శ్రీమద్భాగవతం | సారం
స్కంధం ౦౧ | అధ్యాయం ౧౦
శ్రీకృష్ణుని ద్వారకా ప్రయాణం
(ధర్మరాజు పాలనలో రాజ్యసమృద్ధి నెలకొనడం, శ్రీకృష్ణుని హస్తినాపుర నిర్గమనంతో భక్తుల విరహభావం వ్యక్తమవడం, కురుస్త్రీలు ఆయన పరమమహిమను స్తుతించడం మరియు శ్రీకృష్ణుడు ద్వారక వైపు ప్రయాణించడం.)
అధ్యాయ పరిచయం
దశమాధ్యాయం, ధర్మరాజు పాలనలో నెలకొన్న ఆదర్శరాజ్యస్థితి, శ్రీకృష్ణుని హస్తినాపుర నిర్గమనం, భక్తుల విరహవేదన, ఆయన పరమమహిమ మరియు ఆనర్త దేశం వరకు సాగిన ప్రయాణాన్ని అత్యంత హృద్యంగా ఆవిష్కరిస్తుంది. నవమాధ్యాయంలో భీష్మ పితామహుడు ధర్మరాజుకు వివిధ ధర్మాలను ఉపదేశించి, ప్రత్యక్షంగా దర్శనమిస్తున్న శ్రీకృష్ణునిపై తన మనస్సును స్థిరపరచి పరమగతిని పొందుతాడు. అనంతరం ధర్మరాజు, భీష్ముని ధర్మోపదేశం మరియు శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహంతో, తన తమ్ముల సహకారంతో ధర్మబద్ధంగా రాజ్యపాలనను కొనసాగిస్తాడు. అతని పాలనలో ప్రకృతి అనుకూలించి, ప్రజలు క్లేశరహితంగా శాంతి, సమృద్ధులతో జీవిస్తారు.
ఈ ఆదర్శస్థితిని వర్ణించిన తరువాత, కథనం శ్రీకృష్ణుని హస్తినాపుర వీడ్కోలు వైపు మళ్లుతుంది. ఇదివరకు ద్వారకకు బయలుదేరేందుకు సిద్ధమైన శ్రీకృష్ణుడు, కుంతీదేవి ప్రార్థన, యుధిష్ఠిరుని మనోవేదన మరియు భీష్మ పితామహుని అంతిమ ఘట్టాల అనంతరం మరికొంతకాలం హస్తినాపురంలో గడిపి, ఇప్పుడు తిరిగి ద్వారకకు ప్రయాణమవుతాడు.
అదే సమయంలో, భగవంతుని సాన్నిధ్యం భక్తుల జీవితంలో ఎంతటి గాఢమైన ప్రేమానుబంధాన్ని కలిగిస్తుందో ఈ అధ్యాయం స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. శ్రీకృష్ణునితో దర్శనం, స్పర్శ, సంభాషణ, శయనం, ఆసనం మరియు భోజనం వంటి నిత్యసాన్నిధ్యాన్ని అనుభవించిన పాండవులు మరియు కురువంశీయులు ఆయన వియోగాన్ని సహించలేకపోతారు. కురుస్త్రీలు ఆయనను వీక్షిస్తూ, సృష్టికి పూర్వం నుండి ఉన్న ఆదిపురుషునిగా, జగత్తుకు ఏకైక ఈశ్వరునిగా, ధర్మరక్షణ కోసం యుగయుగాలలో అవతరించే భగవంతునిగా ఆయన మహిమను కీర్తిస్తారు. ఈ నేపథ్యంతో దశమాధ్యాయం, ధర్మరాజు పాలనలోని మంగళస్థితి నుండి శ్రీకృష్ణుని హస్తినాపుర నిర్గమనం వైపు కథనాన్ని తీసుకువెళుతుంది.
అధ్యాయ కథాప్రవాహం
దశమాధ్యాయంలోని ప్రతి ఘట్టం తరువాతి ఘట్టానికి సహజంగా దారితీస్తూ ఒక నిరంతర కథాప్రవాహాన్ని నిర్మిస్తుంది. ఈ ప్రవాహంలో ధర్మపాలన, భక్తుల ప్రేమ, వియోగం, భగవంతుని పరమమహిమ మరియు ఆయన సౌలభ్యం వేర్వేరు అంశాలుగా కాక, కథలోని సంఘటనల ద్వారానే పరస్పరం అనుసంధానమై ప్రకాశిస్తాయి.
యుధిష్ఠిరుని ధర్మపాలనలో రాజ్యసమృద్ధి
శ్లోకాలు ౦౧.౧౦.౦౧ - ౦౧.౧౦.౦౬
(శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహంతో యుధిష్ఠిరుడు ధర్మబద్ధంగా రాజ్యాన్ని పాలించగా, ప్రజలు శాంతి, సుభిక్షాలతో జీవిస్తూ, ప్రకృతి అనుకూలించి సమృద్ధిని ప్రసాదిస్తుంది.)
నవమాధ్యాయం ముగింపులో భీష్మ పితామహుడు ధర్మరాజుకు సమగ్ర ధర్మోపదేశాన్ని అందించి, ప్రత్యక్షంగా దర్శనమిస్తున్న శ్రీకృష్ణునిపై తన మనస్సును స్థిరపరచి పరమపదాన్ని చేరుకుంటాడు. ఆ విధంగా ధర్మబోధ మరియు భగవత్స్మరణతో ముగిసిన ఆ అధ్యాయానికి సహజమైన కొనసాగింపుగా దశమాధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది. శౌనక మహర్షి, కురుక్షేత్ర సంగ్రామం వంటి మహావినాశం అనంతరం యుధిష్ఠిరుడు రాజ్యాన్ని ఎలా పాలించాడనే ప్రశ్నను సూత మహర్షిని అడుగుతాడు. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంగా సూత మహర్షి, శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహం మరియు ధర్మరాజు ధర్మనిష్ఠ ఫలితంగా హస్తినాపురంలో నెలకొన్న ఆదర్శరాజ్యస్థితిని వర్ణించడం ప్రారంభిస్తాడు.
