‌ : నిద్రిస్తున్న; శిశూన్‌ : బాలురను; వృథా : వ్యర్థముగా;

యథాతథ అనువాదం

అప్పుడు ఆగ్రహించిన భీముడు చెప్పెను, తన ప్రభువుకు గానీ, తనకూ గానీ ప్రయోజనం కొరకు, నిద్రిస్తున్న బాలురను వ్యర్థముగా ఎవడైతే చంపాడో, అతనికి వధమే మేలైనదిగా భావించబడినది.

సరళ భావం

ద్రౌపది క్షమాభావాన్ని అనేకులు సమర్థించినప్పటికీ, భీముడు మాత్రం అంగీకరించలేదు. అశ్వత్థాముడు చేసిన కార్యం తన ప్రభువైన దుర్యోధనునికి గానీ, తనకు గానీ ఎటువంటి ప్రయోజనం కలిగించలేదని, అది కేవలం నిరర్థకమైన మరియు క్రూరమైన హింస మాత్రమేనని భావించాడు. అందువల్ల అటువంటి అపరాధికి తగిన శిక్ష వధమే అని భీముడు వాదిస్తున్నాడు.

శ్లోకపాఠం

నిశమ్య భీమగదితమ్‌ ద్రౌపద్యాశ్చ చతుర్భుజః ।
ఆలోక్య వదనం సఖ్యుః ఇదమాహ హసన్నివ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౫౨ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

నిశమ్య భీమ గదితమ్‌ ద్రౌపద్యాః చ చతుర్భుజః ।
ఆలోక్య వదనమ్‌ సఖ్యుః ఇదమ్‌ ఆహ హసన్‌ ఇవ ॥

పదం - పదార్థం

నిశమ్య : విని; భీమ గదితమ్‌ : భీముడు చెప్పిన మాటలను; ద్రౌపద్యాః చ : మరియు ద్రౌపది మాటలను; చతుర్భుజః : చతుర్భుజుడైన శ్రీకృష్ణుడు; ఆలోక్య : చూసి; వదనమ్‌ : ముఖమును; సఖ్యుః : తన సఖుడైన అర్జునుని; ఇదమ్‌ : ఈ విధంగా; ఆహ : చెప్పెను; హసన్‌ ఇవ : నవ్వుచున్నట్లు;

యథాతథ అనువాదం

భీముడు చెప్పిన మాటలను మరియు ద్రౌపది మాటలను విని, చతుర్భుజుడైన శ్రీకృష్ణుడు తన సఖుడైన అర్జునుని ముఖమును చూసి, నవ్వుచున్నట్లు ఈ విధంగా చెప్పెను.

సరళ భావం

భీముడు మరియు ద్రౌపది అభిప్రాయాలు పరస్పరం భిన్నంగా ఉన్నాయని శ్రీకృష్ణుడు గమనించాడు. అర్జునుడు కూడా ధర్మసంకటంలో ఉన్నాడని తెలుసుకొని, అతని ముఖాన్ని చూసి స్వల్ప చిరునవ్వుతో మాట్లాడడం ప్రారంభించాడు. ఇప్పుడు ఈ రెండు విభిన్న అభిప్రాయాలకు అనుగుణంగా ధర్మబద్ధమైన పరిష్కారాన్ని సూచించే ఉపదేశం ప్రారంభమవుతుంది.

శ్లోకపాఠం

(శ్రీ కృష్ణ ఉవాచ)
బ్రహ్మబన్ధుర్న హన్తవ్య ఆతతాయీ వధార్హణః ।
మయైవోభయమామ్నాతమ్‌ పరిపాహ్యనుశాసనమ్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౫౩ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

(శ్రీ కృష్ణ ఉవాచ)
బ్రహ్మబన్ధుః న హన్తవ్యః ఆతతాయీ వధార్హణః ।
మయా ఏవ ఉభయమ్‌ ఆమ్నాతమ్‌ పరిపాహి అనుశాసనమ్‌ ॥

పదం - పదార్థం

శ్రీ కృష్ణ ఉవాచ : శ్రీకృష్ణుడు చెప్పెను; బ్రహ్మబన్ధుః : బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టినవాడు; న హన్తవ్యః : చంపబడకూడదు; ఆతతాయీ : ఆతతాయి; వధార్హణః : వధించదగినవాడు; మయా ఏవ : నా చేతనే; ఉభయమ్‌ : ఈ రెండూ; ఆమ్నాతమ్‌ : చెప్పబడినవి; పరిపాహి : ఆచరించు; అనుశాసనమ్‌ : ఆదేశాన్ని

యథాతథ అనువాదం

శ్రీకృష్ణుడు చెప్పెను, బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టినవాడు చంపబడకూడదు. ఆతతాయి వధించదగినవాడు. ఈ రెండూ నా చేతనే చెప్పబడినవి. ఈ ఆదేశాన్ని ఆచరించు.