శ్రీమద్భాగవతం ఈ సందర్భంలో రాజ్యపాలనను కేవలం రాజకీయ దృష్టితో చూడదు. పాలకుని వ్యక్తిగత ధర్మనిష్ఠ, భగవదాశ్రయం మరియు ప్రజల శ్రేయస్సు పరస్పరం ఎలా అనుసంధానమై ఉన్నాయో ఈ ప్రారంభ ఘట్టం ద్వారా స్పష్టంగా ప్రతిపాదిస్తుంది. అందువల్ల దశమాధ్యాయం ప్రారంభం కేవలం ఒక కొత్త సంఘటనకు ఆరంభం మాత్రమే కాదు; భీష్ముని ధర్మోపదేశం ఆచరణలో ఎలా ఫలించిందో చూపించే సహజమైన కొనసాగింపుగా నిలుస్తుంది.
యుధిష్ఠిరుని ధర్మబద్ధమైన రాజ్యపాలన
శ్రీకృష్ణుడు కురువంశాన్ని పునరుద్ధరించి యుధిష్ఠిరుని సింహాసనంపై స్థిరపరచిన అనంతరం, ధర్మరాజు ధర్మసూత్రాలకు అనుగుణంగా రాజ్యపాలనను కొనసాగిస్తాడు. భీష్మ పితామహుని ధర్మోపదేశం మరియు శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహం ఆయన ధర్మపాలనకు మార్గదర్శకంగా నిలుస్తాయి. ధర్మసందేహాలు తొలగిన యుధిష్ఠిరుడు శ్రీకృష్ణుని ఆశ్రయంతో, తన తమ్ముల సహకారంతో రాజధర్మాన్ని సమర్థంగా నిర్వహిస్తాడు.
శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహంతో ధర్మంలో స్థిరపడిన యుధిష్ఠిరుని పాలన ప్రజల శ్రేయస్సును కేంద్రంగా చేసుకున్న ఆదర్శరాజ్యపాలనగా నిలుస్తుంది. ఆ ధర్మపాలన ఫలితంగా రాజ్యంలో నెలకొన్న మంగళస్థితిని తరువాతి వర్ణన మరింత స్పష్టంగా చూపిస్తుంది.
ధర్మపాలన ఫలితంగా రాజ్యంలో సమృద్ధి
ధర్మరాజు పాలనలో ప్రకృతి కూడా ప్రజల శ్రేయస్సుకు అనుకూలంగా ఉంటుంది. కాలానుగుణంగా వర్షాలు కురుస్తాయి, భూమి సమస్త సంపదలను సమృద్ధిగా ప్రసాదిస్తుంది, గోవులు పుష్కలంగా పాలను ఇస్తాయి, నదులు, పర్వతాలు, వృక్షాలు, లతలు మరియు ఔషధాలు ప్రజల అవసరాలను సమృద్ధిగా నెరవేర్చుతాయి. రాజ్యంలో ప్రజలు వివిధ దైవిక, బాహ్య మరియు శరీరమానసిక కారణాల వల్ల కలిగే క్లేశాలకు గురికాకుండా శాంతి, సుభిక్షాలతో జీవిస్తారు. మానవ సమాజం మరియు ప్రకృతి ఒకే ధార్మిక క్రమంలో పరస్పరం అనుసంధానమై ఉన్నాయనే సత్యాన్ని ఈ వర్ణన అత్యంత సుందరంగా ప్రతిబింబిస్తుంది.
ఈ సమృద్ధి కేవలం భౌతిక సంపదకు పరిమితం కాదు. సమాజంలోని శాంతి, ప్రజల క్షేమం మరియు ప్రకృతి అనుకూలత కలిసి ధర్మరాజు పాలనలోని సమగ్ర శ్రేయస్సును ప్రతిబింబిస్తాయి.
ఈ విధంగా శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహంతో ధర్మంలో స్థిరపడిన యుధిష్ఠిరుని పాలనలో ప్రజల క్షేమం, రాజ్యసమృద్ధి మరియు ప్రకృతి అనుకూలత ఒకే మంగళస్థితిలో సమన్వయమై కనిపిస్తాయి. ధర్మాన్ని ఆధారంగా చేసుకున్న పాలన సమాజ సమగ్ర శ్రేయస్సుకు ఎలా పునాదిగా నిలుస్తుందో ఈ ఘట్టం హృద్యంగా ప్రతిబింబిస్తుంది.
ధర్మపాలన ద్వారా రాజ్యం స్థిరపడి మంగళమయమైన స్థితిని పొందిన అనంతరం, కథనం శ్రీకృష్ణుని హస్తినాపుర నిర్గమనం వైపు మళ్లుతుంది. రాజ్యంలో నెలకొన్న బాహ్యమైన శాంతి, సమృద్ధుల నుండి, ఇప్పుడు భగవంతుని వియోగాన్ని ఎదుర్కొంటున్న భక్తుల అంతరంగంలోని ప్రేమవైపు కథనం సాగుతుంది.
శ్రీకృష్ణుని హస్తినాపుర నిర్గమనం
శ్లోకాలు ౦౧.౧౦.౦౭ - ౦౧.౧౦.౨౦
(శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకకు బయలుదేరగా, ఆయన వియోగాన్ని సహించలేని పాండవులు, కురువంశీయులు ప్రేమపూర్వకంగా వీడ్కోలు పలుకుతారు; కురుస్త్రీలు పుష్పవర్షం కురిపించగా, భక్తులు వివిధ కైంకర్యాలతో తమ అనురాగాన్ని వ్యక్తం చేస్తారు.)
ఇదివరకు ద్వారకకు బయలుదేరేందుకు సిద్ధమైన శ్రీకృష్ణుడు, కుంతీదేవి ప్రార్థన, యుధిష్ఠిరుని మనోవేదన మరియు భీష్మ పితామహుని అంతిమ ఘట్టాల అనంతరం మరికొంతకాలం హస్తినాపురంలో నివసించి, తన సుహృదుల శోకాన్ని తొలగిస్తూ, తన సోదరి సుభద్రకు ప్రీతిని కలిగిస్తాడు. అనంతరం ఆయన హస్తినాపురం నుండి ద్వారకకు ప్రయాణమయ్యేందుకు సిద్ధమవుతాడు.
శ్రీకృష్ణుని నిర్గమన సమయంలో పాండవులు మరియు కురువంశీయుల హృదయాలలో ఆయనపై ఉన్న గాఢమైన అనుబంధం స్పష్టంగా వ్యక్తమవుతుంది. ఆయన మనోహరమైన కీర్తిని ఒక్కసారి శ్రవణం చేసిన జ్ఞాని కూడా ఆయనను విడువలేడని శ్రీమద్భాగవతం పేర్కొంటుంది; అటువంటప్పుడు దర్శనం, స్పర్శ, సంభాషణ, శయనం, ఆసనం మరియు భోజనం ద్వారా ఆయనతో నిత్యసాన్నిహిత్యాన్ని అనుభవించిన పాండవులు ఆయన వియోగాన్ని ఎలా సహించగలరు? వారి మనస్సులు శ్రీకృష్ణుని వెంటే సాగుతుండగా, ఆయనను వీక్షిస్తూ ప్రేమబంధంతో ఆయన వెంట నడుస్తారు. బంధువర్గంలోని స్త్రీలు కూడా వియోగవేదనతో కన్నీరు ఉబికివస్తున్నప్పటికీ, ఆయన ప్రయాణానికి అమంగళం కలుగకూడదనే భావంతో వాటిని అదుపుచేసుకుంటారు.
ఈ వియోగవేదన మధ్యనే శ్రీకృష్ణునిపై భక్తుల ప్రేమ వివిధ కైంకర్యాల రూపంలో వ్యక్తమవుతుంది. అందువల్ల ఆయన నిర్గమనం కేవలం వీడ్కోలు ఘట్టంగా కాక, వియోగం మరియు కైంకర్యం ఒకే ప్రేమ నుండి ఉద్భవించిన హృద్యమైన భక్తిసందర్భంగా నిలుస్తుంది.
భక్తుల ప్రేమపూర్వక వీడ్కోలు
శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకకు బయలుదేరుతున్నప్పుడు, పాండవులు, కుంతీదేవి, ద్రౌపది, సుభద్ర, గాంధారి, ధృతరాష్ట్రుడు మరియు ఇతర బంధువులు ఆయన వియోగంతో వ్యాకులపడతారు. శ్రీకృష్ణుడు అందరినీ తగిన విధంగా పలకరించి, పెద్దల అనుమతిని పొంది, కొందరిని ఆలింగనం చేసుకొని, మరికొందరికి అభివాదం చేసి రథాన్ని అధిరోహిస్తాడు. అయినప్పటికీ, భగవంతుని వియోగాన్ని సహించడం వారికి ఎంతో కష్టంగా మారుతుంది.
శ్రీకృష్ణునితో నిత్యసాన్నిహిత్యాన్ని అనుభవించిన పాండవులకు ఆయన ఎడబాటును భరించడం అత్యంత కష్టమవుతుంది. నిత్యం తమ మధ్య సన్నిహితంగా సంచరించిన భగవంతుని సాన్నిధ్యం వారికి ఎంతటి అపూర్వమైన సంపదగా మారిందో, ఆయన వియోగ సమయంలో మరింత స్పష్టమవుతుంది.
ప్రేమభక్తితో నిండిన నిర్గమన మహోత్సవం
శ్రీకృష్ణుని ప్రయాణ సమయంలో హస్తినాపురం అంతా ఒక దివ్యోత్సవ వాతావరణాన్ని సంతరించుకుంటుంది. మృదంగాలు, శంఖాలు, భేరీలు, వీణలు మరియు ఇతర మంగళవాద్యాలు మ్రోగుతాయి. రాజభవనాలపై నిలిచిన కురుస్త్రీలు ప్రేమ, భక్తి మరియు వినయంతో ఆయనపై పుష్పవర్షం కురిపిస్తారు. అర్జునుడు ముత్యాలహారాలతో అలంకరించిన శ్వేతఛత్రాన్ని పట్టగా, ఉద్ధవుడు మరియు సాత్యకి వింజామరాలతో కైంకర్యం చేస్తారు. బ్రాహ్మణులు మంగళాశీస్సులు పలుకగా, శ్రీకృష్ణుడు వాటిని స్వీకరిస్తూ తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగిస్తాడు.
ఈ దృశ్యం భగవంతుని రాజవైభవాన్ని మాత్రమే కాక, ఆయన భక్తులతో ఉన్న స్నేహపూర్వక అనుబంధాన్ని కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. ఇక్కడ సమర్పించబడిన ప్రతి సత్కారం వారి ప్రేమభక్తికి సహజమైన వ్యక్తీకరణగా నిలుస్తుంది. అందువల్ల ఈ నిర్గమనం ఒక సాధారణ వీడ్కోలు కాక, భక్తి, ప్రేమ మరియు భగవత్సాన్నిధ్యం కలిసిన దివ్యోత్సవంగా శ్రీమద్భాగవతం చిత్రిస్తుంది.
ఈ విధంగా శ్రీకృష్ణుని హస్తినాపుర నిర్గమనంలో భక్తుల ప్రేమ వియోగవేదనగా, అనుసరణగా మరియు కైంకర్యంగా వివిధ రూపాలలో వ్యక్తమవుతుంది. భగవత్సాన్నిధ్యం ఎంతటి పరమసంపదగా మారిందో, దాని నుండి కలిగిన వియోగమే వారి ప్రేమ యొక్క గాఢతను మరింత స్పష్టంగా వెల్లడిస్తుంది.