సరళ భావం

శ్రీకృష్ణుడు ఇక్కడ ధర్మంలోని రెండు భిన్నమైన సూత్రాలను ఒకేసారి గుర్తుచేస్తున్నాడు. అశ్వత్థాముడు బ్రాహ్మణపుత్రుడు కాబట్టి అతనిని చంపకూడదనే నియమం ఒకవైపు ఉండగా, ఆతతాయిగా ఘోరమైన అపరాధం చేసినందున శిక్షించాల్సిన అవసరం మరోవైపు ఉంది. ఈ రెండింటినీ సమన్వయం చేసే ధర్మసమ్మత పరిష్కారాన్ని అర్జునుడు కనుగొనాలని శ్రీకృష్ణుడు సూచిస్తున్నాడు.

శ్లోకపాఠం

కురు ప్రతిశ్రుతం సత్యమ్‌ యత్తత్సాంత్వయతా ప్రియామ్‌ ।
ప్రియం చ భీమసేనస్య పాంచాల్యా మహ్యమేవ చ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౫౪ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

కురు ప్రతిశ్రుతమ్‌ సత్యమ్‌ యత్‌ తత్‌ సాంత్వయతా ప్రియామ్‌ ।
ప్రియమ్‌ చ భీమసేనస్య పాంచాల్యాః మహ్యమ్‌ ఏవ చ ॥

పదం - పదార్థం

కురు : చేయుము; ప్రతిశ్రుతమ్‌ : ప్రతిజ్ఞ చేయబడినదాన్ని; సత్యమ్‌ : సత్యముగా; యత్‌ తత్‌ : ఏదైతే అది; సాంత్వయతా : ఓదార్చుచూ; ప్రియామ్‌ : ప్రియమైన భార్యను; ప్రియమ్‌ చ : మరియు ప్రియమైనదాన్ని; భీమసేనస్య : భీమసేనునికి; పాంచాల్యాః : ద్రౌపదికి; మహ్యమ్‌ ఏవ చ : మరియు నాకు కూడా;

యథాతథ అనువాదం

ప్రియమైన భార్యను ఓదార్చుచూ ఏదైతే ప్రతిజ్ఞ చేయబడినదో, దానిని సత్యముగా చేయుము. అలాగే భీమసేనునికి ప్రియమైనదాన్ని, పాంచాలియైన ద్రౌపదికి ప్రియమైనదాన్ని, మరియు నాకు కూడా ప్రియమైనదాన్ని చేయుము.

సరళ భావం

అర్జునుడు చేసిన ప్రతిజ్ఞ నిలబెట్టబడాలని శ్రీకృష్ణుడు గుర్తుచేస్తున్నాడు. అదే సమయంలో భీముడు కోరుతున్న న్యాయం, ద్రౌపది కోరుతున్న కరుణ, మరియు తన స్వంత ధర్మబోధ అన్నీ నెరవేరే విధంగా వ్యవహరించమని సూచిస్తున్నాడు. ఈ శ్లోకం తరువాత అర్జునుడు అందరికీ అనుకూలమైన ధర్మసమ్మత పరిష్కారాన్ని అమలు చేస్తాడు.

శ్లోకపాఠం

(సూత ఉవాచ)
అర్జునః సహసాఽజ్ఞాయ హరేర్హార్దమథాసినా ।
మణిం జహార మూర్ధన్యమ్‌ ద్విజస్య సహమూర్ధజమ్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౫౫ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

(సూత ఉవాచ)
అర్జునః సహసా ఆజ్ఞాయ హరేః హార్దమ్‌ అథ అసినా ।
మణిమ్‌ జహార మూర్ధన్యమ్‌ ద్విజస్య సహ మూర్ధజమ్‌ ॥

పదం - పదార్థం

సూత ఉవాచ : సూత మహర్షి చెప్పెను; అర్జునః : అర్జునుడు; సహసా : వెంటనే; ఆజ్ఞాయ : గ్రహించి; హరేః హార్దమ్‌ : శ్రీహరి హృదయాభిప్రాయాన్ని; అథ : అప్పుడు; అసినా : ఖడ్గంతో; మణిమ్‌ : మణిని; జహార : తొలగించాడు; మూర్ధన్యమ్‌ : తలపై ఉన్న; ద్విజస్య : ఆ బ్రాహ్మణపుత్రుని; సహ మూర్ధజమ్‌ : వెంట్రుకలతో సహా

యథాతథ అనువాదం

సూత మహర్షి చెప్పెను, అర్జునుడు వెంటనే శ్రీహరి హృదయాభిప్రాయాన్ని గ్రహించి, అప్పుడు ఖడ్గంతో ఆ బ్రాహ్మణపుత్రుని తలపై ఉన్న మణిని వెంట్రుకలతో సహా తొలగించాడు.