శ్రీకృష్ణుని నిర్గమనాన్ని వీక్షిస్తున్న కురుస్త్రీల దృష్టి ఇప్పుడు ఆయనతో తమకున్న బంధుత్వాన్ని దాటి, ఆయన పరమస్వరూపం వైపు మళ్లుతుంది. తమ మధ్య అత్యంత సౌలభ్యంతో సంచరించిన శ్రీకృష్ణుడే సర్వజగత్తుకు ఆదికారణమైన పరమపురుషుడని వారు కీర్తించడంతో, వియోగభావంతో నిండిన కథనం గంభీరమైన భగవన్మహిమాస్తుతిగా వికసిస్తుంది.
కురుస్త్రీలచే శ్రీకృష్ణుని పరమమహిమాస్తుతి
శ్లోకాలు ౦౧.౧౦.౨౧ - ౦౧.౧౦.౩౦
(కురుస్త్రీలు శ్రీకృష్ణుడే సృష్టికి పూర్వం నుండి ఉన్న ఆదిపురుషుడు, జగత్తుకు ఏకైక ఈశ్వరుడు మరియు లోకక్షేమార్థం అవతరించే పరమపురుషుడని కీర్తిస్తూ, ఆయనతో సంబంధం పొందినవారి మహాభాగ్యాన్ని ప్రశంసిస్తారు.)
శ్రీకృష్ణుడు హస్తినాపురాన్ని విడిచి ప్రయాణిస్తుండగా, రాజభవనాలపై నుండి ఆయనను వీక్షిస్తున్న కురుస్త్రీలు పరస్పరం ఆయన పరమమహిమను కీర్తించడం ప్రారంభిస్తారు. తమ మధ్య బంధువుగా, సఖుడిగా అత్యంత సౌలభ్యంతో సంచరించిన శ్రీకృష్ణుడే సృష్టికి పూర్వం నుండి స్వస్వరూపంలో విరాజిల్లిన ఆదిపురుషుడని, సమస్త జగత్తుకు ఏకైక ఈశ్వరుడని వారు స్తుతిస్తారు. అదే పరమపురుషుడు లోకక్షేమం కోసం యుగయుగాలలో వివిధ రూపాలను స్వీకరిస్తాడని కీర్తిస్తూ, ఆయన పరత్వాన్ని మరియు భక్తులకు సులభంగా అందే సౌలభ్యాన్ని ఒకే దివ్యస్వరూపంలో దర్శిస్తారు. ఈ విధంగా శ్రీమద్భాగవతం కురుస్త్రీల భక్తిపూర్వక సంభాషణ ద్వారా శ్రీకృష్ణుని పరమతత్త్వాన్ని గంభీరంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.
కురుస్త్రీల ఈ సంభాషణ సాధారణ ప్రశంసగా నిలవదు; భక్తి మరియు తత్త్వజ్ఞానం సమన్వయమైన దివ్యస్తుతిగా విస్తరిస్తుంది. శ్రీకృష్ణుని పరమస్వరూపం నుండి ఆయనతో సంబంధం పొందిన భక్తుల మహాభాగ్యం వరకు సాగిన వారి కీర్తన, భగవంతుని మహిమను తెలుసుకోవడం ఆయనతో ఏర్పడిన సంబంధం యొక్క విలువను మరింత గాఢంగా అనుభవింపజేస్తుందని తెలియజేస్తుంది.
పరమపురుషునిగా శ్రీకృష్ణుని మహిమ
కురుస్త్రీలు శ్రీకృష్ణుని, సృష్టికి పూర్వం నామరూపాత్మకమైన జగత్తు వ్యక్తం కాకముందే స్వస్వరూపంలో విరాజిల్లిన ఆదిపురుషునిగా స్తుతిస్తారు. ప్రళయకాలంలో వ్యక్తమైన జగత్తు లీనమై, ప్రకృతిగుణాలు మరియు సృష్టిశక్తులు సుప్తస్థితిలో ఉన్నప్పటికీ, ఆయన స్వతంత్రంగా విరాజిల్లుతాడని స్మరిస్తారు. తిరిగి తన శక్తిచే ప్రకృతిని ప్రేరేపించి నామరూపాత్మకమైన జగత్తును వ్యక్తం చేసేవాడూ ఆయనే. ఇంద్రియాలను జయించి, నిర్మలమైన భక్తితో పరిశుద్ధమైన హృదయాన్ని పొందిన మహాత్ములు ఆయన పాదపద్మాలను దర్శిస్తారు; జీవుని అంతఃకరణాన్ని సంపూర్ణంగా పరిశుద్ధం చేయగలవాడూ ఆయనే. సృష్టి, స్థితి, లయలను నిర్వహించినప్పటికీ వాటితో సంబంధరహితుడై ఉండే ఏకైక ఈశ్వరునిగా ఆయన పరమస్వరూపాన్ని వారు కీర్తిస్తారు.
అదే సమయంలో లోకంలో అధర్మం ప్రబలి, అజ్ఞానంతో కూడిన పాలకులు ప్రజలను బాధించే సందర్భాలలో లోకక్షేమం కోసం భగవంతుడు వివిధ రూపాలను స్వీకరిస్తాడని కురుస్త్రీలు స్తుతిస్తారు. తన ఐశ్వర్యం, సత్యం, ఋతం (ధర్మబద్ధమైన క్రమం), దయ మరియు కీర్తి వంటి దివ్యగుణాలను ప్రకటిస్తూ జగత్తు శ్రేయస్సు కోసం అవతరించే పరమపురుషుడిగా శ్రీకృష్ణుని కీర్తిస్తారు. ఈ విధంగా తమ మధ్య అత్యంత సౌలభ్యంతో సంచరించిన శ్రీకృష్ణుడే జగత్తుకు ఆదికారణమైన పరమపురుషుడని వారి స్తుతి వెల్లడిస్తుంది.
భగవత్సాన్నిధ్య మహాభాగ్యం
కురుస్త్రీలు యదువంశం, మధువనం, ద్వారక మరియు ముఖ్యంగా శ్రీకృష్ణుని నిత్యసాన్నిధ్యాన్ని పొందిన ఆయన మహిషుల మహాభాగ్యాన్ని ప్రశంసిస్తారు. శ్రీకృష్ణుడు అవతరించినందువల్ల యదువంశం ప్రశంసనీయమైందని, ఆయన సంచరించిన మధువనం పుణ్యమైందని, ద్వారకావాసులు ప్రతిరోజూ తమ స్వామియైన శ్రీకృష్ణుని స్మితపూర్వకమైన దృష్టిని పొందడం వల్ల అపూర్వమైన భాగ్యాన్ని అనుభవిస్తున్నారని కీర్తిస్తారు. అనంతరం ఆయన పాణిగ్రహణాన్ని పొందిన మహిషుల సౌభాగ్యాన్ని స్మరిస్తూ, భగవంతునితో ఏర్పడిన సన్నిహిత సంబంధమే వారి అసాధారణ భాగ్యానికి మూలమని ప్రశంసిస్తారు.
శ్రీకృష్ణుని మహిషుల సౌభాగ్యాన్ని కురుస్త్రీలు ప్రత్యేకంగా కీర్తిస్తారు. స్వయంవరాలలో మహావీరులను జయించి శ్రీకృష్ణుడు స్వీకరించిన మహిషులను, భౌమాసురుని వధ అనంతరం విముక్తులై ఆయనను ఆశ్రయించిన వేలాది స్త్రీలను స్మరిస్తూ, వారందరికీ లభించిన భగవత్సంబంధాన్ని అత్యున్నత భాగ్యంగా ప్రశంసిస్తారు. కమలనేత్రుడైన శ్రీకృష్ణుడు వారి పతిగా వారి గృహాలలో సన్నిహితంగా ఉంటూ, వారి హృదయాలను స్పృశించే విధంగా వారితో మెలగడం వారి స్త్రీత్వానికే అసాధారణమైన గౌరవాన్ని, మహిమను ప్రసాదించిందని కురుస్త్రీలు ఆశ్చర్యంతో కీర్తిస్తారు.
ఈ విధంగా కురుస్త్రీల స్తుతిలో తమ మధ్య అత్యంత సౌలభ్యంతో సంచరించిన శ్రీకృష్ణుడే సృష్టికి ఆదికారణమైన పరమపురుషుడని ప్రకాశిస్తుంది. ఆయన పరమమహిమను గ్రహించినకొద్దీ, ఆయనతో సంబంధం పొందిన యదువంశం, ద్వారకావాసులు మరియు మహిషుల మహాభాగ్యం మరింత స్పష్టమవుతుంది. భక్తి దృష్టిలో భగవంతుని పరత్వం మరియు సౌలభ్యం ఒకే దివ్యస్వరూపంలో సమన్వయంగా ప్రకాశిస్తాయి.
పాండవుల ప్రేమపూర్వక అనుసరణ
శ్లోకాలు ౦౧.౧౦.౩౧ - ౦౧.౧౦.౩౩
(శ్రీకృష్ణునిపై గాఢమైన ప్రేమతో యుధిష్ఠిరుడు ఆయన రక్షణార్థం చతురంగసేనను వెంట పంపగా, వియోగాన్ని సహించలేని కురువంశీయులు కొంతదూరం వరకు ఆయనను అనుసరిస్తారు; శ్రీకృష్ణుడు వారిని ప్రేమపూర్వకంగా తిరిగి పంపిస్తాడు.)
కురుస్త్రీల భక్తిపూర్వక వచనాలను శ్రీకృష్ణుడు సస్మితంగా (చిరునవ్వుతో) వీక్షిస్తూ అభినందించి తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగిస్తాడు. ఆయనపై అపారమైన ప్రేమతో యుధిష్ఠిరుడు రక్షణార్థం చతురంగసేనను వెంట పంపగా, పాండవులు మరియు ఇతర కురువంశీయులు కూడా వియోగాన్ని సహించలేక కొంతదూరం వరకు ఆయనను అనుసరిస్తారు.
యుధిష్ఠిరుని ప్రేమపూర్వక రక్షణకైంకర్యం
శ్రీకృష్ణుడు ద్వారక వైపు ప్రయాణిస్తున్న సందర్భంలో, మార్గమధ్యంలో శత్రువుల నుండి ఏదైనా ప్రమాదం కలుగుతుందేమోనని యుధిష్ఠిరుడు భావిస్తాడు. శ్రీకృష్ణునిపై ఉన్న అపారమైన ప్రేమ కారణంగా ఆయన రక్షణార్థం చతురంగసేనను వెంట పంపుతాడు. సమస్త జగత్తుకు రక్షకుడైన శ్రీకృష్ణునికే రక్షణ కల్పించాలనే ఈ ప్రయత్నం, యుధిష్ఠిరుని హృదయంలోని సన్నిహితమైన ప్రేమ మరియు కైంకర్యభావం ఎంత సహజంగా వ్యక్తమయ్యాయో తెలియజేస్తుంది.
ఇక్కడ యుధిష్ఠిరుని చర్యను శ్రీకృష్ణుని శక్తిపై సందేహంగా కాక, ఆయనపై ఉన్న గాఢమైన అనురాగానికి సహజమైన వ్యక్తీకరణగా చూడవచ్చు. భగవంతుడు సర్వశక్తిమంతుడని తెలిసినప్పటికీ, భక్తుని ప్రేమ ఆయన క్షేమాన్ని కోరుతూ కైంకర్యరూపంలో వ్యక్తమవుతుంది.