సరళ భావం

శ్రీకృష్ణుడు సూచించిన ధర్మసమ్మత పరిష్కారాన్ని అర్జునుడు వెంటనే అర్థం చేసుకున్నాడు. అశ్వత్థాముని ప్రాణాలు తీయకుండా, అతని శక్తి మరియు గౌరవానికి చిహ్నమైన శిరోమణిని తొలగించాడు. ఈ విధంగా వధించకుండా శిక్షించడం ద్వారా ధర్మంలోని రెండు పక్షాలను సమన్వయం చేశాడు.

శ్లోకపాఠం

విముచ్య రశనాబద్ధమ్‌ బాలహత్యాహతప్రభమ్‌ ।
తేజసా మణినా హీనమ్‌ శిబిరాన్నిరయాపయత్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౫౬ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

విముచ్య రశనా బద్ధమ్‌ బాలహత్యా హత ప్రభమ్‌ ।
తేజసా మణినా హీనమ్‌ శిబిరాత్‌ నిరయాపయత్‌ ॥

పదం - పదార్థం

విముచ్య : విడిపించి; రశనా బద్ధమ్‌ : తాడుతో బంధించబడినవానిని; బాలహత్యా హత ప్రభమ్‌ : బాలహత్య వలన కీర్తిని కోల్పోయినవానిని; తేజసా మణినా హీనమ్‌ : తేజస్సునిచ్చే మణిని కోల్పోయినవానిని; శిబిరాత్‌ : శిబిరం నుండి; నిరయాపయత్‌ : వెలుపలికి పంపించాడు;

యథాతథ అనువాదం

తాడుతో బంధించబడినవానిని విడిపించి, బాలహత్య వలన కీర్తిని కోల్పోయినవానిని, తేజస్సునిచ్చే మణిని కోల్పోయినవానిని శిబిరం నుండి వెలుపలికి పంపించాడు.

సరళ భావం

అర్జునుడు అశ్వత్థాముని సంహరించలేదు. అయితే అతని శిరోమణిని తీసివేసి, బంధనాల నుండి విడుదల చేసి, శిబిరం నుండి వెళ్లగొట్టాడు. ఈ విధంగా అతడు ప్రాణదండన విధించకుండా, గౌరవం, తేజస్సు మరియు ప్రతిష్ఠను కోల్పోయే శిక్షను అనుభవించేలా చేశాడు.

శ్లోకపాఠం

వపనం ద్రవిణాదానమ్‌ స్థానాన్నిర్యాపణం తథా ।
ఏష హి బ్రహ్మబన్ధూనామ్‌ వధో నాన్యోఽస్తి దైహికః ॥
॥ ౦౧.౦౭.౫౭ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

వపనమ్‌ ద్రవిణ ఆదానమ్‌ స్థానాత్‌ నిర్యాపణమ్‌ తథా ।
ఏషః హి బ్రహ్మబన్ధూనామ్‌ వధః న అన్యః అస్తి దైహికః ॥

పదం - పదార్థం

వపనమ్‌ : శిరోముండనం; ద్రవిణ ఆదానమ్‌ : సంపదను తీసివేయడం; స్థానాత్‌ నిర్యాపణమ్‌ : స్థానము నుండి వెలివేయడం; తథా : అలాగే; ఏషః : ఇదే; హి : నిశ్చయముగా; బ్రహ్మబన్ధూనామ్‌ : బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టి బ్రాహ్మణగుణాలు లేనివారికి; వధః : వధము; న అన్యః అస్తి : మరొకటి లేదు; దైహికః : శారీరకమైన;

యథాతథ అనువాదం

శిరోముండనం, సంపదను తీసివేయడం, స్థానము నుండి వెలివేయడం అలాగే, ఇదే నిశ్చయముగా బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టి బ్రాహ్మణగుణాలు లేనివారికి వధము. మరొక శారీరకమైన (దండన) లేదు.

సరళ భావం

అశ్వత్థాముని విషయంలో అర్జునుడు చేసిన శిక్ష ధర్మశాస్త్రసమ్మతమైనదని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టి బ్రాహ్మణగుణాలు లేనివారికి శారీరక వధానికి బదులుగా శిరోముండనం, సంపదను కోల్పోయేలా చేయడం, మరియు సమాజం నుండి వెలివేయడం వంటి శిక్షలు వధముతో సమానంగా పరిగణించబడతాయి. ఈ విధంగా అర్జునుడు ధర్మం, కరుణ, ప్రతిజ్ఞ, మరియు గురుగౌరవం అన్నింటినీ సమన్వయం చేశాడు.