భక్తుల ప్రేమను ఆదరించిన శ్రీకృష్ణుడు
పాండవులు మరియు ఇతర కురువంశీయులు శ్రీకృష్ణుని వియోగాన్ని సహించలేక కొంతదూరం వరకు ఆయనను అనుసరిస్తారు. హస్తినాపురంలో వీడ్కోలు పలికిన తరువాత కూడా వెంటనే వెనుదిరగలేక ఆయన వెంట సాగడం, ఆయన సాన్నిధ్యాన్ని విడిచిపెట్టడం వారికి ఎంత కష్టంగా ఉందో హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది. వారి ఈ అనుసరణ శ్రీకృష్ణునిపై వారికి ఉన్న గాఢమైన ప్రేమను, ఆయన వియోగాన్ని అంగీకరించలేని వారి అంతరంగ స్థితిని స్పష్టంగా వ్యక్తం చేస్తుంది.
చివరకు శ్రీకృష్ణుడే వారి గాఢమైన ప్రేమను ఆదరిస్తూ వారిని ప్రేమపూర్వకంగా తిరిగి పంపించి, తన పరివారంతో ద్వారక వైపు ప్రయాణాన్ని కొనసాగిస్తాడు. హస్తినాపురంలో ప్రారంభమైన వీడ్కోలు, కొంతదూరం వరకు సాగిన వారి అనుసరణతో హృద్యమైన ముగింపును పొందుతుంది.
ఈ విధంగా యుధిష్ఠిరుని రక్షణకైంకర్యంలోనూ, కురువంశీయుల ప్రేమపూర్వక అనుసరణలోనూ శ్రీకృష్ణునిపై వారి గాఢమైన అనురాగమే వ్యక్తమవుతుంది. వారి ప్రేమను ఆదరించి శ్రీకృష్ణుడు వారిని తిరిగి పంపించడం, భక్తుని ప్రేమకు భగవంతుడు చూపే భక్తవాత్సల్యాన్ని హృద్యంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
కురువంశీయులను ప్రేమపూర్వకంగా తిరిగి పంపించిన అనంతరం, శ్రీకృష్ణుడు తన పరివారంతో ద్వారక వైపు ప్రయాణాన్ని కొనసాగిస్తాడు. దీనితో హస్తినాపుర వీడ్కోలు ఘట్టం ముగిసి, కథనం వివిధ ప్రాంతాల గుండా సాగే ఆయన ద్వారకా ప్రయాణవర్ణన వైపు సహజంగా ప్రవహిస్తుంది.
ద్వారక వైపు శ్రీకృష్ణుని ప్రయాణం
శ్లోకాలు ౦౧.౧౦.౩౪ - ౦౧.౧౦.౩౬
(శ్రీకృష్ణుడు వివిధ ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించి ఆనర్త దేశానికి చేరుకుంటాడు; మార్గమధ్యంలోని ప్రజలు ప్రేమతో సమర్పించిన సత్కారాలను స్వీకరిస్తూ ద్వారక వైపు తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగిస్తాడు.)
హస్తినాపురాన్ని దాటి ముందుకు సాగిన శ్రీకృష్ణుని ప్రయాణంతో కథనం ఇప్పుడు వివిధ జనపదాల వైపు విస్తరిస్తుంది. ఈ ప్రయాణవర్ణనలో ఆయన దాటిన ప్రాంతాలతో పాటు, మార్గమధ్యంలోని ప్రజలకు లభించిన దర్శనభాగ్యం మరియు వారి ప్రేమపూర్వక ఆదరణ కూడా ప్రధానంగా ప్రకాశిస్తాయి.
ప్రజల ప్రేమాభిమానాలను స్వీకరించిన శ్రీకృష్ణుడు
ద్వారక వైపు ప్రయాణిస్తూ శ్రీకృష్ణుడు కురుజాంగల, పాంచాల, శూరసేన, యమునా తీరప్రాంతాలు, బ్రహ్మావర్త, కురుక్షేత్ర, మత్స్య, సారస్వత, ఎడారి ప్రాంతం, సౌవీర, ఆభీర ప్రాంతాల గుండా సాగి ఆనర్త దేశానికి చేరుకుంటాడు. మార్గమధ్యంలోని ఆయా ప్రాంతాల ప్రజలు ఆయనకు ఎదురువచ్చి తగిన సత్కారాలను సమర్పిస్తారు. శ్రీకృష్ణుడు వారు సమర్పించిన సత్కారాలను స్వీకరిస్తూ తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగిస్తాడు. ఈ విధంగా వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలకు ఆయన దర్శనభాగ్యం లభించినట్లు ఈ ప్రయాణవర్ణన తెలియజేస్తుంది.
భక్తుల మధ్య భగవంతుని సౌలభ్యం
మార్గమధ్యంలోని ప్రజలు శ్రీకృష్ణునికి సమర్పించిన సత్కారాలను ఆయన ఆదరంతో స్వీకరించడం, ఈ ప్రయాణంలో భక్తులతో ఆయనకు ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాన్ని మరింత స్పష్టంగా చూపిస్తుంది. శ్రీకృష్ణుని పరత్వం ఆయనను భక్తులకు దూరంగా ఉంచదు. సర్వోన్నతుడైన భగవంతుడే వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలకు సులభంగా లభించి, వారు సమర్పించిన సత్కారాలను స్వీకరించడం ద్వారా ఆయన పరత్వం మరియు సౌలభ్యం ఒకే సమయంలో ప్రకాశిస్తాయి. ఈ ప్రయాణం కేవలం భౌగోళిక గమనం కాక, మార్గమధ్యంలోని ప్రజలతో భగవంతుని సన్నిహిత సంబంధాన్ని కూడా ప్రతిఫలిస్తుంది.
ఈ విధంగా హస్తినాపురంలో తన సన్నిహితుల ప్రేమను స్వీకరించిన శ్రీకృష్ణుడు, ప్రయాణమార్గంలోని ప్రజలకు కూడా సులభంగా లభిస్తూ వారి ఆదరాన్ని స్వీకరిస్తాడు. సర్వోన్నతుడైన భగవంతుని పరత్వం ఆయనను భక్తులకు దూరం చేయదనే సత్యం ఈ ప్రయాణంలో సౌలభ్యంగా ప్రకాశిస్తుంది. ఆనర్త దేశం వరకు సాగిన ఈ ప్రయాణంతో దశమాధ్యాయం ముగిసి, తదుపరి అధ్యాయంలోని శ్రీకృష్ణుని ద్వారకాప్రవేశానికి కథనం సిద్ధమవుతుంది.
ఈ విధంగా ధర్మసమృద్ధితో ప్రారంభమైన అధ్యాయ కథాప్రవాహం, భక్తుల ప్రేమ, వియోగం మరియు భగవన్మహిమాస్తుతి గుండా హృద్యంగా విస్తరిస్తుంది. ఈ సంఘటనలలో అంతర్లీనంగా ప్రకాశించే ఆధ్యాత్మిక సత్యాలను ఇప్పుడు అధ్యాయం సారతత్త్వంలో పరిశీలిద్దాం.
అధ్యాయం సారతత్త్వం
దశమాధ్యాయం ధర్మపాలన, భగవదాశ్రయం మరియు అనన్యభక్తి పరస్పరం వేరైన ఆధ్యాత్మిక సత్యాలు కావని, భగవత్సంబంధంలో అవి ఒకే జీవనప్రవాహంగా సమన్వయమవుతాయని ప్రతిపాదిస్తుంది. ధర్మంలో స్థిరపడిన పాలన ప్రజల శ్రేయస్సుగా వికసిస్తే, భగవత్సాన్నిధ్యం భక్తుని హృదయంలో గాఢమైన ప్రేమగా వికసిస్తుంది; ఆ ప్రేమ యొక్క లోతు భగవద్వియోగంలో మరింత స్పష్టమవుతుంది.
ఈ అధ్యాయం అందించే సందేశం కేవలం చారిత్రక సంఘటనలకు మాత్రమే పరిమితం కాదు. ధర్మబద్ధమైన పాలనలో భగవదాశ్రయానికి ఉన్న స్థానం, భక్తుని జీవితంలో భగవత్సాన్నిధ్యానికి ఉన్న అపూర్వమైన విలువ, భగవద్వియోగంలో వ్యక్తమయ్యే గాఢమైన అనురాగం మరియు భగవంతుని పరమమహిమ ఈ అధ్యాయం అంతటా పరస్పరం అనుసంధానమై కనిపిస్తాయి.
ధర్మపాలనకు భగవదాశ్రయం పునాది
దశమాధ్యాయం ప్రారంభంలో ధర్మరాజు పాలనలో ప్రకృతి, ప్రజలు మరియు రాజ్యం శాంతి, సమృద్ధులను అనుభవించడం వర్ణించబడుతుంది. ఈ సమృద్ధి యుధిష్ఠిరుని ధర్మనిష్ఠతో కూడిన పాలనకు, శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహానికి సంబంధించినదిగా శ్రీమద్భాగవతం చిత్రిస్తుంది. ఈ వర్ణనలో రాజ్యసమృద్ధి పాలకుని ధర్మనిష్ఠ నుండి వేరుగా కాక, దాని సహజ ఫలితంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
ధర్మరాజు పాలనలో కనిపించే సమృద్ధి, ధర్మం వ్యక్తిగత ఆచరణకే పరిమితం కాకుండా పాలన ద్వారా సమాజ శ్రేయస్సుగా విస్తరించగలదనే భావాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. భగవదాశ్రయంతో కూడిన ధర్మనిష్ఠ, అధికారాన్ని స్వప్రయోజనానికి కాక ప్రజాక్షేమానికి వినియోగించే బాధ్యతగా ఇక్కడ ప్రకాశిస్తుంది.
భగవత్సాన్నిధ్యమే భక్తుని పరమసంపద
శ్రీకృష్ణునితో దర్శనం, స్పర్శ, సంభాషణ, శయనం, ఆసనం, భోజనం వంటి నిత్యసాన్నిహిత్యాన్ని, వివిధ కైంకర్యాలను అనుభవించిన భక్తులకు ఆయన సాన్నిధ్యం జీవితంలోని అపూర్వమైన సంపదగా మారుతుంది. అందుకే ఆయన నిర్గమనం సాధారణమైన ఎడబాటుగా కాక, వారి హృదయాలలో ఏర్పడిన గాఢమైన భగవత్సంబంధాన్ని వెల్లడించే వియోగంగా వ్యక్తమవుతుంది. భగవద్వియోగంలో కనిపించే వేదన, వారు పొందిన భగవత్సాన్నిధ్యం ఎంత విలువైనదో తెలియజేస్తుంది.
కురుస్త్రీల స్తుతి ఈ సత్యాన్ని మరింత ఉన్నత స్థాయికి తీసుకువెళుతుంది. వారు శ్రీకృష్ణునిలో కేవలం పాండవుల బంధువును కాక, సృష్టికి పూర్వం నుండే ఉన్న ఆదిపురుషుని, జగత్తుకు ఏకైక ఈశ్వరుని దర్శిస్తారు. అదే సమయంలో, అటువంటి పరమపురుషుడే భక్తుల మధ్య సౌలభ్యంతో సంచరిస్తూ, వారు సమర్పించిన ప్రేమపూర్వక సత్కారాలను స్వీకరిస్తాడు. ఈ విధంగా పరత్వం మరియు సౌలభ్యం ఒకే దివ్యస్వరూపంలో ఎలా సమన్వయమవుతాయో దశమాధ్యాయం హృద్యంగా ప్రతిపాదిస్తుంది.