శ్లోకపాఠం

పుత్రశోకాతురాస్సర్వే పాణ్డవాః సహ కృష్ణయా ।
స్వానాం మృతానాం యత్కృత్యమ్‌ చక్రుర్నిర్హరణాదికమ్‌ ॥
॥ ౦౧.౦౭.౫౮ ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

పుత్ర శోక ఆతురాః సర్వే పాణ్డవాః సహ కృష్ణయా ।
స్వానామ్‌ మృతానామ్‌ యత్‌ కృత్యమ్‌ చక్రుః నిర్హరణ ఆదికమ్‌ ॥

పదం - పదార్థం

పుత్ర శోక ఆతురాః : పుత్రుల శోకముతో బాధపడిన; సర్వే : అందరు; పాణ్డవాః : పాండవులు; సహ కృష్ణయా : ద్రౌపదితో కలిసి; స్వానామ్‌ : తమ; మృతానామ్‌ : మరణించినవారి; యత్‌ కృత్యమ్‌ : ఏ కర్తవ్యమో; చక్రుః : చేశారు; నిర్హరణ ఆదికమ్‌ : దహనసంస్కారాది క్రియలను;

యథాతథ అనువాదం

పుత్రుల శోకముతో బాధపడిన అందరు పాండవులు, ద్రౌపదితో కలిసి, తమ మరణించినవారికి చేయవలసిన కర్తవ్యమైన దహనసంస్కారాది క్రియలను చేశారు.

సరళ భావం

అశ్వత్థాముని విషయంపై ధర్మనిర్ణయం పూర్తయిన తరువాత, పాండవులు మళ్లీ తమ వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని ఎదుర్కొన్నారు. ఉపపాండవుల మరణంతో కలిగిన శోకంలో, ద్రౌపదితో కలిసి వారికి చేయవలసిన అంత్యక్రియలు మరియు ఇతర ఉత్తరక్రియలను నిర్వహించారు. ఈ విధంగా కథనం ధర్మనిర్ణయం నుండి శోకసంస్కారాల వైపు మళ్లుతుంది.

అధ్యాయ సమాప్తి శ్లోకపాఠం

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామ్‌ ।
ప్రథమ స్కంధే సప్తమోఽధ్యాయః ॥

శ్రవణం

పదవిచ్ఛేదం

ఇతి శ్రీమత్‌ భాగవతే మహా పురాణే పారమహంస్యామ్‌ సంహితాయామ్‌ ।
ప్రథమ స్కంధే సప్తమః అధ్యాయః ॥

పదం - పదార్థం

ఇతి : ఈ విధంగా; శ్రీమత్‌ భాగవతే : శ్రీమద్భాగవతములో; మహా పురాణే : మహాపురాణములో; పారమహంస్యామ్‌ సంహితాయామ్‌ : పరమహంసుల కొరకు ఉద్దేశించబడిన సంహితలో; ప్రథమ స్కంధే : ప్రథమ స్కంధములో; సప్తమః అధ్యాయః : ఏడవ అధ్యాయము;

యథాతథ అనువాదం

ఈ విధంగా పరమహంసుల కొరకు ఉద్దేశించబడిన సంహిత అయిన శ్రీమద్భాగవత మహాపురాణములో, ప్రథమ స్కంధములోని ఏడవ అధ్యాయము.

సరళ భావం

ఇక్కడ ప్రథమ స్కంధంలోని ఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమవుతుంది. ఈ అధ్యాయంలో అశ్వత్థాముని అధర్మకార్యం, అర్జునుని ధర్మసంకటం, ద్రౌపది అసాధారణ కరుణ, మరియు శ్రీకృష్ణుని ధర్మసమ్మత మార్గదర్శకత్వం గంభీరంగా ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి. ధర్మం అనేది కేవలం శిక్షను విధించడం మాత్రమే కాదని, కరుణ, న్యాయం, ప్రతిజ్ఞ, మరియు గురుగౌరవం వంటి విలువలను సమన్వయం చేయడమని ఈ అధ్యాయం స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.

“కరుణ ధర్మాన్ని బలహీనపరచదు; ధర్మాన్నే పరిపూర్ణం చేస్తుంది”

ఇతర పఠన మార్గాలు | స్కంధం ౦౧ | అధ్యాయం ౦౭

Scroll to Top