ఈ విధంగా దశమాధ్యాయం భగవత్సంబంధం జీవితంలోని ప్రతి పార్శ్వాన్నీ ఎలా పరిపూర్ణం చేస్తుందో తెలియజేస్తుంది. పాలనలో అది ధర్మబద్ధమైన బాధ్యతగా, సాన్నిధ్యంలో ప్రేమగా, వియోగంలో అనన్యానురాగంగా, భగవన్మహిమను గ్రహించిన హృదయంలో భక్తిగా ప్రకాశిస్తుంది. సర్వోన్నతుడైన భగవంతుడు భక్తులకు సులభంగా లభించినప్పుడు, ఆయనతో ఏర్పడిన సంబంధమే వారి జీవితంలోని పరమసంపదగా నిలుస్తుంది.
ఈ ఆధ్యాత్మిక సత్యాలతో దశమాధ్యాయం అందించే భావసందేశం స్పష్టమవుతుంది. ఇప్పుడు ఈ అధ్యాయంలోని కథనం మరియు భావసందేశం సమగ్రంగా ఏ విధంగా పరిపూర్ణతను పొందుతున్నాయో ఉపసంహారంలో చూద్దాం.
అధ్యాయ ఉపసంహారం
భీష్మ పితామహుని ధర్మోపదేశానంతరం ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుని పాలనలో నెలకొన్న శాంతి, సమృద్ధులతో దశమాధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది. అక్కడి నుండి కథనం శ్రీకృష్ణుని హస్తినాపుర నిర్గమనం వైపు మళ్లి, ఆయనను విడువలేని పాండవులు, కురువంశీయుల ప్రేమను, కురుస్త్రీల భక్తిపూర్వక స్తుతిని, చివరకు వివిధ ప్రాంతాల ప్రజల ఆదరాన్ని స్వీకరిస్తూ ఆనర్త దేశం వరకు సాగిన ఆయన ప్రయాణాన్ని హృద్యంగా అనుసరిస్తుంది.
ధర్మంలో స్థిరపడిన జీవితం సమాజానికి మంగళాన్ని ప్రసాదిస్తుంది
అధ్యాయం ప్రారంభంలో ధర్మరాజు పాలనలో ప్రజలు, ప్రకృతి మరియు రాజ్యం సమగ్ర మంగళస్థితిని పొందినట్లు వర్ణించబడుతుంది. యుధిష్ఠిరుని ధర్మనిష్ఠ వ్యక్తిగత గుణంగా మాత్రమే నిలవకుండా, అతని పాలన ద్వారా ప్రజల శాంతి, క్షేమం మరియు రాజ్యసమృద్ధిగా విస్తరించినట్లు ఈ వర్ణన తెలియజేస్తుంది.
ఈ ఆదర్శస్థితి యుధిష్ఠిరుని ధర్మనిష్ఠతో కూడిన పాలనకు మరియు శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహానికి సంబంధించినదిగా శ్రీమద్భాగవతం చిత్రిస్తుంది. ఇక్కడ ధర్మపాలన కేవలం అధికారనిర్వహణగా కాక, ప్రజల శ్రేయస్సును కాపాడే పవిత్ర బాధ్యతగా ప్రతిఫలిస్తుంది.
భగవత్సాన్నిధ్యమే భక్తుని జీవిత పరమసంపద
శ్రీకృష్ణుని హస్తినాపుర నిర్గమనం ఈ అధ్యాయం యొక్క ప్రధాన హృద్యమైన ఘట్టంగా నిలుస్తుంది. ఆయనను వెంటనే విడిచి వెనుదిరగలేని పాండవులు, కన్నీటిని అదుపుచేసుకున్న బంధువర్గ స్త్రీలు, పుష్పవర్షం మరియు వివిధ కైంకర్యాలతో వీడ్కోలు పలికిన భక్తులు, కొంతదూరం వరకు ఆయనను అనుసరించిన కురువంశీయులు, వీరందరి హృదయాలలో శ్రీకృష్ణుని సాన్నిధ్యం ఎంతటి అపూర్వమైన స్థానాన్ని పొందిందో ఈ వీడ్కోలు వెల్లడిస్తుంది.
ఈ వీడ్కోలులోనే శ్రీకృష్ణుని పరత్వం మరియు సౌలభ్యం అపూర్వంగా కలిసిపోతాయి. కురుస్త్రీలు సృష్టికి ఆదికారణమైన పరమపురుషునిగా కీర్తించిన ఆయనే, తనను విడువలేక వెంట వచ్చిన భక్తుల ప్రేమను ఆదరిస్తూ వారిని తిరిగి పంపిస్తాడు; మార్గమధ్యంలోని ప్రజలు సమర్పించిన సత్కారాలను కూడా ప్రేమతో స్వీకరిస్తాడు. పరమపురుషుడైన భగవంతుడు భక్తులకు ఇంత సన్నిహితంగా లభించడం ఈ అధ్యాయానికి ప్రత్యేకమైన భక్తిమాధుర్యాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
హస్తినాపురంలో శ్రీకృష్ణుని సాన్నిధ్యంతో వికసించిన భక్తుల ప్రేమ, ఆయన నిర్గమన సమయంలో వియోగవేదనగా మరింత గాఢంగా వ్యక్తమవుతుంది; అదే సమయంలో కురుస్త్రీల స్తుతిలో ఆయన పరమమహిమ ప్రకాశిస్తుంది. చివరకు తనను ప్రేమతో అనుసరించిన వారిని తిరిగి పంపించి, మార్గమధ్యంలోని ప్రజల ఆదరాన్ని స్వీకరిస్తూ ఆనర్త దేశానికి చేరుకోవడంతో ఈ అధ్యాయం ముగుస్తుంది. భక్తుల మధ్య సన్నిహితంగా సంచరించే శ్రీకృష్ణుడే సర్వజగత్తుకు పరమపురుషుడనే భావం పాఠకుని హృదయంలో నిలిచేలా ఈ అధ్యాయం హృద్యంగా ఉపసంహరించబడుతుంది.
“ధర్మబద్ధమైన జీవితం భగవత్సాన్నిధ్యంలో పరమసాఫల్యాన్ని పొందుతుంది.”